RPZ-38/2012

Poznań, dnia 13 grudnia 2012 roku RPZ- 61/14/12/MT DECYZJA nr RPZ 38/2012 Stosownie do art. 33 ust. 6 ustawy z dnia 16 lutego 2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz. U. z 2007 r., Nr 50 poz. 331 ze zm.), po przeprowadzeniu postępowania w sprawie praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów, wszczętego z urzędu wobec Szybkiej Kolei Miejskiej Sp. z o.o. z siedzibą w Warszawie - w imieniu Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów na podstawie art. 105 § 1 Kodeksu postępowania administracyjnego w zw. z art. 83 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, umarza się jako bezprzedmiotowe postępowanie w sprawie praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów , wszczęte z urzędu w związku z podejrzeniem stosowania przez Szybką Kolej Miejską Sp. z o.o. z siedzibą w Warszawie praktyki naruszającej zbiorowe interesy konsumentów określonej w art. 24 ust. 1 i 2 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów polegającej na ograniczaniu odpowiedzialności przewoźnika względem konsumenta w razie powstania szkody będącej wynikiem przerw, opóźnień w ruchu lub zmian kierunku jazdy pojazdu oraz innych niejednoznacznie wskazanych okoliczności lub okoliczności za powstanie, których odpowiedzialność ponosi przewoźnik, co może stanowić naruszenie art. 62 ust. 2 ustawy z dnia 15 listopada 1984 r. – Prawo przewozowe (j.t. Dz. U. z 2000 r., Nr 50, poz. 501). Uzasadnienie Prezes Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów (dalej także „Prezes Urzędu”) wszczął z urzędu postępowanie wyjaśniające mające na celu kontrolę działalności wybranych przedsiębiorców świadczących usługi przewozu kolejowego osób w zakresie m.in. zgodności stosowanych przez nich w obrocie konsumenckim wzorców umów z art. 385 1 i art. 385 3 Kodeksu cywilnego oraz przepisami ustawy z dnia 15 listopada 1984 roku - Prawo przewozowe (j.t. Dz. U. z 2000 r., Nr 50, poz. 601 ze zm.; dalej także „Prawo przewozowe”). W toku postępowania Prezes Urzędu przeanalizował wzorce wykorzystywane w obrocie z konsumentami przez Szybką Kolej Miejską Sp. z o.o. z siedzibą w Warszawie (dalej także „Spółka”, „Przewoźnik”). Prezes Urzędu ustalił, że we wzorcu „ Regulamin przewozu osób i bagażu” (dalej także „Regulamin” ) , Spółka zamieściła postanowienie o treści „Przewoźnik nie odpowiada za szkody powstałe w wyniku przerw, opóźnień w ruchu pojazdów lub zmian kierunku jazdy pojazdu spowodowanych (…), zatorami komunikacyjnymi, zamknięciem lub blokadą ulic, torowisk, zmianami organizacji ruchu, przyczynami natury techniczno-eksploatacyjnej lub zarządzeniami wydawanymi przez organy nadzoru ruchu drogowego lub kolejowego oraz inne organy uprawnione do wydawania zarządzeń i poleceń o charakterze porządkowym lub PREZES URZĘDU OCHRONY KONKURENCJI I KONSUMENTÓW DELEGATURA UOKiK W POZNANIU ul. Zielona 8, 61-851 Poznań Tel. 61 852-15-17, 852-77-50, Fax 61 851-86-44 E-mail: poznan@uokik.gov.pl 2 administracyjnym” , które ogranicza odpowiedzialność przewoźnika względem konsumenta w razie powstania szkody będącej wynikiem przerw, opóźnień w ruchu lub zmian kierunku jazdy pojazdu oraz innych niejednoznacznie wskazanych okoliczności lub okoliczności za powstanie, których odpowiedzialność ponosi przewoźnik. Mając na uwadze dokonane ustalenia, postanowieniem z dnia 14 maja 2012 roku, Prezes Urzędu wszczął przeciwko Szybkiej Kolei Miejskiej Sp. z o.o. z siedzibą w Warszawie postępowanie w sprawie praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów, w związku z podejrzeniem stosowania przez Szybką Kolej Miejską Sp. z o.o. z siedzibą w Warszawie, praktyki naruszającej zbiorowe interesy konsumentów określonej w art. 24 ust. 1 i 2 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów polegającej na ograniczaniu odpowiedzialności przewoźnika względem konsumenta w razie powstania szkody będącej wynikiem przerw, opóźnień w ruchu lub zmian kierunku jazdy pojazdu oraz innych niejednoznacznie wskazanych okoliczności lub okoliczności za powstanie, których odpowiedzialność ponosi przewoźnik, co może stanowić naruszenie art. 62 ust. 2 ustawy z dnia 15 listopada 1984 r. – Prawo przewozowe (j.t. Dz. U. z 2000 r., Nr 50, poz. 501). Spółka zawiadomiona o wszczęciu postępowania administracyjnego pismem z dnia 31 maja 2012 roku przesłała żądane informacje i dokumenty oraz wskazała, że Prezes Urzędu błędnie uznał, iż Regulamin obowiązujący w pojazdach należących do Spółki stanowi jej wewnętrzną regulację podlegającą pod przepisy art. 385 1 i art. 385 3 Kodeksu cywilnego i tym samym błędnie wskazał, że istnieje możliwość uznania jego zapisów za niedozwolone klauzule umowne. Zdaniem Przewoźnika, zgodnie z art. 3 ust 2 pkt 5 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku – prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi: „Kontrola działalności administracji publicznej przez sądy administracyjne obejmuje orzekanie w sprawach skarg na akty prawa miejscowego organów jednostek samorządu terytorialnego”. Tym samym, w przypadku podejrzenia, iż akt prawa miejscowego uchwalony przez Radę m. st. Warszawy narusza zbiorowe interesy konsumentów, Prezes Urzędu winien zwrócić się bezpośrednio do organu administracyjnego, który wydał akt, a następnie złożyć skargę zgodnie z wyżej powołanym przepisem. Ponadto Spółka wskazała, że bez względu na powyższe argumenty, postanowienie § 4 Regulaminu w żaden sposób nie narusza przepisu art. 62 ust. 2 Prawa przewozowego w zw. z art. 472 Kodeksu cywilnego i w konsekwencji nie narusza zbiorowych interesów konsumentów. Jak dalej wskazuje Spółka, zgodnie z art. 471 Kodeksu cywilnego „Dłużnik obowiązany jest do naprawienia szkody wynikłej z niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania chyba, że niewykonanie lub nienależyte wykonanie jest następstwem okoliczności, za które dłużnik odpowiedzialności nie ponosi”. Natomiast przepis art. 472 Kodeksu cywilnego jest ściśle powiązany z art. 471 Kodeksu cywilnego, będąc jego dopełnieniem, ponieważ określa podstawy odpowiedzialności kontraktowej. Stanowi on, że dłużnik odpowiada za niezachowanie należytej staranności. Dalej Spółka wskazuje, co należy rozumieć pod pojęciem należytej staranności, a następnie podkreśla, że dłużnik odpowiada za swoje zawinione zachowanie, czyli wówczas, gdy można postawić mu zarzut winy, co również jest szerzej omawiane. Swoje rozważania Spółka kończy stwierdzeniami, że dłużnik nie odpowiada za szkodę, jeśli nie można mu przypisać winy ani umyślnej, ani nieumyślnej oraz dłużnik nie odpowiada za działania osób trzecich, przypadek i siłę wyższą. W ocenie Spółki, wbrew stanowisku wskazanym w postanowieniu z dnia 14 maja 2012 roku, wymienione w § 4 sytuacje w żaden sposób nie wyłączają odpowiedzialności przewoźnika na zasadach ogólnych określonych w Kodeksie Cywilnym albowiem dotyczą sytuacji powstałych bez winy przewoźnika tj. albo w wyniku działań osób trzecich (zator komunikacyjny, blokada ulic, torowisk, zmiany organizacji ruchu, zarządzenia organów nadzoru drogowego lub kolejowego, zarządzeń i poleceń o charakterze porządkowym lub administracyjnym) albo w wyniku działania 3 siły wyższej (w tym przyczynami natury techniczno – eksploatacyjnych). Spółka wskazuje, że pierwszą wymienioną sytuacją wskazaną w § 4 Regulaminu jest siła wyższa, a zatem wszelkie dalej wymienione sytuacje stanowią uszczegółowienie ww. pojęcia., tym samym w przypadku możliwości wykazania winy zarówno umyślnej jak i nieumyślnej przewoźnika w jakiejkolwiek sytuacji wymienionej w § 4 Regulaminu , np. w pojawieniu się blokady torów, przewoźnik będzie ponosił odpowiedzialność zgodnie z art. 471 i 472 k.c. Prezes Urzędu ustalił, co następuje: Szybka Kolej Miejska Sp. z o.o. z siedzibą w Warszawie została wpisana do rejestru przedsiębiorców KRS pod numerem 0000206762 . Spółka prowadzi działalność gospodarczą polegającą na m.in. transporcie kolejowym pasażerskim międzymiastowym oraz transporcie lądowym pasażerskim, miejskim i podmiejskim oraz posiada ważną licencję nr WPO/109/2005, uprawniającą do wykonywania przewozów kolejowych ( dowód: karty od 7 do 8 akt post. adm.). . Przewoźnik funkcjonuje na zasadach operatora wewnętrznego m. st. Warszawy podobnie jak Tramwaje Warszawskie Sp. z o.o., Metro Warszawskie Sp. z o.o. oraz Miejskie Zakłady Autobusowe Sp. o.o. Działalność przewozowa prowadzona jest w ramach systemu komunikacji miejskiej koordynowanej przez Zarząd Transportu Miejskiego m. st. Warszawy (dalej także „ZTM”). Przewoźnik obsługuje trzy trasy kolejowe, a mianowicie S1 Pruszków – Otwock, S2 Miłosna – Warszawa Zachodnia, S9 Warszawa Gdańska – Legionowo/Wieliszew. W pociągach Przewoźnika obowiązuje taryfa przewozowa oraz pełny system biletowy ZTM. ( dowód: karty od 3 do 6 akt post. adm.) Zgodnie z art. 4 Prawa przewozowego, przewoźnik może wydawać regulaminy określające warunki obsługi podróżnych, odprawy oraz przewozu osób i rzeczy. Art. 11 ust. 1 tej ustawy nakłada na przewoźnika obowiązek podania do publicznej wiadomości, w sposób zwyczajowo przyjęty, ustalone lub stosowane przez niego taryfy lub cenniki. W niniejszym przypadku jednak Przewoźnik nie wydał własnego regulaminu określającego zakres świadczonych usług przewozu osób, gdyż Spółka pos ł uguje się „ Regulaminem przewozu osób i bagażu”, który został przyjęty Uchwałą Nr XXX/596/2004 Rady Miasta Stołecznego Warszawy z dnia 13 maja 2004 roku oraz „Taryfę przewozową” , która została przyjęta Uchwałą Nr XVI/301/2011 Rady Miasta Stołecznego Warszawy z dnia 26 maja 2011 roku. Stosowane przez Spółkę ww. dokumenty określają m.in. zasady przewozu, odpowiedzialność stron umowy przewozu czy też zasady postępowania reklamacyjnego. W pociągach Przewoźnika obowiązuje pełny system biletowy ZTM. ( dowód: karty od 14 do 16 akt post. adm.) Usługa przewozowa świadczona jest przez Spółkę na podstawie „Umowy wykonawczej o świadczenie usług przewozowych w komunikacji zbiorowej realizowanej koleją w latach 2010 – 2024” , zawartej z m. st. Warszawa w dniu 27 października 2008 roku, której pkt 4 ppkt d) określa, że „Miasto st. Warszawa ustala regulaminy i Taryfę Przewozową obowiązujące przy wykonywaniu usług przewozowych środkami lokalnego transportu zbiorowego w m. st. Warszawie” . W zakresie dotyczącym usług przewozowych, realizowanych na podstawie umowy, zastosowanie mają bowiem przepisy wydawane przez miasto stołeczne Warszawa, w szczególności dotyczące wysokości opłat i ulg za przewozy środkami gminnego transportu zbiorowego w Warszawie oraz regulaminy i przepisy porządkowe mające zastosowanie w przewozach środkami lokalnego transportu zbiorowego w Warszawie. Ponadto ww. umowa określa szczegółowe zasady organizacji i oceny realizacji przewozów wykonywanych przez Spółkę. W związku z wykonywaniem przez Przewoźnika określonych w umowie przewozów oraz związanych z tym zadań i obowiązków, ZTM uprawniony jest m.in. do określania potrzeb przewozowych oraz podstawowych parametrów przewozowych, określania zasad korzystania przez pasażerów z przewozów wykonywanych przez Spółkę, przeprowadzania kontroli jakości i terminowości usług przewozowych, przeprowadzania 4 kontroli biletowych w pociągach oraz pobierania opłat dodatkowych za przejazd bez ważnego biletu, a także określania w uzgodnieniu ze Spółką standardów konserwacji i utrzymania przystanków Przewoźnika. ZTM egzekwuje należności z tytułu braku uprawnień do korzystania z usług przewozowych Przewoźnika, a wszelkie należności z tego tytułu, opłaty i kary stanowią przychód ZTM. Reklamacje, skargi i odwołania związane z kontrolą biletów i windykacją rozpatrywane są przez ZTM. ( dowód: karty od 40 do 55akt post. adm.) W ww. regulaminie przewozu obowiązującym od dnia 29 września 2009 roku zamieszczono postanowienie, które przewiduje, że w razie powstania szkody będącej wynikiem przerw, opóźnień w ruchu pojazdów oraz innych niejednoznacznie wskazanych okoliczności, za powstanie, których odpowiedzialność ponosi przewoźnik, pozbawia się z góry podróżnego do odszkodowania w takich przypadkach. Ponadto ustalono, że w okresie od 1 stycznia 2011 roku do 31 grudnia 2011 roku żaden konsument korzystający z usług przewozowych nie wystąpił do Spółki z roszczeniem o odszkodowanie w związku z powstaniem szkody będącej wynikiem przerw, opóźnień w ruchu pojazdów lub zmian kierunku pojazdu spowodowanych zatorami komunikacyjnymi, zamknięciem lub blokadą ulic, torowisk, zmianami organizacji ruchu, przyczynami natury techniczno – eksploatacyjnej lub zarządzeniami wydawanymi przez organy nadzoru ruchu drogowego lub kolejowego oraz inne organy uprawnione do wydawania zarządzeń i poleceń o charakterze porządkowym lub administracyjnym. Natomiast w okresie od dnia 1 stycznia 2012 roku do dnia 30 kwietnia 2012 roku z roszczeniem wskazanym w powyższym zakresie wystąpiło 3 konsumentów. ( dowód: karty od 121do 125 akt post. adm.) Prezes Urzędu zważył, co następuje: Przed przystąpieniem w decyzji kończącej postępowanie do oceny działań przedsiębiorcy pod kątem przesłanek określonych w art. 24 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, Prezes Urzędu powinien rozważyć, czy w sprawie nie występują okoliczności, których istnienie czyni niedopuszczalnym merytoryczne rozpoznanie sprawy. W toku niniejszego postępowania Prezes Urzędu ustalił, że usługa przewozowa świadczona przez Spółkę prowadzona jest w oparciu o umowę zawartą z m. st. Warszawa w dniu 27 października 2008 roku w sprawie świadczenia usług przewozowych w komunikacji zbiorowej realizowanej koleją. Jedno z postanowień zawartych ww. umowie stanowi, że to m. st. Warszawa ustala regulaminy i taryfę obowiązującą przy wykonywaniu usług przewozowych środkami lokalnego transportu zbiorowego na podlegającym miastu terenie. „Regulamin przewozu osób i bagażu” , którego postanowienia w całości obowiązują w pojazdach Spółki, jest jednym z aktów prawnych stanowiących prawo miejscowe na terenie miasta stołecznego Warszawy. W związku z powyższym należy rozważyć kwestię, czy Spółka jest przedsiębiorcą, wobec którego może toczyć się postępowanie administracyjne i - co istotniejsze – może być adresatem decyzji merytorycznej rozstrzygającej zasadność zarzutu postawionego w postanowieniu o wszczęciu postępowania. Zgodnie z art. 101 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, stroną postępowania w sprawie stosowania praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów jest każdy, wobec kogo zostało wszczęte postępowanie w sprawie stosowania praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów. Takie określenie strony, różniące się od pojęcia strony w art. 28 k.p.a. przesądza wprawdzie o możliwości wszczęcia postępowania przeciwko Spó ł ce, niemniej jednak w żadnym razie nie pozwala na oderwanie się od elementu interesu prawnego lub obowiązku strony. Wszczęte przez 5 Prezesa Urzędu postępowanie zmierza bowiem do wydania decyzji, w której zindywidualizowany i skonkretyzowany zostanie obowiązek wynikający z przepisów prawa materialnego, w tym wypadku art. 24 ust. 1 i 2 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów. Dlatego adresatem decyzji Prezesa Urzędu może być tylko przedsiębiorca, który narusza przepisy ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów i – w konsekwencji – wobec którego można zastosować sankcję w postaci nakazu zaniechania konkretnej praktyki oraz sankcję finansową w postaci kary pieniężnej za takie naruszenie. Rozważając powyższe zagadnienie w odniesieniu do Spó ł ki należy mieć na uwadze jej szczególną sytuację prawną w porównaniu do innych podmiotów świadczących us ł ugi przewozu osób koleją. Jest ona skutkiem funkcjonowania Spó ł ki w ramach systemu komunikacji zbiorowej aglomeracji warszawskiej, w oparciu o umowę zawartą z organizatorem tego systemu, którym jest Miasto Sto ł eczne Warszawa. W tym systemie, Spó ł ka pe ł ni jedynie funkcję jednego z operatorów publicznego transportu zbiorowego, w rozumieniu art. 4 ust. 1 pkt 8 ustawy z dnia 16 grudnia 2010 r. o publicznym transporcie zbiorowym (Dz.U. z 2011 r., Nr 5, poz. 13 ze zm.), któremu organizator zleca wykonywanie us ł ug przewozowych. W konsekwencji, to organizator a nie Spó ł ka określa wszelkie istotne postanowienia umowy przewozu, w tym sposób zawarcia umowy przewozu oraz ceny biletów w ustalonym przez organizatora regulaminie przewozu osób oraz w taryfie przewozowej, które Spó ł ka zobowiązana jest stosować pod rygorem sankcji rozwiązania umowy. Co więcej, zgodnie z § 8 ust. 4 ww. umowy zawartej z organizatorem, wpływy z tytułu opłat za przewóz oraz innych opłat pobieranych od pasażerów nie stanowią przychodu Spółki. Jej przychód natomiast stanowi wynagrodzenie p ł atne przez organizatora wed ł ug zasad określonych w umowie. Biorąc to pod uwagę, Prezes Urzędu doszed ł do przekonania, iż Spó ł ka nie może być adresatem obowiązku zaniechania stosowania praktyki, którą opisano w postanowieniu o wszczęciu postępowania. Oznacza to tym samym, iż mamy do czynienia z jednym z przypadków bezprzedmiotowości postępowania administracyjnego. Zgodnie z art. 105 § 1 k.p.a., gdy postępowanie z jakiejkolwiek przyczyny staje się bezprzedmiotowe, organ administracji publicznej wydaje decyzję o jego umorzeniu. Przesłanka umorzenia postępowania może istnieć jeszcze przed wszczęciem postępowania lub może ona powstać w czasie jego trwania. Bezprzedmiotowość postępowania ma miejsce wtedy, gdy brak jest podstaw prawnych do merytorycznego rozpoznania sprawy w drodze postępowania administracyjnego. W niniejszym przypadku okolicznością powodującą konieczność umorzenia przedmiotowego postępowania, jest w ł aśnie brak możliwości nałożenia na Szybką Kolej Miejską sp. z o.o. obowiązków przewidzianych w ustawie o ochronie konkurencji i konsumentów. Jednocześnie wymaga podkreślenia, iż katalog decyzji, które mogą być wydawane przez Prezesa Urzędu w postępowaniu w sprawie naruszenia zbiorowych interesów konsumentów jest zamknięty i został ściśle określony w art. 26 – 28 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów. Powoduje to, iż nie można w jej sprawie orzekać o stosowaniu praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów wskazanych w art. 24 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, a postępowanie podlega umorzeniu. Warto również dodać, iż w wyroku z dnia 28 czerwca 1995 roku (sygnatura akt XVII Amr 24/95) Sąd Okręgowy w Warszawie – Sąd Antymonopolowy orzekł, że uzasadnienie decyzji o umorzeniu postępowania wydawanej na podstawie art. 105 § 1 k.p.a. nie może zawierać treści dotyczących rozstrzygnięcia sprawy co do jej istoty, czy też w inny sposób wyrażać stanowiska organu antymonopolowego w zakresie zasadności zarzutów sformułowanych we wszczęciu postępowania. Z uwagi na powyższe brak jest podstaw do rozważenia w przedmiotowej decyzji dalszych kwestii związanych z niniejszą sprawą. Mając powyższe na względzie, Prezes Urzędu orzekł jak w sentencji decyzji. 6 Stosownie do treści art. 81 ust. 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów w związku z art. 479 28 § 2 k.p.c. - od niniejszej decyzji przysługuje odwołanie do Sądu Okręgowego w Warszawie - Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów, w terminie dwóch tygodni od dnia jej doręczenia, za pośrednictwem Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów- Delegatury Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów w Poznaniu. Otrzymuje: Szybka Kolej Miejska Sp. z o.o. w Warszawie reprezentowana przez: Pani Maria Umińska – Żak Kancelaria Adwokacka w Warszawie al. Solidarności 84/2 01 – 003 Warszawa