RWA-27/2010

PREZES URZĘDU OCHRONY KONKURENCJI I KONSUMENTÓW DELEGATURA URZĘDU OCHRONY KONKURENCJI I KONSUMENTÓW w Warszawie RWA-61-60/08/MSK/PR Warszawa, dn. 30 grudnia 2010 r. DECYZJA CZĘŚCIOWA nr RWA-27/2010 I. Na podstawie art. 27 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 16 lutego 2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz. U. Nr 50, poz. 331 z późn. zm.) i art. 104 § 2 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn.: Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 z późn. zm.) w zw. z art. 83 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów oraz stosownie do art. 33 ust. 6 tej ustawy i § 7 rozporządzenia Prezesa Rady Ministrów z dnia 17 lipca 2007 r. w sprawie określenia właściwości miejscowej i rzeczowej delegatur Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów (Dz. U. Nr 134, poz. 939), w zw. z § 7 rozporządzenia Prezesa Rady Ministrów z dnia 1 lipca 2009 r. w sprawie właściwości miejscowej i rzeczowej delegatur Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów (Dz. U. Nr 107, poz. 887) po przeprowadzeniu postępowania w sprawie praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów – w imieniu Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów: uznaje się , iŜ działanie Szkoły Głównej Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie polegające na stosowaniu we wzorcu umownym zatytułowanym Umowa o warunkach odpłatności za świadczone usługi edukacyjne postanowień o treści: 1. „Wysokość opłat dla kaŜdego kierunku studiów w danym roku akademickim określa Rektor SGGW w zarządzeniu i podaje do wiadomości studentów przed kaŜdym rokiem akademickim za pośrednictwem Internetu i tablic ogłoszeniowych” (§ 3 pkt 2 wzorca); 2. „Wszelkie spory wynikające z niniejszej umowy strony będą rozstrzygać polubownie, a w przypadku braku takiej moŜliwości, sądem właściwym do rozstrzygnięcia sporu będzie sąd powszechny w Warszawie” (§ 4 pkt 4 wzorca) stanowi praktykę naruszającą zbiorowe interesy konsumentów, polegającą na stosowaniu postanowień wzorców umów, które zostały wpisane do rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone, o których mowa w art. 479 45 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. Nr 43, poz. 286 z późn. zm.), co stanowi naruszenie art. 24 ust. 2 pkt 1 w zw. z art. 24 ust. 1 ustawy o ochronie konkurencji 2 i konsumentów – i stwierdza się zaniechanie jej stosowania z dniem 1 października 2008 roku. II. Na podstawie art. 106 ust. 1 pkt 4 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów oraz stosownie do treści art. 33 ust. 6 tej ustawy i § 7 rozporządzenia Prezesa Rady Ministrów z dnia 17 lipca 2007 r. w sprawie określenia właściwości miejscowej i rzeczowej delegatur Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów (Dz. U. Nr 134, poz. 939), w zw. z § 7 rozporządzenia Prezesa Rady Ministrów z dnia 1 lipca 2009 r. w sprawie właściwości miejscowej i rzeczowej delegatur Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów (Dz. U. Nr 107, poz. 887) po przeprowadzeniu postępowania w sprawie praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów – w imieniu Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów: nakłada się na Szkołę Główną Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie karę pienięŜną w wysokości 119 105 zł płatną do budŜetu państwa, z tytułu naruszeń określonych w punkcie I sentencji niniejszej decyzji. UZASADNIENIE Prezes Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów – Delegatura w Warszawie (dalej równieŜ: Prezes UOKiK) przeprowadził postępowanie wyjaśniające mające na celu wstępne ustalenie, czy postanowienia zawarte we wzorcach wykorzystywanych przy zawieraniu ze studentami umów o naukę na podstawie art. 160 ust. 3 ustawy z dnia 27 lipca 2005 r. - Prawo o szkolnictwie wyŜszym (Dz. U. Nr 164, poz. 1365 z późn. zm.) i w regulaminach studiów stosowanych przez uczelnie w Warszawie, nie stanowią niedozwolonych postanowień umownych w rozumieniu art. 385 1 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz. U. Nr 16, poz. 93, z późn. zm.), co uzasadniałoby podjęcie działań określonych w ustawie - Kodeks postępowania cywilnego oraz czy nie stanowią przejawu naruszeń uzasadniających wszczęcie postępowania w sprawie zakazu stosowania praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów (znak sprawy: RWA-61- 60/08/DJ). W toku powyŜszego postępowania Prezes Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów wystąpił m.in. Szkoły Głównej Gospodarstwa Wiejskiego (dalej równieŜ jako SGGW, Uczelnia) o przesłanie wszelkich stosowanych na poszczególnych rodzajach i typach studiów wzorców umów w rozumieniu art. 384 § 1 k.c., w szczególności wzorów umów o naukę, kwestionariuszy zgłoszeń, podań o przyjęcie na uczelnię, regulaminów studiów i innych dokumentów określających prawa i obowiązki studentów. W odpowiedzi na wezwanie Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego przesłała m.in. wzór Umowy nr 0373071/Z/2007/1/1 o warunkach odpłatności za świadczone usługi edukacyjne. Wyniki kontroli treści warunków zawartych we wzorcu Umowy o warunkach odpłatności za świadczone usługi edukacyjne dały podstawę do sformułowania zarzutów stosowania przez Szkołę Główną Gospodarstwa Wiejskiego praktyk naruszających zbiorowe 3 interesy konsumentów, o których mowa w art. 24 ustawy z dnia 16 lutego 2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz. U. Nr 50, poz. 331 z późn. zm.), dalej równieŜ jako ustawa. Mając na uwadze powyŜsze ustalenia Prezes UOKiK postanowieniem z dnia 22 września 2008 r. wszczął postępowanie w związku z podejrzeniem stosowania przez Szkołę Główną Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów, polegających na: I. stosowaniu postanowień wzorców umów, które zostały wpisane do rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone, o którym mowa w art. 479 45 ustawy - Kodeks postępowania cywilnego, poprzez zawarcie we wzorcu umownym zatytułowanym Umowa o warunkach odpłatności za świadczone usługi edukacyjne następujących postanowień: 1. „Wysokość opłat dla kaŜdego kierunku studiów w danym roku akademickim określa Rektor SGGW w zarządzeniu i podaje do wiadomości studentów przed kaŜdym rokiem akademickim za pośrednictwem Internetu i tablic ogłoszeniowych” (§ 3 pkt 2 wzorca); 2. „Zmiana wysokości opłat wymienionych w pkt 1 wprowadzana zarządzeniem Rektora SGGW nie wymaga zmiany umowy” (§ 3 pkt 4 wzorca); 3. „Wszelkie spory wynikające z niniejszej umowy strony będą rozstrzygać polubownie, a w przypadku braku takiej moŜliwości, sądem właściwym do rozstrzygnięcia sporu będzie sąd powszechny w Warszawie” (§ 4 pkt 4 wzorca); co moŜe stanowić naruszenie art. 24 ust. 2 pkt 1 w zw. z art. 24 ust. 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, II . niedopełnieniu obowiązków wynikających z art. 160 ust. 3 ustawy - Prawo o szkolnictwie wyŜszym, poprzez nieokreślenie w umowie zawieranej ze studentem w formie pisemnej warunków odpłatności za studia w zakresie wysokości opłat, pobieranych na podstawie art. 99 ust. 1 ustawy - Prawo o szkolnictwie wyŜszym, za powtarzanie zajęć z powodu niezadowalających wyników w nauce oraz wysokości opłat, pobieranych na podstawie § 20 rozporządzenia Ministra Nauki i Szkolnictwa WyŜszego w sprawie dokumentacji przebiegu studiów, za wydanie legitymacji studenckiej i jej duplikatu, indeksu i jego duplikatu, dyplomu ukończenia studiów, jego duplikatu oraz dodatkowego odpisu dyplomu w tłumaczeniu na język obcy, co moŜe stanowić praktykę, określoną w art. 24 ust. 2 w zw. z art. 24 ust. 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów. Ponadto, w dniu 22 września 2008 r. Prezes Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów wydał postanowienie w przedmiocie zaliczenia w poczet materiału dowodowego w niniejszym postępowaniu wzorca umownego zatytułowanego Umowa o warunkach odpłatności za świadczone usługi edukacyjne uzyskanego w toku postępowania wyjaśniającego znak RWA-40-5/07/DJ. Zawiadamiając Szkołę Główną Gospodarstwa Wiejskiego o wszczęciu postępowania w sprawie praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów Prezes UOKiK pismem z dnia 23 września 2008 r. wezwał SGGW do przekazania informacji i dokumentów 4 niezbędnych dla rozstrzygnięcia niniejszego postępowania, a takŜe poinformował o prawie ustosunkowania się do zarzutów postawionych w postanowieniu o wszczęcia postępowania. W odpowiedzi na zawiadomienie o wszczęciu postępowania Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego ustosunkowała się do postawionych jej zarzutów. Uczelnia nie podzieliła poglądów wyraŜonych w uzasadnieniu postanowienia o wszczęciu postępowania i przedstawiła swoje stanowisko w sprawie. SGGW wskazała, Ŝe w jej odczuciu w Ŝadnym przypadku nie doszło do naruszenia zbiorowych interesów konsumentów – studentów w szczególności w zakresie, w jakim wszczęte zostało przedmiotowe postępowanie. Uczelnia podniosła m.in. Ŝe zarzut niedopełnienia obowiązku dostarczenia pisemnie studentowi informacji objętych wzorcem umownym w dobie społeczeństwa informacyjnego jest bezzasadnym, brak konieczności zmiany umowy w przypadku zmiany wysokości opłat wprowadzanej zarządzeniem Rektora SGGW podyktowany jest dbałością o trwałość studiów, a narzucenie właściwości miejscowej sądu powszechnego w Warszawie w przypadku konieczności rozstrzygnięcia sporu wynika z chęci zmniejszenia ewentualnych kosztów usług. SGGW wyjaśniła, Ŝe na Uczelni stosowany jest elektroniczny sposób porozumiewania się SGGW ze studentami od początku związków kandydata na studenta z Uczelnią. Nie ma moŜliwości uczestniczenia w procesie rekrutacji w inny sposób niŜ rejestrując się elektronicznie w sposób podany na stronie internetowej www.sggw.pl Uczelnie wskazała, iŜ student od samego początku korzysta z systemów elektronicznego sposobu porozumiewania się i kontroli swoich zobowiązań finansowych wobec uczelni posiadając indywidualne konto. KaŜdy ze studentów jest zalogowany w systemie elektronicznej obsługi studentów tzw. HMS. Ten sposób porozumiewania się jest na Uczelni powszechnie stosowaną praktyką i odpowiada przyzwyczajeniom studentów. SGGW wskazała, Ŝe ułatwia sposób porozumiewania się instalując ogólnodostępne komputery, za pośrednictwem których kaŜdy student w kaŜdym czasie ma moŜliwość wglądu na strony internetowe SGGW i do swojego konta. SGGW powołała się takŜe na kwestię dbałości o ochronę środowiska. Wskazała, Ŝe takie ukształtowanie umowy nie narusza obyczajów, bowiem obyczaje społeczeństwa informacyjnego są inne niŜ społeczeństwa XX wieku i nie narusza zaufania stron umowy, bowiem właśnie taki sposób komunikowania przez społeczeństwo informacyjne jest przyjęty jako standard. SGGW wskazała, Ŝe w przypadku braku przyzwyczajeń, zwyczajów i moŜliwości uzyskania wiadomości o treści wymagań w sposób inny niŜ pisemny w formie papierowej, kwestionowane postanowienia mogłyby naruszać przepisy prawa, ale nie w przypadku, gdy sposób pisemny papierowy jest sposobem zdecydowanie kłopotliwym i traktowany przez studentów jako anachroniczny. Zarzut wobec tego SGGW uznało za bezpodstawny. Ponadto SGGW wskazała, Ŝe analizowany przez Prezesa UOKiK wzór umowy dotyczy warunków odpłatności, nie zaś samych usług edukacyjnych, a dla tego przedmiotu nie jest niezbędnym określenie wysokości i terminów płatności w samej umowie – wystarczającym jest wskazanie jednoznacznego i ogólnie dostępnego źródła ich uzyskania. Warunki odpłatności nie zawierają w sobie zarówno wysokości czesnego jak i innych niŜ czesne opłat. SGGW wyraziła stanowisko, Ŝe pojęcie to oznacza ustawową konieczność określenia sposobu i terminów, a takŜe trybu dokonywania odpłatności – co wg Uczelni zostało jednoznacznie w umowie zawarte. 5 Pismem z dnia 9 listopada 2010 roku SGGW przekazało Prezesowi UOKIK wzorce umów o warunkach odpłatności za świadczone usługi edukacyjne stosowane przez SGGW w latach 2008 -2010. Analiza materiału dowodowego zgromadzonego w trakcie niniejszego postępowania wskazuje, iŜ niniejsza sprawa w zakresie zarzutu stosowania postanowień wzorców umów, które zostały wpisane do rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone, została dostatecznie wyjaśniona w zakresie zarzutów jak w pkt I sentencji decyzji. Jednocześnie samodzielny charakter wskazanych zarzutów powoduje, iŜ mogą one stanowić przedmiot odrębnego rozstrzygnięcia. Z uwagi na to zasadnym jest wydanie przez Prezesa UOKiK decyzji częściowej w rozumieniu art. 104 § 2 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn.: Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 z późn. zm.; dalej: k.p.a.). Prezes Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów ustalił, co następuje: Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie jest uczelnią publiczną, działającą na podstawie ustawy - Prawo o szkolnictwie wyŜszym i wydanych do niej przepisów wykonawczych. Podstawowym zadaniem Uczelni jest – w świetle jej statutu – kształcenie studentów w zakresie prowadzonych kierunków studiów. Kształcenie to odbywa się w formie nieodpłatnych studiów stacjonarnych i odpłatnych studiów niestacjonarnych. Stosownie bowiem do treści art. 99 ust. 1 pkt 1 i 3 ustawy - Prawo o szkolnictwie wyŜszym uczelnia publiczna moŜe pobierać opłaty za świadczone usługi edukacyjne związane m.in. z kształceniem studentów na studiach niestacjonarnych i prowadzeniem studiów w języku obcym. Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie – stosownie do art. 160 ust. 3 ustawy - Prawo o szkolnictwie wyŜszym, zgodnie z którym warunki odpłatności za studia określa umowa zawarta między uczelnią a studentem w formie pisemnej – zawiera ze studentami studiów niestacjonarnych umowy określające warunki odpłatności za studia w formie pisemnej. Przy zawieraniu takich umów SGGW od początku roku akademickiego 2006/2007 posługiwała się wzorem umowy zatytułowanym: Umowa o warunkach odpłatności za świadczone usługi edukacyjne. Jak wskazano w § 3 wzorca Umowy o warunkach odpłatności za świadczone usługi edukacyjne , Uczelnia pobiera od studenta opłaty za świadczone usługi edukacyjne na podstawie art. 99 w zw. z art. 160 ust. 3 ustawy - Prawo o szkolnictwie wyŜszym, a takŜe opłaty za dokumentację dotyczącą przebiegu studiów zgodnie z przepisami wykonawczymi właściwego ministra. We wzorcu zamieszczone zostały m.in. następujące postanowienia: 1. „Wysokość opłat dla kaŜdego kierunku studiów w danym roku akademickim określa Rektor SGGW w zarządzeniu i podaje do wiadomości studentów przed kaŜdym rokiem akademickim za pośrednictwem Internetu i tablic ogłoszeniowych” (§ 3 pkt 2 wzorca); 2. „Wszelkie spory wynikające z niniejszej umowy strony będą rozstrzygać polubownie, a w przypadku braku takiej moŜliwości, sądem właściwym do rozstrzygnięcia sporu będzie sąd powszechny w Warszawie” (§ 4 pkt 4 wzorca). 6 Postanowienia te stały się podstawą postawionego Uczelni zarzutu stosowania praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów. Jak bowiem ustalił Prezes UOKiK, w rejestrze postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone, o którym mowa w art. 479 45 k.p.c., zamieszczone zostały m.in. postanowienia o treści: - poz. 388 w rejestrze niedozwolonych postanowień umownych: „ Za sąd właściwy do rozpoznania spraw spornych strony uznają Sąd miejscowo właściwy dla Impuls School ” uznane za niedozwolone wyrokiem SOKiK z dnia 22 grudnia 2004 r. (sygn. akt XVII AmC 15/04); - poz. 400 w rejestrze niedozwolonych postanowień umownych: „ Zmiana opłaty nie powoduje konieczności zmiany umowy ”, uznane za niedozwolone wyrokiem SOKiK z dnia 19 stycznia 2005 r. (sygn. akt XVII AmC 2/04); - poz. 624 w rejestrze niedozwolonych postanowień umownych: „ Uczelnia zastrzega sobie prawo dokonywania zmian wysokości opłat ”, uznane za niedozwolone wyrokiem SOKiK z dnia 20 października 2005 r. (sygn. akt XVII AmC 78/05); - poz. 642 w rejestrze niedozwolonych postanowień umownych: „ Wysokość opłat wymienionych w p. a, b, d ustala Rektor i podaje w formie zarządzenia do wiadomości, przed rozpoczęciem roku akademickiego ”, uznane za niedozwolone wyrokiem SOKiK z dnia 5 października 2005 r. (sygn. akt XVII AmC 20/05); - poz. 1287 w rejestrze niedozwolonych postanowień umownych: „ Zarządzenia, o których mowa w § 1 ust. 2 o treści – nauka w Uczelni jest odpłatna, szczegółowe regulacje dotyczące opłat określają zarządzenia Kanclerza WSDG – podaje się do publicznej wiadomości poprzez umieszczenie na tablicach ogłoszeniowych Uczelni ”, uznane za niedozwolone wyrokiem Soki z dnia 5 września 2006 r. (sygn. Akt XVII Amc 120/05); SGGW przekazała Prezesowi UOKIK informacje dotyczące przychodu za 2009 rok. Prezes Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów zwaŜył, co następuje: I. Interes publicznoprawny Podstawą zastosowania przepisów ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów jest uprzednie stwierdzenie przez Prezesa UOKiK, iŜ w wyniku stosowania praktyki naruszającej zbiorowe interesy konsumentów zagroŜony został interes publicznoprawny. Zgodnie z art. 1 ust. 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, ustawa ta określa warunki rozwoju i ochrony konkurencji oraz zasady podejmowanej w interesie publicznym ochrony interesów przedsiębiorców i konsumentów. Przepis ten przesądza o przynaleŜności niniejszej ustawy do dziedziny prawa publicznego, jak równieŜ o wyłączeniu moŜliwości podejmowania przez Prezesa UOKiK działań w celu ochrony interesów indywidualnych czy grupowych. W toku postępowania i przy wydawaniu decyzji Prezes UOKiK jest zatem rzecznikiem interesu publicznego. Rola ta wynika nie tylko z celu ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, lecz równieŜ z jednej z naczelnych zasad postępowania administracyjnego, tj. zasady uwzględniania interesu społecznego i słusznego interesu obywateli, określonej w art. 7 k.p.a. 7 Wobec powyŜszego, wykazanie wystąpienia zagroŜenia interesu publicznoprawnego w danej sprawie stanowi podstawową przesłankę warunkującą moŜliwość jej rozstrzygania w oparciu o przepisy ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów. W ocenie Prezesa UOKiK, niniejsza sprawa ma charakter publicznoprawny, albowiem wiąŜe się z ochroną interesu wszystkich konsumentów, którzy są lub będą studentami Szkoły Głównej Gospodarstwa Wiejskiego. NaleŜy przy tym zauwaŜyć, Ŝe interes publicznoprawny przejawia się takŜe w postaci zbiorowego interesu konsumentów. Innymi słowy, naruszenie zbiorowego interesu konsumentów stanowi jednocześnie naruszenie interesu publicznoprawnego. Wobec powyŜszego uzasadnione było podjęcie przez Prezesa UOKiK w niniejszej sprawie działań przewidzianych w ustawie o ochronie konkurencji i konsumentów. II. Przesłanki stosowania praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów Ustawa o ochronie konkurencji i konsumentów przewiduje moŜliwość kontroli przez Prezesa UOKiK działań przedsiębiorców podejmowanych w stosunkach prawnych z konsumentami, wprowadzając mechanizmy ochrony tzw. zbiorowych interesów konsumentów. Konsumentem w rozumieniu ustawy jest osoba fizyczna dokonująca czynności prawnej niezwiązanej bezpośrednio z jej działalnością gospodarczą lub zawodową (art. 22 1 k.c. w związku z art. 4 pkt 12 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów). Materialnoprawną podstawę do oceny działań przedsiębiorcy w powyŜszym aspekcie stanowi przepis art. 24 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów. Zgodnie z jego ust. 1, zakazane jest stosowanie praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów. Przez praktykę naruszającą zbiorowe interesy konsumentów rozumie się godzące w nie bezprawne działanie przedsiębiorcy (art. 24 ust. 2 ustawy). Nie jest zbiorowym interesem konsumentów suma indywidualnych interesów konsumentów (art. 24 ust. 3 ustawy). Zbiorowe interesy konsumentów podlegają zatem ochronie przed wymierzonymi w nie naruszeniami, polegającymi na sprzecznych z prawem działaniach przedsiębiorców. Przepis art. 24 ust. 2 ww. ustawy zawiera przykładowe wyliczenie zachowań przedsiębiorców uwaŜanych za naruszające zbiorowe interesów konsumentów. W otwartym katalogu zakazanych praktyk ustawodawca umieścił: stosowanie postanowień wzorów umów, które zostały wpisane do rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone (pkt 1), naruszenie przez przedsiębiorcę obowiązku udzielania konsumentom rzetelnej, prawdziwej i pełnej informacji (pkt 2), nieuczciwe praktyki rynkowe lub czyny nieuczciwej konkurencji (pkt 3). Jak wynika z powyŜszego, dla uznania działania przedsiębiorcy za niezgodne z zawartym w ustawie o ochronie konkurencji i konsumentów zakazem stosowania praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów niezbędne jest wykazanie, iŜ spełnione zostały kumulatywnie trzy przesłanki: 1) kwestionowane działanie jest działaniem przedsiębiorcy; 2) działanie to jest bezprawne; 3) działanie to godzi w zbiorowy interes konsumentów. Ad 1) Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego jako przedsiębiorca 8 Postępowanie w sprawie praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów, podobnie jak kaŜde inne postępowanie administracyjne, toczy się z udziałem osób mających przymiot strony. Zgodnie z art. 101 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, stroną postępowania w sprawie stosowania praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów jest kaŜdy, wobec kogo zostało wszczęte postępowanie. W niniejszej sprawie stroną, wobec której zostało wszczęte postępowanie w związku z podejrzeniem stosowania praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów, jest Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie. Ustalając zakres podmiotowy stosowania ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów naleŜy mieć na względzie cel regulacji jej norm, jakim jest przeciwdziałanie, w formach władczych, antykonsumenckim zachowaniom profesjonalnych uczestników rynku, prowadzących działalność gospodarczą. Zakaz stosowania praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów zawarty w art. 24 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów stosuje się zatem jedynie do przedsiębiorców i ich związków. Ustawa o ochronie konkurencji i konsumentów zawiera legalną definicję przedsiębiorcy. Zgodnie z art. 4 pkt 1 tej ustawy, pod pojęciem tym naleŜy rozumieć przedsiębiorcę w rozumieniu przepisów o swobodzie działalności gospodarczej, a takŜe osobę fizyczną, osobę prawną, a takŜe jednostkę organizacyjną niemającą osobowości prawnej, której ustawa przyznaje zdolność prawną, organizującą lub świadczącą usługi o charakterze uŜyteczności publicznej, które nie są działalnością gospodarczą w rozumieniu przepisów o swobodzie działalności gospodarczej (lit. a), osobę fizyczną wykonującą zawód we własnym imieniu i na własny rachunek lub prowadzącą działalność w ramach wykonywania takiego zawodu (lit. b), a takŜe związek przedsiębiorców (lit. d). Pod pojęciem „przepisów o swobodzie działalności gospodarczej”, o których mowa w art. 4 pkt 1 ( in initio ) ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, naleŜy rozumieć przepisy ustawy z dnia 2 lipca 2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej (tekst jedn.: Dz. U. z 2007 r. Nr 155, poz. 1095, z poźn. zm.). W świetle jej art. 4 ust. 1 za przedsiębiorcę uwaŜa się osobę fizyczną, osobę prawną i jednostkę organizacyjną niebędącą osobą prawną, której odrębna ustawa przyznaje zdolność prawną – wykonująca we własnym imieniu działalność gospodarczą. Właściwą dla przedsiębiorcy działalnością gospodarczą jest zarobkowa działalność wytwórcza, budowlana, handlowa, usługowa oraz poszukiwanie, rozpoznawanie i wydobywanie kopalin ze złóŜ, a takŜe działalność zawodowa, wykonywana w sposób zorganizowany i ciągły (art. 2 ww. ustawy). W ocenie Prezesa UOKiK, SGGW w zakresie, w jakim świadczy odpłatnie usługi edukacyjne na rzecz studentów, ma status przedsiębiorcy na gruncie ustawy o swobodzie działalności gospodarczej. Dokonując takiej oceny Prezes UOKiK miał na uwadze, iŜ zawarte w przepisach ustawy o swobodzie działalności gospodarczej pojęcie przedsiębiorcy opiera się na dwóch kryteriach: podmiotowym i funkcjonalnym. Pierwsze z przywołanych kryteriów, tj. kryterium podmiotowe, ogranicza zakres tego pojęcia do trzech kategorii podmiotów: osób fizycznych, osób prawnych i jednostek organizacyjnych niebędących osobami prawnymi, którym ustawa przyznaje zdolność prawną. SGGW ma osobowość prawną, o czym stanowi art. 12 ustawy - Prawo o szkolnictwie wyŜszym, nie budzi zatem wątpliwości, iŜ spełnia kryterium podmiotowe uznania jej za przedsiębiorcę w rozumieniu przywołanej powyŜej definicji. 9 Drugie kryterium pojęcia przedsiębiorcy, tj. jego element funkcjonalny, łączy się z prowadzeniem działalności gospodarczej, do zakresu której zalicza się takŜe działalność zawodową. Dla uznania określonej działalności za działalność gospodarczą konieczne jest łączne spełnienie trzech warunków. Po pierwsze, dana działalność musi być działalnością zarobkową, po drugie, działalnością wykonywaną w sposób zorganizowany oraz, po trzecie, w sposób ciągły. Odnosząc się do pierwszego ze wskazanych powyŜej warunków uznania danej działalności za działalność gospodarczą wskazać naleŜy, Ŝe niewątpliwie uczelnie publiczne nie są podmiotami tworzonymi w celach komercyjnych, a ich działalność nie jest nastawiona na osiąganie zysku. Działalność podstawowa uczelni publicznej finansowana jest ze środków budŜetowych. Zgodnie z art. 98 ust. 1 ustawy - Prawo o szkolnictwie wyŜszym przychodami uczelni publicznej są w szczególności: 1) dotacje z budŜetu państwa, 2) uzyskane z budŜetu państwa środki na naukę, 3) odpłatności za świadczone usługi edukacyjne, w szczególności za kształcenie na studiach i studiach doktoranckich, prowadzonych w formach niestacjonarnych, oraz za świadczone przez uczelnie artystyczne usługi artystyczne; 4) opłaty za postępowanie związane z przyjęciem na studia; 5) jednorazowe opłaty za wydanie dyplomu, świadectwa oraz innego dokumentu związanego z tokiem studiów; 6) odpłatności za usługi badawcze i specjalistyczne, specjalistyczne i wysokospecjalistyczne usługi diagnostyczne, rehabilitacyjne lub lecznicze, a takŜe opłaty licencyjne i przychody z działalności kulturalnej; 7) przychody z działalności gospodarczej; 8) przychody z udziałów i odsetek; 9) przychody ze sprzedaŜy składników własnego mienia oraz z odpłatności za korzystanie z tych składników przez osoby trzecie na podstawie umowy najmu, dzierŜawy albo innej umowy; 10) przychody z tytułu darowizn, dziedziczenia, zapisów oraz ofiarności publicznej. Stosownie natomiast do treści art. 99 ust. 2 ustawy - Prawo o szkolnictwie wyŜszym opłaty pobierane przez uczelnię publiczną za świadczone usługi edukacyjne związane z kształceniem studentów na studiach niestacjonarnych oraz uczestników niestacjonarnych studiów doktoranckich oraz powtarzaniem określonych zajęć na studiach stacjonarnych oraz stacjonarnych studiach doktoranckich z powodu niezadowalających wyników w nauce nie mogą przekraczać kosztów ponoszonych przez uczelnię w zakresie niezbędnym do uruchomienia i prowadzenia tych studiów oraz zajęć na studiach z uwzględnieniem kosztów amortyzacji i remontów. Wysokość opłat za te usługi edukacyjne nie powinna zatem uwzględniać jakiegokolwiek zysku uczelni publicznej. Niemniej okoliczność, czy uczelnia publiczna z działalności dydaktycznej prowadzonej na rzecz studentów studiów niestacjonarnych generuje zysk, nie ma przesądzającego znaczenia dla oceny, czy jej działalność w tym zakresie ma charakter działalności gospodarczej. PowyŜsza teza znajduje potwierdzenie w orzecznictwie i piśmiennictwie. W doktrynie wypracowanej na gruncie przepisów o działalności gospodarczej rozróŜnia się pojęcie zysku od zarobku, wskazując, iŜ z tym drugim mamy do czynienia w przypadku działalności non profit. Jest to działalność podmiotu, z której zarobek w całości jest przeznaczany na pokrycie kosztów jego funkcjonowania oraz/lub realizacje celów statutowych 1 . Zarazem w piśmiennictwie podnosi się, Ŝe działanie podejmowane bez zamiaru 1 W. J. Katner, Prawo działalności gospodarczej. Komentarz. Orzecznictwo. Piśmiennictwo , Warszawa 2003, s. 25. 10 osiągnięcia zysku nie pozbawia automatycznie tej działalności charakteru działalności gospodarczej 2 . Przychody uzyskiwane przez uczelnię publiczną zarówno z prowadzonej działalności dydaktycznej, badawczej, jak i z wyodrębnionej działalności gospodarczej, mogą słuŜyć jedynie realizacji celów, dla których uczelnia została powołana. Takie ustawowe ograniczenie moŜliwości dysponowania przychodem uzyskiwanym przez uczelnię zbliŜa ją do działalności gospodarczej prowadzonej przez fundacje i stowarzyszenia, w przypadku których ustawa równieŜ ogranicza moŜliwości w zakresie dysponowania dochodem uzyskanym z prowadzonej działalności. PowyŜsze pozwala przyjąć, iŜ uczelnia ma charakter instytucji non profit. W stosunkach zewnętrznych wspomniana działalność w zasadzie niczym nie będzie odbiegać od działalności innych podmiotów prowadzących ją w celu osiągnięcia zysku (a nie tylko zarobku). Wspomniane rozróŜnienie na pojęcia „zarobku” oraz „zysku” ma zatem znaczenie jedynie w stosunkach wewnętrznych danego podmiotu, jako Ŝe przesądza o celach przeznaczenia wypracowanego dochodu. RównieŜ w orzecznictwie Sądu NajwyŜszego (dalej: SN) za utrwalone naleŜy uznać stanowisko, zgodnie z którym o gospodarczym charakterze działalności nie decyduje ukierunkowanie na osiąganie zysku 3 . KaŜda bowiem działalność gospodarcza zmierza do realizacji konkretnego celu i podlega określonym regułom ekonomicznym. Podstawową zasadą, której podporządkowana powinna być wszelka działalność gospodarcza, jest zasada racjonalnego gospodarowania, nazywana w skrócie zasadą gospodarności. Zawsze więc działalność powinna być prowadzona racjonalnie, ale nie zawsze jej celem jest osiągnięcie zysku. Prowadzący tę działalność moŜe jedynie zmierzać do pokrywania wydatków związanych z dąŜeniem do osiągnięcia celu swojej działalności z przychodów z niej osiąganych. Z tego względu za podmiot prowadzący działalność gospodarczą uznano spółdzielnie mieszkaniowe, których podstawowym celem jest zaspokajanie potrzeb mieszkaniowych członków i ich rodzin, a prowadzona przez nie działalność gospodarcza nie jest nastawiona na osiągnięcie zysku 4 . Kwestię, czy działalność gospodarcza powinna zawsze być nastawiona na zysk, SN rozwaŜał równieŜ w uchwale z dnia 11 maja 2005 r. (sygn. akt III CZP 11/05) 5 , w odniesieniu do działalności prowadzonej przez samodzielne publiczne zakłady opieki zdrowotnej. SN uznał, iŜ chociaŜ motywem działalności takich zakładów nie jest osiąganie zysku, lecz zaspokajanie potrzeb ludności w dziedzinie zdrowia, niewątpliwie jednak działalność leczniczą zakładów charakteryzuje dąŜenie do jej racjonalizacji według rachunku ekonomicznego. Jest to zatem – a przynajmniej w załoŜeniu powinna być – działalność prowadzona według zasad racjonalnego gospodarowania, co – jak uznał SN – jest wystarczającym kryterium dla uznania jej za działalność gospodarczą 6 . ZbieŜne stanowisko 2 Por.: W. Kubala, Prawo działalności gospodarczej. Komentarz , Warszawa 2000, s. 45; S. Czarnow, Działalność gospodarcza jednostek samorządu terytorialnego jako element gospodarki komunalnej , Rejent nr 2-3/2002, s. 48. 3 Tak m.in. w uchwale SN z dnia 14 maja 1998 r. (sygn. akt III CZP 12/98; opubl. w OSNC 1998, nr 10, poz. 151), uchwale SN z dnia 26 kwietnia 2002 r. (sygn. akt III CZP 21/02; opubl. w OSNC 1002, nr 12, poz. 149), wyroku SN z 6 grudnia 2007 r. (sygn. akt III SK 16/07; opubl. w Dz. Urz. UOKiK 2008 nr 2 poz. 21). 4 Por. m.in.: uchwała SN z dnia 6 grudnia 1991 r. (sygn. akt III CZP 117/91; opubl. w OSNCP 1992, nr 5, poz. 65) i uchwała SN z dnia 26 kwietnia 2002 r. (sygn. akt III CZP 21/02; opubl. w OSNC 2002, nr 12, poz. 149). 5 Opubl. w OSNC 2006/3/48. 6 Podobnie: R. Trzaskowski, Działalność gospodarcza w rozumienie przepisów prawa cywilnego na tle orzecznictwa , Glosa 2006 nr 2, s. 29. 11 przyjął Naczelny Sąd Administracyjny, uznając, Ŝe działalność gospodarcza powinna być prowadzona racjonalnie, ale nie zawsze jej celem jest osiągnięcie zysku 7 . W kontekście powyŜszych rozwaŜań przytoczenia wymaga art. 100 ust. 2 ustawy - Prawo o szkolnictwie wyŜszym, który stanowi, iŜ uczelnia publiczna prowadzi samodzielną gospodarkę finansową na podstawie opracowywanego planu rzeczowo-finansowego, zgodnie z przepisami o finansach publicznych i o rachunkowości. Pozwala to stwierdzić, Ŝe działalność uczelni publicznych podporządkowana jest zasadzie racjonalnego gospodarowania. Tym samym pierwszą przesłankę niezbędna dla uznania danej działalności za działalność gospodarczą naleŜy uznać za spełnioną. Uczelnia publiczna spełnia takŜe drugi z warunków uznania prowadzonej przez nią działalności za działalność gospodarczą, tj. warunek prowadzenia jej w sposób zorganizowany. W literaturze zorganizowanie działalności utoŜsamia się z dokonaniem wyboru formy organizacyjno-prawnej. Uczelnia publiczna ma osobowość prawną z mocy prawa, a przepisy ustawy - Prawo o szkolnictwie wyŜszym w sposób szczegółowy określają jej ustrój i sposób funkcjonowania. Działalność uczelni ma zatem bez wątpienia charakter zorganizowany. Nie ulega równieŜ wątpliwości, Ŝe działalność uczelni publicznej realizuje takŜe trzecią przesłankę konieczną dla zakwalifikowania jej jako działalności gospodarczej, tj. przesłankę ciągłości działania. Przesłankę tę powszechnie rozumie się jako istnienie zamiaru powtarzalności określonych czynności celem osiągnięcia dochodu. Funkcjonowanie uczelni zakłada podejmowanie określonych czynności w ramach ustalonych z góry cyklów – lat i semestrów akademickich, co przesądza o zamiarze powtarzalności tych działań i dowodzi istnienia cechy ciągłości działania. Mając na względzie wskazane powyŜej cechy działalności gospodarczej w rozumieniu ustawy o swobodzie działalności gospodarczej uznać naleŜy, Ŝe uczelnia publiczna świadcząc odpłatne usługi edukacyjne taką działalność prowadzi. NaleŜy równieŜ zaznaczyć, iŜ przymiotu przedsiębiorcy nie odbiera uczelni przepis art. 106 ustawy - Prawo o szkolnictwie wyŜszym, zgodnie z którym prowadzenie przez uczelnię działalności dydaktycznej, naukowej, badawczej, doświadczalnej, artystycznej, sportowej, diagnostycznej, rehabilitacyjnej lub leczniczej nie stanowi działalności gospodarczej w rozumieniu przepisów ustawy o swobodzie działalności gospodarczej. Przepis ten ma bowiem tylko to znaczenie, Ŝe wskazuje, iŜ do tej kategorii podmiotów nie stosuje się wynikających z ustawy o swobodzie działalności gospodarczej rygorów regulujących zasady prowadzenia działalności gospodarczej (uczelnie nie podlegają wpisowi do rejestru przedsiębiorców). JednakŜe, nawet gdyby uznać, Ŝe SGGW nie spełnia przesłanek uznania za przedsiębiorcę w rozumieniu art. 4 ust. 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, tzn. Ŝe nie wypełnia definicji przedsiębiorcy w rozumieniu przepisów ustawy o swobodzie działalności gospodarczej, to niewątpliwie moŜna przyjąć, iŜ spełnia ona kryteria definicji przedsiębiorcy z art. 4 pkt 1 lit. a ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów. Zgodnie bowiem z powyŜszym przepisem, przedsiębiorcą jest osoba fizyczna, osoba prawna, a takŜe jednostka organizacyjna niemająca osobowości prawnej, której ustawa przyznaje zdolność prawną, organizującą lub świadczącą usługi o charakterze uŜyteczności publicznej, które nie są działalnością gospodarczą w rozumieniu przepisów o swobodzie działalności gospodarczej. 7 Por.: wyrok NSA z 15 września 2005 r. (sygn. akt FSK 2643/04; opubl. w LEX nr 1538810). 12 Nie ulega wątpliwości, iŜ SGGW świadcząc usługi edukacyjne prowadzi działalność w sferze uŜyteczności publicznej. W prawie polskim brak jest wprawdzie definicji „uŜyteczności publicznej”, dla wyjaśnienia tego zjawiska powszechnie przyjmuje się jednak za punkt wyjścia pojęcie „dóbr lub usług zbiorowych”. Ze względu na rolę społeczną, jaką dobra takie i usługi odgrywają, gwarantem ich dostępności jest państwo, które świadczy je lub organizuje, stwarzając specyficzne warunki funkcjonowania ich dostarczycieli, m.in. poprzez udzielanie im wsparcia finansowego 8 . W uchwale z dnia 12 marca 1997 r. (sygn. akt TK W 8/96) Trybunał Konstytucyjny stwierdził, Ŝe zadania mające charakter uŜyteczności publicznej naleŜy rozumieć moŜliwie najszerzej. Do zadań uŜyteczności publicznej Trybunał zaliczył między innymi rozwój nauki oraz zapewnienie oświaty. Oznacza to, Ŝe zapewnienie edukacji naleŜy do władz publicznych. Na poziomie szkolnictwa wyŜszego zadanie to realizują publiczne oraz niepubliczne szkoły wyŜsze. Stosownie do treści art. 15 ust. 1 ustawy - Prawo o szkolnictwie wyŜszym władze publiczne, na zasadach określonych w tej ustawie, zapewniają uczelniom publicznym środki finansowe niezbędne do wykonywania ich zadań oraz udzielają pomocy uczelniom niepublicznym w zakresie i formach określonych w ustawie. W tym miejscu naleŜy ponadto nadmienić, Ŝe w wyroku z dnia 7 kwietnia 2004 r. (sygn. akt SK 22/04) SN jednoznacznie orzekł, iŜ świadczenie usług edukacyjnych jest działalnością w sferze uŜyteczności publicznej. Wyrok wprawdzie dotyczył szkół niepublicznych, mając jednak na względzie, Ŝe uczelnie publiczne realizują takie same zadania władzy publicznej w zakresie zapewnienia edukacji jak niepubliczne szkoły wyŜsze, przywołane powyŜej stanowisko SN naleŜy takŜe odnosić do tej kategorii podmiotów. Wobec powyŜszego, równieŜ SGGW w zakresie swojej działalności świadczy usługi o charakterze uŜyteczności publicznej, co oznacza, Ŝe posiada status przedsiębiorcy na gruncie art. 4 pkt 1 a ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów. Mając na względzie powyŜsze rozwaŜania stwierdzić naleŜy, iŜ SGGW jako podmiot świadczący odpłatnie usługi edukacyjne spełnia przesłanki uznania jej za przedsiębiorcę w rozumieniu art. 4 ust. 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów. Ad 2) Bezprawność działań podejmowanych przez SGGW Drugą z przesłanek koniecznych dla stwierdzenia naruszenia art. 24 ust. 2 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów jest bezprawność działań podejmowanych przez przedsiębiorcę. Same przepisy ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów nie regulują konstrukcji bezprawności działań przedsiębiorcy. Zwrócił na to uwagę SOKiK w wyroku z dnia 23 czerwca 2006 r. (sygn. akt XVII AmA 32/05), wskazując, iŜ art. 23a ust. 1 ustawy z dnia 15 grudnia 2000 r. o ochronie konkurencji i konsumentów – którego odpowiednikiem w ustawie z dnia 16 lutego 2007 r. jest art. 24 ust. 2 – nie ma samodzielnego znaczenia prawnego, lecz powinien być interpretowany oraz stosowany w określonym kontekście normatywnym. W związku z tym, w celu konkretyzacji przesłanki bezprawności naleŜy sięgnąć do przepisów innych ustaw, gdyŜ dopiero na ich podstawie moŜliwe jest dokonanie oceny działań przedsiębiorcy w aspekcie ich zgodności z prawem. 8 Por.: E. Modzelewska-Wąchal, Ustawa o ochronie konkurencji i konsumentów. Komentarz , Twigger, Warszawa 2002, str. 32-33. 13 Bezprawność, do której odwołał się ustawodawca definiując pojęcie praktyki naruszającej zbiorowe interesy konsumentów, naleŜy zatem rozumieć jako sprzeczność z prawem. Jako sprzeczne z prawem kwalifikuje się zachowania sprzeczne z nakazem zawartym w ustawie, rozporządzeniu wydanym na podstawie i dla wykonania ustawy, a takŜe w umowie międzynarodowej oraz akcie prawa wspólnotowego, mających bezpośrednie zastosowanie w stosunkach wewnętrznych. Sprzeczne z prawem są nadto: czyny zabronione i zagroŜone sankcją karną, czyny zabronione pod sankcjami dyscyplinarnymi, czyny zakazane przepisami administracyjnymi lub przepisami prawa gospodarczego publicznego, czyny zabronione przepisami o charakterze cywilnoprawnym, zawartymi w aktach normatywnych z zakresu prawa cywilnego i administracyjnego. Przedsiębiorca dopuszcza się zatem działań sprzecznych z prawem wówczas, gdy podejmuje działania niezgodne z przepisami, jak i wtedy, gdy nie dopełnia ciąŜącego na nim prawnego obowiązku. Dla stwierdzenia bezprawności działania przedsiębiorcy bez znaczenia pozostaje strona podmiotowa czynu, a zatem wina sprawcy (w znaczeniu subiektywnym, oznaczającym wadliwość procesu decyzyjnego sprawcy) i stopień tej winy (umyślność bądź nieumyślność), a takŜe świadomość istnienia naruszonych norm prawnych. Jak zostało wskazane powyŜej, bezprawność działań przedsiębiorcy wynika, co do zasady, z naruszenia powszechnie obowiązujących przepisów innych niŜ ustawa o ochronie konkurencji i konsumentów. Niemniej, ustawa w jednym przypadku wprost identyfikuje działanie przedsiębiorcy jako bezprawne – mianowicie, działanie polegające na stosowaniu postanowień wzorców umownych uznanych za niedozwolone i wpisanych do rejestru prowadzonego przez Prezesa UOKiK. Jak wskazał Sąd Ochrony Konkurencji i Konsumentów (SOKiK) w wyroku z dnia 25 marca 2004 r. (sygn. akt XVII AmA 51/03), w oparciu o art. 23a ust. 2 ustawy z dnia 15 grudnia 2000 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (tekst jedn.: Dz. U. z 2005 r. Nr 244, poz. 2080 z późn. zm.; obecnie: art. 24 ust. 2 ustawy z dnia 16 lutego 2007 r.) moŜna sformułować samoistną przesłankę bezprawności, jeŜeli ustali się, Ŝe przedsiębiorca stosował postanowienia wzorców umów, które zostały wpisane do rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone, o którym mowa w art. 479 45 k.p.c. Zatem wykazanie, Ŝe przedsiębiorca wprowadził do obrotu wzorzec umowny zawierający postanowienia o treści juŜ wpisanej do rejestru klauzul abuzywnych stanowi wystarczającą przesłankę do stwierdzenia bezprawności działania tego przedsiębiorcy. Rejestr postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone prowadzony jest przez Prezesa UOKiK na podstawie wydawanych przez SOKiK prawomocnych wyroków, uwzględniających powództwa o uznanie postanowień wzorca umowy za niedozwolone (art. 479 45 § 2 k.p.c.). Przepis art. 479 45 § 3 k.p.c. ustanawia zasadę jawności rejestru. Oznacza to, Ŝe rejestr jest dostępny dla kaŜdego zainteresowanego, tzn. kaŜdy ma do niego prawo wglądu. Skutkiem formalnej jawności rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone jest niemoŜność zasłaniania się nieznajomością dokonanych w nim wpisów. Stosowanie postanowienia, które po uznaniu go przez SOKiK za niedozwolone zostało wpisane do rejestru niedozwolonych postanowień umownych, jest prawnie zakazane. Zgodnie z art. 479 43 k.p.c., prawomocny wyrok SOKiK wydany po przeprowadzeniu kontroli abstrakcyjnej wzorca umowy, przytaczający treść postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone i zakazujący ich wykorzystywania, ma skutek wobec osób trzecich od chwili wpisania uznanych za niedozwolone postanowień do rejestru klauzul abuzywnych. Przywołany przepis rozszerza zatem prawomocność wyroku wydanego w sprawie o uznanie 14 postanowień wzorca umowy za niedozwolone na osoby trzecie. Jak podnosi się w piśmiennictwie, przepis ten „dotyczy rozszerzonej prawomocności materialnoprawnej w znaczeniu podmiotowym. Chodzi o grupę przypadków takiej prawomocności, w których wyrok z powodu szczególnego charakteru przedmiotu procesu ma powagę rzeczy osądzonej dla wszystkich i przeciw wszystkim. Przepis ten wyraźnie stanowi, iŜ wyrok ma skutek wobec osób trzecich, od chwili wpisania uznanego za niedozwolone postanowienia wzorca umowy do rejestru, wywołuje więc skutek erga omnes ” 9 . NaleŜy podkreślić równieŜ, Ŝe art. 479 43 k.p.c. stanowiąc, iŜ wyrok SOKiK ma skutek wobec osób trzecich, nie ogranicza w Ŝaden sposób kategorii podmiotów nim objętych. Zatem zgodnie z regułą lege non distinguente , wyrok ma skutek wobec wszystkich, tzn. zarówno wobec przedsiębiorcy, który zakwestionowaną klauzulę wprowadził do swoich wzorców umów, jak i do kaŜdego innego przedsiębiorcy, stosującego własne warunki umowne. Oznacza to, Ŝe od chwili wpisania klauzuli uznanej wyrokiem SOKiK za niedozwolone postanowienie umowne do rejestru prowadzonego przez Prezesa UOKiK Ŝaden z uczestników obrotu prawnego nie moŜe posługiwać się przedmiotowym postanowieniem. W uchwale z dnia 13 lipca 2006 r. (sygn. akt III SZP 3/06) SN jednoznacznie rozstrzygnął, Ŝe „stosowanie postanowień wzorców umów o treści toŜsamej z treścią postanowień uznanych za niedozwolone prawomocnym wyrokiem SOKiK i wpisanych do rejestru, o którym mowa w art. 479 45 § 2 k.p.c., moŜe być uznane w stosunku do innego przedsiębiorcy za praktykę naruszającą zbiorowe interesy konsumentów”. Tym samym SN przesądził, iŜ stosowanie klauzuli toŜsamej z klauzulą wpisaną do rejestru niedozwolonych postanowień umownych przez przedsiębiorcę, który nie był stroną postępowania sądowego w sprawie o uznanie postanowień wzorca umowy za niedozwolone, w wyniku którego dana klauzula została wpisana do rejestru klauzul abuzywnych, stanowi praktykę naruszającą zbiorowe interesy konsumentów. NaleŜy równieŜ podkreślić, Ŝe dla uznania, Ŝe klauzula stanowiąca przedmiot postępowania przed Prezesem UOKiK oraz klauzula wpisana do rejestru klauzul abuzywnych są toŜsame w treści, nie jest konieczna literalna identyczność porównywanych postanowień. Zabiegi stylistyczne, polegające na przestawieniu szyku zdania, zmianie uŜytych wyrazów czy zastosowaniu synonimów, nie eliminują bowiem abuzywnego charakteru danego postanowienia. W celu uznania postanowień za toŜsame wystarczy, Ŝeby hipoteza klauzuli kwestionowanej w toku postępowania w sprawie praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów mieściła się w hipotezie klauzuli wpisanej do rejestru. Pogląd powyŜszy naleŜy uznać za ugruntowany równieŜ w orzecznictwie. W wyroku z dnia 25 maja 2005 r. (sygn. akt XVII AmA 46/04) SOKiK wskazał, iŜ „nie jest konieczna literalna zgodność porównywanych klauzul. Głównym czynnikiem przesadzającym powinien być, zdaniem Sądu, cel, jakiemu ma słuŜyć kwestionowana klauzula. Jeśli jest on zgodny z celem utworzenia klauzuli uznanej za niedozwoloną, moŜna uznać, iŜ obie są toŜsame”. Stanowisko to znalazło takŜe potwierdzenie w uchwale SN z dnia 13 lipca 2006 r. (sygn. akt III SZP 3/06), w której SN argumentował, iŜ „stosowanie klauzuli o zbliŜonej treści do klauzuli wpisanej do rejestru, która wywołuje takie same skutki, godzi przecieŜ tak samo w interesy konsumentów, jak stosowanie klauzuli identycznej co wpisana do rejestru”. 9 H. Ciepła, [w:] K. Piasecki [red.], Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz . Tom II , Wydawnictwo C.H. Beck, Warszawa 2001, s. 249. 15 W celu wykazania bezprawności działań przedsiębiorcy konieczne jest zatem ustalenie, Ŝe treść postanowień zawartych w stosowanym przez niego wzorcu umownym mieści się w hipotezach klauzul wpisanych do rejestru. W niniejszym postępowaniu Prezes UOKiK zakwestionował stosowanie przez SGGW postanowień zamieszczonych we wzorcu Umowa o warunkach odpłatności za świadczone usługi edukacyjne. SGGW, zgodnie z art. 160 ust. 3 ustawy - Prawo o szkolnictwie wyŜszym, zawiera ze studentami umowy o kształcenie, wykorzystując wzór Umowa o świadczenie usług edukacyjnych. Akty te stanowią wzorce umowne w rozumieniu art. 384 § 1 k.c. Zawierają bowiem jednostronnie przygotowane z góry, przed zawarciem umowy, gotowe klauzule umowy, które poprzez włączenie ich do stosunku prawnego między SGGW a studentem regulują ich wzajemne zobowiązania o charakterze cywilnoprawnym. Dotychczasowe orzecznictwo SOKiK w pełni potwierdza, Ŝe „wewnątrz uczelniane akty o charakterze abstrakcyjnym”, takie jak regulaminy studiów, statuty czy zarządzenia, mają charakter wzorców umownych 10 . Tym bardziej charakter taki naleŜy przypisać wzorcowi Umowa o świadczenie usług edukacyjnych . Pkt I.1 sentencji decyzji W § 3 pkt 2 wzorca Umowy o świadczenie usług edukacyjnych zawarte zostało postanowienie o treści: „Wysokość opłat dla kaŜdego kierunku studiów w danym roku akademickim określa Rektor SGGW w zarządzeniu i podaje do wiadomości studentów przed kaŜdym rokiem akademickim za pośrednictwem Internetu i tablic ogłoszeniowych”. Zdaniem Prezesa UOKiK, treść tego postanowienia jest zbieŜna z treścią następujących postanowień wpisanych do rejestru niedozwolonych klauzul umownych: - „ Zarządzenia, o których mowa w § 1 ust. 2 o treści – nauka w Uczelni jest odpłatna, szczegółowe regulacje dotyczące opłat określają zarządzenia Kanclerza WSDG – podaje się do publicznej wiadomości poprzez umieszczenie na tablicach ogłoszeniowych Uczelni ”, uznane za niedozwolone wyrokiem SOKIK z dnia 5 września 2006 r. (sygn. Akt XVII AmC 120/05) i wpisane do rejestru pod numerem 1287, - „ Wysokość opłat wymienionych w p. a, b, d ustala Rektor i podaje w formie zarządzenia do wiadomości, przed rozpoczęciem roku akademickiego ”, uznane za niedozwolone wyrokiem SOKiK z dnia 5 października 2005 r. (sygn. akt XVII AmC 20/05) i wpisane do rejestru pod numerem 642; W wyroku z dnia 5 września 2006 r. (sygn akt XVII AmC 120/05) Sąd Ochrony Konkurencji i Konsumentów uznał za niedozwolone postanowienie umowne ze względu na naruszenie przez szkołę obowiązku doręczania konsumentowi wzorca umowy. W uzasadnieniu wyroku Sąd podniósł, iŜ w świetle uregulowania zawartego w art. 384 § 1 k.c. kaŜda umowa zawierana z uŜyciem wzorca wymaga jego doręczenia drugiej stronie umowy. 10 Por. m.in.: wyrok SOKiK z dnia 7 sierpnia 2006 r. (sygn. akt XVII AmC 45/05), wyrok SOKiK z dnia 27 lutego 2006 r. (sygn. akt XVII AmC 105/04), wyrok SOKiK z dnia 24 sierpnia 2006 r. (sygn. akt XVII AmC 115/05). 16 Od powyŜszej zasady zostały przewidziane dwa wyjątki w art. 384 § 2 k.c.. Stworzenie moŜliwości łatwego zapoznania się z treścią wzorca (jako alternatywa wobec doręczenia wzorca) jest wystarczającą przesłanką wiązania wzorca, po pierwsze, w umowach niekonsumenckich, gdy posługiwanie się wzorcem jest w stosunkach danego rodzaju zwyczajowo przyjęte, po drugie, w konsumenckich umowach bagatelnych tj. umowach powszechnie zawieranych w drobnych, bieŜących sprawach Ŝycia codziennego. W związku z tym, Ŝe umowy między Szkołą a jej słuchaczami mają charakter umów konsumenckich i nie moŜna uznać, Ŝe są to umowy zawierane w drobnych, bieŜących sprawach Ŝycia codziennego, nie moŜna odnieść do nich wyjątków wskazanych w art. 384 § 2 k.c., o których mowa powyŜej. W świetle obowiązujących przepisów prawa, koniecznym warunkiem do związania słuchacza treścią wzorca umownego przygotowanego przez Szkołę jest doręczenie go słuchaczowi. Dlatego teŜ podanie informacji o wysokości opłat poprzez wydanie zarządzenia Rektora nie stanowi gwarancji, Ŝe te informacje z pewnością do konsumenta dotrą. MoŜe to rodzić negatywne skutki np. w postaci powstania zadłuŜenia w opłatach z powodu braku wiedzy o ich podwyŜce. Sąd wskazał takŜe, iŜ obowiązek doręczenia dotyczy zarówno pierwotnego wzorca, jak i kaŜdego kolejnego wzorca, poprzez który Szkoła wprowadza zmianę do treści istniejącego juŜ stosunku prawnego (art. 384 1 k.c.). Podanie informacji o wysokości opłat poprzez wydanie zarządzenia Rektora nie gwarantuje studentowi rzetelnej informacji o zmianie treści umowy zawartej ze Szkołą w zakresie ewentualnej zmiany opłat, które winien on ponosić. Taka sytuacja ma miejsce w ramach kwestionowanego postanowienia. Nie stanowi gwarancji otrzymania informacji o zmianie wysokości opłat – określenie przedmiotowej zmiany w zarządzeniu Rektora, ani nawet podanie do wiadomości studentów za pośrednictwem internetu i tablic ogłoszeniowych. Z kwestionowanego postanowienia nie wynika czy student otrzyma informację o zmianie wysokości opłat na swoje indywidualne konto, czy teŜ informacja zostanie umieszczona na na stronie internetowej Szkoły czy na innej stronie zewnętrznej. Prowadzi to do wniosku, Ŝe przedmiotowe informacje np. poprzez umieszczenie na stronie internetowej lub tablicy ogłoszeń nie zostają studentowi dostarczone, lecz musi on poprzez własną aktywność poszukiwać wskazanych informacji. Natomiast jak wyraźnie wynika z art. 384 k.c. warunkiem koniecznym do związania słuchacza treścią wzorca umownego przygotowanego przez Szkołę jest jego dostarczenie studentowi, a nie jego „podanie do wiadomości” w bliŜej nieokreślony sposób i miejscu. Pismem z dnia 9 listopada 2010 r. Uczelnia przedłoŜyła wzorce umów stosowane w okresie od 2008 do 2010 roku. Prezes Urzędu ustalił na podstawie ww. wzorców, Ŝe postanowienie kwestionowane w pkt I.1 sentencji decyzji zostało zmienione na postanowienie o następującej treści: „Student zobowiązany jest do wnoszenia opłat, o których mowa w ust. 1 pkt a), zgodnie z zasadami określonymi w Regulaminie Studiów SGGW, w wysokości ustalonej przez Rektora, w terminie przed rozpoczęciem kaŜdego semestru. (…) Od roku akademickiego …............ opłaty wynoszą: za kaŜdy semestr studiów - …......... zł.” Mając na uwadze treść zacytowanego zmienionego przez SGGW postanowienia w ocenie Prezesa UOKiK, treść zawarta w postanowieniu nie jest toŜsama co do skutku i celu z postanowieniami wpisanymi do rejestru klauzul niedozwolonych. 17 Pkt I.2 sentencji decyzji W § 4 pkt 4 wzorca Umowa o świadczenie usług edukacyjnych zawarte zostało postanowienie: „Wszelkie spory wynikające z niniejszej umowy strony będą rozstrzygać polubownie, a w przypadku braku takiej moŜliwości, sądem właściwym do rozstrzygnięcia sporu będzie sąd powszechny w Warszawie”. W rejestrze postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone znajduje się szereg klauzul wskazujących właściwość sądu do rozstrzygnięcia spraw spornych, które mogą wyniknąć z łączącego strony stosunku prawnego. SOKiK wielokrotnie juŜ stwierdzał 11 abuzywność postanowień umownych zawierających klauzule prorogacyjne, wskazując, iŜ narzucanie konsumentowi we wzorcu umownym sądu właściwego do rozstrzygania spraw, które mogą w przyszłości wyniknąć z łączącego strony stosunku prawnego, godzi w interesy konsumenta, gdyŜ utrudnia mu znacznie drogę sądową. Zapis taki niejednokrotnie zmusza bowiem konsumenta do prowadzenia sporu sądowego w odległej od jego miejsca zamieszkania miejscowości (np. w sytuacji, gdy miejsce zamieszkania pozwanego przez uczelnię studenta znajduje się w znacznej odległości od miejscowości wskazanej we wzorcu przez przedsiębiorcę). Takie postanowienia stanowią klauzule abuzywne określone w art. 385 3 pkt 23 k.c., gdyŜ narzucają rozpoznanie sprawy przez sąd, który wedle ustawy nie jest miejscowo właściwy. Przykładowo, orzeczeniem z dnia 22 grudnia 2004 r. (sygn. akt XVII AmC 15/04) SOKiK uznał za niedozwoloną klauzulę: „Za sąd właściwy do rozpoznania spraw spornych strony uznają Sąd miejscowo właściwy dla Impuls School” (postanowienie to wpisano do rejestru pod numerem 388). Kwestię właściwości sądu w sprawach cywilnych określają przepisy k.p.c. – sądem właściwym do rozpatrzenia wniesionego powództwa jest zgodnie z art. 27 k.p.c. sąd ogólnej właściwości pozwanego lub zgodnie z art. 34 k.p.c. sąd miejsca wykonania umowy (właściwość przemienna) i zgodnie z art. 385 3 pkt 23 k.c. wskazne przepisy nie mogą być w tym zakresie wyłączane, gdyŜ mogą ograniczać realizację przysługujących konsumentowi praw. Wszystkie analizowane klauzule wskazują jako sąd właściwy do rozstrzygania kwestii spornych pomiędzy stronami umowy sąd właściwy dla siedziby przedsiębiorcy lub określają w sposób sztywny właściwość sądu do rozpatrzenia w sprawie, w związku z czym naleŜy uznać, iŜ wywołują one dla konsumenta identyczne konsekwencje prawne. Zasadne jest zatem twierdzenie, Ŝe postanowienie wykorzystywane przez SGGW we wzorcu Umowa o świadczenie usług edukacyjnych jest toŜsame z treścią przywołanych wyŜej postanowień wpisanych do rejestru niedozwolonych postanowień umownych. Po dokonaniu analizy wzorców umownych przedłoŜonych przez SGGW w piśmie z dnia 9 listopada 2010 r. na Ŝądanie Prezesa UOKIK, ustalono, Ŝe obecnie kwestionowana klauzula otrzymała następujące brzmienie: 11 Por. m.in. wyroki SOKiK: z dnia 4 czerwca 2003 r. (sygn. akt XVII AmC 60/02), z dnia 27 czerwca 2003 r. (sygn. akt XVII AmC 50/01), z dnia 19 kwietnia 2004 r. (sygn. akt XVII AmC 59/03), z dnia 8 maja 2004 r. (sygn. akt XVII AmC 35/01), z dnia 21 września 2004 r. (sygn. akt XVII AmC 78/03), z dnia 10 listopada 2004 r. (sygn. akt XVII AmC 80/03), z dnia 24 listopada 2004 r. (sygn. akt XVII AmC 119/03), z dnia 27 listopada 2006 r. (sygn. akt XVII AmC 162/05), z dnia 27 listopada 2006 r. (sygn. akt XVII AmC 156/05). 18 „Wszelkie spory wynikające z niniejszej umowy strony będą rozstrzygać polubownie, a w przypadku braku takiej moŜliwości, właściwym do rozstrzygania będzie Sąd, w którego okręgu Student ma miejsce zamieszkania, chyba Ŝe wybierze on Sąd właściwy dla siedziby Uczelni”. W ocenie Prezesa UOKIK klauzule w brzmieniu jak powyŜej nie mają charakteru bezprawnego. Ad 3) Naruszenie zbiorowego interesu konsumentów Dla stwierdzenia przez Prezesa UOKiK stosowania praktyki określonej w art. 24 ust. 2 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów niezbędne jest wykazanie, Ŝe kwestionowane działania przedsiębiorcy godzą w zbiorowy interes konsumentów. Ustawa o ochronie konkurencji i konsumentów nie objaśnia znaczenia pojęć „godzenia w interesy konsumentów” oraz „zbiorowego interesu konsumentów”, wskazując jedynie w art. 24 ust. 3, iŜ nie jest zbiorowym interesem konsumentów suma indywidualnych interesów konsumentów. Nie ulega jednak wątpliwości, Ŝe działanie przedsiębiorcy godzi w interesy konsumentów wtedy, gdy wywołuje negatywne skutki w sferze ich praw i obowiązków. Natomiast przez interes zbiorowy naleŜy rozumieć interes dotyczący konsumentów jako określonej zbiorowości. Stąd konkluzja, iŜ naruszenie zbiorowego interesu konsumentów ma miejsce wówczas, gdy negatywnymi skutkami działań przedsiębiorcy dotknięty jest szerszy krąg uczestników rynku, mających status konsumentów. Naruszenie zbiorowego interesu konsumentów oznacza zatem naraŜenie na uszczerbek interesów znacznej grupy lub wszystkich konsumentów, poprzez stosowaną przez przedsiębiorcę praktykę, obejmującą tak działania, jak i zaniechania. Ponadto, godzenie w zbiorowe interesy konsumentów moŜe polegać zarówno na dokonaniu ich naruszenia, jak i na jedynie stworzeniu dla nich zagroŜenia. Kwestionowane w niniejszym postępowaniu działania SGGW godziły w interesy konsumentów rozumiane jako prawo do ukształtowania umowy z SGGW o pobieranie nauki zgodnie z przepisami prawa powszechnie obowiązującego. Na skutek zamieszczenia przez SGGW we wzorcach umownych wskazanych w sentencji decyzji postanowień abuzywnych, tj. postanowień, które kształtują prawa i obowiązki konsumentów w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, raŜąco naruszając ich interesy, dochodzi bowiem do uszczuplenia zakresu uprawnień konsumentów i obarczenia ich nadmiernymi obciąŜeniami, w tym równieŜ obciąŜeniami natury finansowej. W świetle przedstawionych powyŜej okoliczności nie ulega wątpliwości, iŜ działania podejmowane przez SGGW były dla konsumentów niekorzystne i godziły w ich interesy, w szczególności te o charakterze ekonomicznym. W ocenie Prezesa UOKiK, nie ulega równieŜ wątpliwości, iŜ interesy konsumentów, w które – jak zostało wykazane powyŜej – godziły kwestionowane działania SGGW, miały charakter zbiorowy. Praktyka stosowana przez SGGW skierowana była bowiem do nieokreślonego kręgu konsumentów, których nie sposób jednoznacznie zidentyfikować. Działanie SGGW wymierzone było bowiem we wszystkich studentów, z którymi SGGW zawarła umowy o naukę na studiach niestacjonarnych o treści zakwestionowanej w toku niniejszego postępowania, jak równieŜ w jej potencjalnych studentów, będących konsumentami w rozumieniu przepisów ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów. 19 W związku z powyŜszym nie ulega wątpliwości, iŜ opisane w pkt. I sentencji niniejszej decyzji działania SGGW naruszały zbiorowy interes konsumentów. Jak zostało wskazane powyŜej, przepis art. 24 ust. 2 pkt 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów formułuje samoistną przesłankę bezprawności działań polegających na stosowaniu przez przedsiębiorcę postanowień wzorców umów, które zostały wpisane do rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone, o którym mowa w art. 479 45 k.p.c. Wobec powyŜszego stwierdzenie, Ŝe wskazane powyŜej postanowienia zawarte we wzorze Umowy o świadczenie usług edukacyjnych były toŜsame z postanowieniami wpisanymi do rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone, przesądza o bezprawności działań SGGW opisanych w pkt. I sentencji niniejszej decyzji. III. Zaniechanie praktyki naruszającej zbiorowe interesy konsumentów W przypadku stwierdzenia stosowania przez przedsiębiorcę praktyki naruszającej zbiorowe interesy konsumentów Prezes UOKiK wydaje, na podstawie art. 26 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, decyzję o uznaniu praktyki za naruszającą zbiorowe interesy konsumentów i nakazującą zaniechanie jej stosowania. W przypadku niestwierdzenia stosowania praktyk niezgodnych z ustawą Prezes UOKiK umarza postępowanie. JeŜeli natomiast przedsiębiorca zaprzestał stosowania zakazanej praktyki, Prezes UOKiK wydaje, na podstawie art. 27 ww. ustawy, decyzję o uznaniu praktyki za naruszającą zbiorowe interesy konsumentów i stwierdzającą zaniechanie jej stosowania. Decyzja, o której mowa w art. 27 ustawy, wydawana jest w przypadku, gdy zachowanie przedsiębiorcy nie narusza juŜ w dacie orzekania art. 24 ww. ustawy. Pismem z dnia 9 listopada 2010 roku SGGW przekazała na Ŝądanie Prezesa UOKIK zmienione wzorce. Praktyka z pkt. I sentencji niniejszej decyzji została zaniechana w związku z wprowadzeniem w Ŝycie wzorców umów od 1 października 2008 r. w których kwestionowane klauzule zostały zastąpione klauzulami, które nie naruszają przepisów prawa. Wobec powyŜszego okoliczność zaprzestania stosowania zarzucanej przedsiębiorcy praktyki naruszającej zbiorowe interesy konsumentów stanowi podstawę wydania decyzji o uznaniu tej praktyki za naruszającą zbiorowe interesy konsumentów i stwierdzającą zaniechanie jej stosowania. Z uwagi na powyŜsze, w stosunku do praktyki opisanej w pkt. I sentencji decyzji na podstawie art. 27 ust. 1 i 2 w związku z art. 24 ust. 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów naleŜało orzec jak w sentencji. Analiza materiału dowodowego zgromadzonego w trakcie niniejszego postępowania wskazuje, iŜ niniejsza sprawa w zakresie przedmiotowego zarzutu została dostatecznie wyjaśniona. Ponadto jego samodzielny charakter wskazuje, iŜ moŜe stanowić przedmiot odrębnego rozstrzygnięcia. Z uwagi na to, zasadnym jest wydanie przez Prezesa UOKiK decyzji częściowej w rozumieniu art. 104 § 2 k.p.a. Mając powyŜsze na względzie naleŜało orzec jak w punkcie I sentencji. 20 IV. Kara pienięŜna Zgodnie z art. 106 ust. 1 pkt 4 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów Prezes UOKiK moŜe w drodze decyzji nałoŜyć na przedsiębiorcę, który dopuścił się stosowania praktyki naruszającej zbiorowe interesy konsumentów w rozumieniu art. 24 ustawy, karę pienięŜną w wysokości nie większej niŜ 10% przychodu osiągniętego w roku rozliczeniowym poprzedzającym rok nałoŜenia kary. Z powołanego wyŜej przepisu wynika, Ŝe kara pienięŜna ma charakter fakultatywny. Oznacza to, iŜ o celowości jej nałoŜenia Prezes UOKiK rozstrzyga kaŜdorazowo biorąc pod uwagę okoliczności naruszenia przepisów ustawy. Zatem o tym, czy w konkretnej sprawie w odniesieniu do danego przedsiębiorcy zasadne jest nałoŜenie kary pienięŜnej, decyduje Prezes UOKiK w ramach uznania administracyjnego. Zwrócić naleŜy uwagę, iŜ przepisy ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów nie określają jakichkolwiek przesłanek, od których uzaleŜnione byłoby podjęcie decyzji o nałoŜeniu kary. Ustawodawca wskazał jedynie przykładowo w art. 111 ustawy te okoliczności, które Prezes UOKiK winien uwzględnić decydując o wymiarze kary pienięŜnej, wymieniając w szczególności okres, stopień oraz okoliczności naruszenia przepisów ustawy, a takŜe uprzednie naruszenie przepisów ustawy. Nakładając karę pienięŜną określoną w art. 106 ust. 1 pkt 4 ustawy Prezes UOKiK bierze pod uwagę konieczność spełnienia przesłanek podmiotowych, tj. stwierdzenia, Ŝe naruszenie zakazu stosowania praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów dokonane zostało co najmniej nieumyślnie. Niemniej naleŜy podkreślić, iŜ sankcja w postaci nałoŜenia kary moŜe być zastosowana w stosunku do przedsiębiorcy niezaleŜnie od tego, czy dopuścił się on naruszenia umyślnie, czy teŜ nieumyślnie. Ustawa nie przesądza bezwzględnie wysokości kary nakładanej przez Prezesa UOKiK, który decyduje o tym w kaŜdym konkretnym przypadku, kierując się załoŜeniem, Ŝe sankcja musi spełniać zarówno funkcję represyjną (nakładana jest za naruszenie ustawowych zakazów), jak i prewencyjną (ma zapobiegać podobnym naruszeniom w przyszłości i zniechęcać do naruszania prawa), zaś zagroŜenie nią, czyli potencjalna moŜliwość nałoŜenia kary przez Prezesa UOKiK, nadaje jej charakter dyscyplinujący 12 . W niniejszej sprawie za udowodnione naleŜy uznać, iŜ doszło do naruszenia przez SGGW zakazu stosowania praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów, o którym mowa w art. 24 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, w sposób określony w pkt. I sentencji niniejszej decyzji. Biorąc pod uwagę okoliczności sprawy, przede wszystkim charakter klauzul niedozwolonych stosowanych przez SGGW, Prezes UOKiK uznał nałoŜenie kary pienięŜnej za uzasadnione. W ocenie Prezesa UOKiK, naruszenie art. 24 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, jakiego dopuściła się SGGW, było co najmniej nieumyślne. NaleŜy bowiem podkreślić, Ŝe na profesjonalnych uczestnikach obrotu rynkowego zawsze spoczywa obowiązek dochowania naleŜytej staranności przy ocenie zgodności ich działań z obowiązującymi przepisami prawa. SGGW winna zatem zdawać sobie sprawę z konieczności konstruowania wzorców umownych z uwzględnieniem przepisów ustawy - Prawo o szkolnictwie wyŜszym oraz art. 385 1 i nast. k.c. Działając jako podmiot profesjonalny, nadto mając dostęp do prowadzonego przez Prezesa UOKiK rejestru 12 Por.: wyrok SN z dnia 7 kwietnia 2004 r. (sygn. akt: III SK 31/04). 21 postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone, jest zobligowana do dostosowywania wykorzystywanych przez siebie wzorców umownych do treści wpisów zamieszczanych w rejestrze. Jak bowiem wskazano wcześniej, rejestr postanowień wzorców umownych uznanych za niedozwolone jest jawny, powszechnie dostępny, publikowany na stronie www.uokik.gov.pl. Abuzywność postanowień wpisanych do tego rejestru jest jednoznaczna, a zakaz stosowania w obrocie postanowień w nim zamieszczonych nie budzi jakichkolwiek wątpliwości. Zgodnie z zeznaniem podatkowym CIT-8 za rok 2009, przychód SGGW w roku poprzedzającym wydanie niniejszej decyzji wyniósł [tajemnica przedsiębiorstwa] . Maksymalna wysokość kary mogła zatem wynieść [tajemnica przedsiębiorstwa] . Oszacowanie wysokości kar przebiegało dwuetapowo. Ustalając wymiar kary pienięŜnej Prezes UOKiK w pierwszej kolejności dokonał bowiem oceny wagi stwierdzonych praktyk i na tej podstawie ustalił kwotę bazową, stanowiącą podstawę do dalszych ustaleń wysokości kary, a następnie – w oparciu o zaistniałe w sprawie okoliczności mające wpływ na wysokość kary – dokonał gradacji ustalonej kwoty bazowej. W powyŜszym kontekście wzięto pod uwagę, iŜ stwierdzona praktyka polegała na stosowaniu niedozwolonych postanowień umownych toŜsamych w swoim celu i skutku z postanowieniami wpisanymi do powszechnie dostępnego rejestru niedozwolonych postanowień umownych prowadzonego przez Prezesa UOKiK. SGGW wykorzystywała w swoich wzorcach umownych dwie klauzule niedozwolone, z których jedna (pkt.I.1 sentencji decyzji) naruszała obowiązek doręczania konsumentowi wzorca umowy oraz druga (pkt I.2 sentencji decyzji) narzucała jako sąd właściwy do rozstrzygania ewentualnych sporów z SGGW sąd w Warszawie. Te klauzule były stosowane przez SGGW przez okres od 2006 do października 2008 roku, co – w ocenie Prezesa UOKiK – świadczy o długotrwałym charakterze naruszenia. Prezes UOKiK oszacował, Ŝe łączna waga naruszeń wynikających ze stosowania trzech postanowień niedozwolonych kształtuje się na poziomie [tajemnica przedsiębiorstwa] % przychodu osiągniętego przez SGGW w 2009 r. Przy ustalaniu ostatecznego wymiaru kary pienięŜnej nakładanej na SGGW za stwierdzone w pkt. I sentencji niniejszej decyzji stosowanie praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów dokonano równieŜ oceny czy zaistniały w postępowaniu okoliczności mogące mieć wpływ na wymiar kary. Za taką okoliczność Prezes UOKIK uznał fakt, iŜ SGGW zaniechała stosowania zarzucanych jej praktyk. Uznano to za okoliczność łagodzącą dającą podstawę do obniŜenia kary o […]%. Wobec powyŜszego za naruszenia stwierdzone w pkt. I sentencji niniejszej decyzji Prezes UOKIK nałoŜył na przedsiębiorcę karę pienięŜną w wysokości 119 105 zł (słownie: sto dziewiętnaście tysięcy sto pięć zł) , co stanowi [tajemnica przedsiębiorstwa] % przychodu osiągniętego w 2009 r. i [tajemnica przedsiębiorstwa] % kary maksymalnej. Biorąc pod uwagę powyŜsze okoliczności – zdaniem Prezesa UOKiK – uznać naleŜy, Ŝe kara pienięŜna nałoŜona na SGGW jest adekwatna do okresu, stopnia oraz okoliczności naruszenia przepisów ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów. Nakładając karę w ustalonej wyŜej wysokości Prezes UOKiK wyszedł z załoŜenia, iŜ powinna ona mieć charakter zarówno represyjny, jak i prewencyjny, podkreślając naganność ocenianego zachowania przedsiębiorcy. Poza wymiarem indywidualnym, w ocenie Prezesa UOKiK, 22 orzeczona kara będzie mieć równieŜ wymiar ogólny, spełniając funkcję odstraszającą i wychowawczą w stosunku do innych uczestników rynku. W ocenie Prezesa UOKiK, w świetle powyŜszych okoliczności zarówno nałoŜenie przedmiotowej kary, jak i jej wysokość, są w pełni uzasadnione. Mając powyŜsze na względzie naleŜało orzec jak w punkcie II sentencji. Zgodnie z art. 112 ust. 3 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, karę pienięŜną naleŜy uiścić w terminie 14 dni od dnia uprawomocnienia się niniejszej decyzji na konto Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów nr: NBP O/O Warszawa 51 1010 1010 0078 7822 3100 0000. Przy dokonywaniu wpłaty na powyŜsze konto naleŜy dopisać numer decyzji Prezesa UOKiK stanowiącej podstawę jej dokonania. Stosownie do treści art. 81 ust. 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów w zw. z art. 479 28 § 2 k.p.c., od niniejszej decyzji przysługuje odwołanie do Sądu Okręgowego w Warszawie – Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów, w terminie dwutygodniowym od dnia jej doręczenia, za pośrednictwem Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów – Delegatury w Warszawie. Dyrektor Delegatury Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów w Warszawie podpis Otrzymuje: