RWR-6/2000

I URZĄD OCHRONY KONKURENCJI I KONSUMENTÓW DELEGATURA WE WROCŁAWIU ______________________________________________________________________________ 50-4 13 Wrocław, ul. Walońska 3-5 TelJFax (O-71) 34-05-922, Tel. Centtrala (O-71) 34-05-920 E-mail: wroc1aw@uokik.gov.pl ______________________________________________________________________________ RWR 500-S-1/2000/LP Wrocław, dn. 24 marca 2000 r. Decyzja DL WR nr 6/2000 I. Na podstawie art.104 kpa w związku z art.5 ust.1 pkt 6 ustawy z dnia 24 lutego 1990r. o przeciwdziałaniu praktykom monopolistycznym i ochronie interesów konsumentów (t.j. Dz. U. z 1999r. Nr 52, poz.547), po rozpatrzeniu sprawy wszczętej z urzędu przeciwko Wojewódzkiego Przedsiębiorstwa Energetyki Cieplnej w Legnicy SA ul. Poznańska 48 „ 59-220 Legnica - nakazuje się zaniechania stosowania praktyki monopolistycznej polegającej na narzucaniu uciąŜliwych warunków umów dostawy energii cieplnej poprzez umieszczenie w umowach sprzedaŜy ciepła zapisu w brzmieniu: „JeŜeli zmniejszenie mocy spowodowałoby konieczność wymiany istniejącego przyłącza lub instalacji odbiorczej za węzłem grupowym to Odbiorca będzie traktowany jak nowy odbiorca, z którym zostanie zawarta umowa o przyłączenie.” i dostosowanie tego zapisu do treści § 17 Rozporządzenia Ministra Gospodarki z dnia 17 lipca 1998r. w sprawie szczegółowych warunków przyłączenia podmiotów do sieci ciepłowniczych, pokrywania kosztów przyłączenia, obrotu ciepłem, świadczenia usług przesyłowych, ruchu sieciowego i eksploatacji sieci oraz standardów jakościowych obsługi odbiorców (Dz. U z 1998r., Nr 100, poz.642) UZASADNIENIE I. Do Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów Delegatura we Wrocławiu wpłynęła skarga mieszkańców osiedli „Cuprum” i „Agat” w Legnicy na Wojewódzkie Przedsiębiorstwo Energetyki Cieplnej w Legnicy S.A. zwane dalej WPEC. W toku badania dołączonej do skargi umowy sprzedaŜy ciepła stwierdzono, Ŝe §7 ust. 1 c ww. umowy stanowić moŜe praktykę monopolistyczną. /dowód:k.1-21/ Urząd w dniu 2.02.2000r. na podstawie art.61 § 1 kpa z urzędu wszczął postępowanie administracyjne przeciwko Wojewódzkiemu Przedsiębiorstwu Energetyki Cieplnej SA w Legnicy w sprawie naduŜywania dominującej pozycji na rynku dostaw energii cieplnej poprzez umieszczenie w umowach wieloletnich sprzedaŜy ciepła w § 7 ust. 1 c zapisu w brzmieniu – „JeŜeli zmniejszenie mocy spowodowałoby konieczność wymiany istniejącego przyłącza lub instalacji odbiorczej za węzłem grupowym to Odbiorca będzie traktowany jak nowy odbiorca, z którym zostanie zawarta umowa o przyłączenie.” co moŜe stanowić naruszenie art. 5 ust. 1 pkt 6 ustawy o przeciwdziałaniu praktykom monopolistycznym i ochronie interesów konsumentów (Dz. U z 1999r., Nr 52, poz.547) /dowód: k.22-23/ I W odpowiedzi na zarzut Wojewódzkie Przedsiębiorstwo Energetyki Cieplnej SA w Legnicy podało, Ŝe treść kwestionowanego punktu umownego oparta jest na przepisach wykonawczych do ustawy Prawo energetyczne - Rozporządzenia Ministra Gospodarki z dnia 17.07. 1998r. w sprawie szczegółowych warunków przyłączenia podmiotów do sieci ciepłowniczych, pokrywania kosztów przyłączenia, obrotu ciepłem, świadczenia usług przesyłowych, ruchu sieciowego i eksploatacji sieci oraz standardów jakościowych obsługi odbiorców (Dz. U z 1998r., Nr 100, poz.642). Poza aspektem prawnym za tego typu zapisem przemawiają takŜe względy ekonomiczne i techniczne. Przyłącza czy teŜ instalacje cieplne niskoparametrowe za węzłem cieplnym są projektowane i wykonywane pod określone przez odbiorcę potrzeby (moc zapotrzebowana). W przypadku znacznego zmniejszenia wielkości mocy zapotrzebowanej instalacje niskoparametrowe i przyłącza nie spełniają nowych technicznych wymagań, a przede wszystkim powoduje to ogromne straty ciepła co w konsekwencji znacznie podnosi wielkości opłat. /dowód: k.26-27/ II. W oparciu o zebrany w sprawie materiał dowodowy organ antymonopolowy ustalił następujący stan faktyczny: Wojewódzkie Przedsiębiorstwo Energetyki Cieplnej w Legnicy SA jest wpisane do Rejestru Handlowego w Sądzie Rejonowym - Wydziale V Gospodarczym w Legnicy, Dział B pod Nr 1850. Przedmiotem działania WPEC, jak wynika to z ~5 jest m.in.: 1) wytwarzanie i dystrybucja pary wodnej i gorącej wody, 2) wytwarzanie i dystrybucja energii elektrycznej, 3) budownictwo ogólne i inŜynieria lądowa, 4) wykonywanie instalacji elektrycznych, 5) budowlane prace izolacyjne, 6) wykonywanie instalacji hydraulicznych, 7) wykonywanie pozostałych instalacji budowlanych, 8) inne. /dowód: k.186-193/ WPEC w Legnicy. działa w oparciu o udzielone przez Prezesa Urzędu Regulacji Energetyki koncesje, w zakresie: - wytwarzania ciepła - decyzja z 1 października 1998r. - WCC/130/157/U12/98/KW -przesyłanie i dystrybucję ciepłem - decyzja z 1 października 1998r. - PCC/137/157/U/2/981KW - obrót ciepłem - decyzja z 1 października 1998r. - OCC/44/1571U/2/98/KW. /dowód: k.152-184/ WPEC w umowach z kontrahentami stosuje osiem wzorów umów sprzedaŜy ciepła: 1) z odbiorcami, dla których źródłem wytworzenia jest kotłownia lokalna, gdy sieć cieplna stanowi własność WPEC, 2) z odbiorcami, dla których źródłem wytworzenia jest kotłownia lokalna, gdy sieć niskoparametrowa stanowi własność obcą 2 I 3) z odbiorcami, dla których źródłem wytworzenia jest centralna kotłownia, gdy przyłącze i J węzły stanowią własność WPEC, 4) z odbiorcami, dla których źródłem wytworzenia jest centralna kotłownia, gdy przyłącze i węzły stanowią własność obcą 5) z odbiorcami, dla których źródłem wytworzenia jest centralna kotłownia, gdy przyłącze stanowi własność WPEC, a węzły stanowią własność obcą 6) z odbiorcami, dla których źródłem wytworzenia jest obce źródło ciepła, gdy przyłącze i węzły stanowią własność WPEC, 7) z odbiorcami, dla których źródłem wytworzenia jest obce źródło ciepła, gdy przyłącze i węzły stanowią własność obcą 8) z odbiorcami, dla których źródłem wytworzenia jest obce źródło ciepła, gdy przyłącze stanowi własność WPEC, a węzły stanowią własność obcą. Wszystkie poza drugim wzory umów sprzedaŜy ciepła zawierają w § 7 ust. 1 c kwestionowany zapis: „JeŜeli zmniejszenie mocy spowodowałoby konieczność wymiany istniejącego przyłącza lub węzła cieplnego to Odbiorca będzie traktowany jak nowy odbiorca, z którym zostanie zawarta nowa umowa przyłączeniowa.” /dowód: k.28-151/ III. Mając na uwadze zebrany materiał dowodowy organ antymonopolowy zwaŜył, co następuje: Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów dokonał analizy zgromadzonych dowodów z punktu widzenia art.5 ust.1 pkt 6 ustawy antymonopolowej, w zakresie zarzutu postawionego Uczestnikowi postępowania, dotyczącego naduŜywania pozycji dominującej na rynku dostaw energii cieplnej przez Wojewódzkie Przedsiębiorstwo Energetyki Cieplnej SA w Legnicy. Art.5 ust.1 pkt 6 ustawy antymonopolowej określa, Ŝe praktykami monopolistycznymi są praktyki polegające na narzucaniu uciąŜliwych warunków umów przynoszących przedsiębiorcy nieuzasadnione korzyści. Do stwierdzenia zatem praktyki monopolistycznej z powołanego przepisu, zachowanie podmiotu gospodarczego musi spełniać łącznie cztery przesłanki: 1. zajmowanie przez WPEC w Legnicy pozycji dominującej na rynku, 2. narzucanie warunków umowy, 3. uciąŜliwość tych warunków, 4. uzyskiwanie nieuzasadnionych korzyści przez przedsiębiorcę kosztem kontrahenta wynikające z poprzednich przesłanek. Ad.1 Dla ustalenia pozycji rynkowej WPEC konieczne jest ustalenie rynku relewantnego (produktowego i geograficznego) . Rynkiem produktowym jest rynek dostawy energii cieplnej. Rynek geograficzny wyznaczają osiedla miast Chocianów, Chojnów, Głogów, Legnica, Ścinawa, Złotoryja. /dowód: k. 195-198/ Jest to obszar, na który dociera energia cieplna dostarczana przez WPEC jako dystrybutora. W związku z posiadaniem przez ww. podmiot sieci urządzeń dystrybucji energii cieplnej naleŜy mu przypisać na tak zakreślonym rynku geograficznym pozycję tzw. monopolisty naturalnego w zakresie sprzedaŜy energii cieplnej (monopol techniczny). Przedsiębiorstwa zajmujące się dostawami energii cieplnej z uwagi na sposób dostarczania towaru do odbiorcy posiadają stałą monopolistyczną pozycję na rynku zakreślonym przez ich sieć ciepłowniczą. Z powyŜszego wynika, Ŝe WPEC na tak zakreślonym rynku posiada władzę gospodarczą, przy uŜyciu której moŜe zapobiegać nie tylko efektywnej konkurencji ale i działać w duŜym stopniu niezaleŜnie od swych kontrahentów. Art. 2 pkt 7 ustawy o przeciwdziałaniu praktykom monopolistycznym i ochronie interesów konsumentów określa pozycję dominującą jako apozycję podmiotu gospodarczego, polegającą na tym, Ŝe podmiot ten nie spotyka się z istotną konkurencją na rynku krajowym lub lokalnym, domniemywa się, Ŝe podmiot gospodarczy ma pozycję dominującą, jeŜeli jego udział w rynku przekracza 40 %„. Pozycja jaką zajmuje WPEC sama przez się nie narusza prawa. Narusza prawo dopiero jej naduŜywanie, przejawiające się w stosowaniu praktyk monopolistycznych. Jednak nie wszystkie zachowania rynkowego monopolisty lub dominanta mają postać takich praktyk, lecz tylko takie, które są niezgodne z ustawą antymonopolową. A zatem spełniona została pierwsza z wymienionych przesłanek art. 5 ust. 1 pkt 6 ustawy antymonopolowej, tj. posiadanie przez uczestnika postępowania pozycji dominującej na zakreślonym lokalnym rynku sprzedaŜy energii cieplnej. Ad.2 Narzucanie warunków musi mieć charakter przymusowy, tj. wymuszony przez podmiot dominujący posiadaną siłą rynkową. Często w praktyce rodzą się wątpliwości, czy dany uciąŜliwy warunek umowy jest narzucony kontrahentowi, czy teŜ został wynegocjowany w ramach zasady swobody umów określonych w art. 353” k.c. .W świetle orzecznictwa sądu antymonopolowego o tym, czy w konkretnych warunkach dominacji rynkowej treść umowy została kontrahentowi narzucona, czy teŜ umowa była rezultatem negocjacji, decyduje w ostatecznym rachunku treść umowy i okoliczności jej zawarcia. Orzecznictwo ukształtowało zasadę racjonalnego postępowania kontrahenta podmiotu dominującego, ocenianą według hipotetycznego załoŜenia istnienia konkurencji na rynku. Zgodnie bowiem z doświadczeniem Ŝyciowym podmioty zawierające umowę działają racjonalnie. JeŜeli przy takim załoŜeniu podmiot dominujący nie byłby w stanie wynegocjować treści umowy, do zawarcia której doszło w warunkach dominacji rynkowej, umowę naleŜy uznać jako ograniczającą samodzielność kontrahenta. Badany zapis umowny jest modyfikacją przepisu § 17 ust.3 Rozporządzenia Ministra Gospodarki z dn. 17.07.1998r w sprawie szczegółowych warunków przyłączenia podmiotów do sieci ciepłowniczych, pokrywania kosztów przyłączenia, obrotu ciepłem, świadczenia usług przesyłowych, ruchu sieciowego i eksploatacji sieci oraz standardów jakościowych obsługi odbiorców. (Dz. U Nr 100, poz. 642) PowyŜszy przepis stanowi, iŜ dotychczasowy odbiorca moŜe być traktowany jak nowy odbiorca od którego pobierana jest opłata jak za nowe przyłącze, jeŜeli dokonana przez niego zmiana mocy zamówionej powoduje konieczność wymiany istniejącego przyłącza i rozbudowy sieci ciepłowniczej lub instalacji odbiorczej za węzłem grupowym. Dokonana przez WPEC modyfikacja prowadzi do zapisu mniej korzystnego dla odbiorcy, gdyŜ zawęŜa dyspozycję rozporządzenia. Dostawca energii cieplnej w stosunkach umownych z odbiorcą ma zawsze pozycję si1niejsz~ nie moŜe być więc intencją ustawodawcy wzmacnianie jej, gdyŜ zgodnie z art.1 ust.2 ustawy z dnia 10 kwietnia 1997r. Prawo energetyczne (Dz. U Nr 54, poz.348 z późn. zm.) jednym z celów ustawy (a więc takŜe przepisów wykonawczych) jest tworzenie warunków do przeciwdziałania skutkom naturalnych monopoli. Dlatego teŜ uŜycie frazy „moŜe być” wskazuje na to, iŜ prawodawca dopuszcza prawnie taką sytuację, jednakŜe zgodnie z zasadą swobody umów powinna ona być rozstrzygnięta poprzez negocjacje stron. PowyŜszy przepis ma na celu ochronę uzasadnionego interesu przedsiębiorstwa ciepłowniczego w zakresie koniecznych kosztów ponoszonych na wymianę instalacji. W umowie przedstawianej odbiorcom przez WPEC ww. przepis przybrał formę zapisu jednoznacznie na korzyść dostawcy, tak Ŝe przyjmując bezwzględny w swojej treści warunek umowy, odbiorca został pozbawiony na przyszłość prawa negocjacji ewentualnego ponoszenia bądź nie ponoszenia opłaty za przyłącze. NaleŜy stwierdzić, iŜ w warunkach istnienia konkurencji kontrahent WPEC-u nie przyjąłby niekorzystnego dla siebie zapisu. W tym stanie rzeczy, biorąc pod uwagę powyŜsze, organ antymonopolowy wykazał, iŜ została spełniona druga przesłanka analizowanego przepisu ustawy antymonopolowej tj. narzucanie warunków umowy. Ad.3 „Przez uciąŜliwy warunek naleŜy rozumieć kaŜdy warunek oznaczający dla jednej ze stron umowy cięŜar większy od powszechnie przyjętych w stosunkach danego rodzaju. Ustalenia te powinny być dokonywane według kryteriów obiektywnych.” (Stanisław Gronowski. Ustawa antymonopolowa. Komentarz; Wydawnictwo C. H. Beck 1996r., s.135) Rozporządzenie Ministra Gospodarki z dnia J 7.07.1998r. w sprawie szczegółowych warunków przyłączenia podmiotów do sieci ciepłowniczych, pokrywania kosztów przyłączenia, obrotu ciepłem, świadczenia usług przesyłowych, ruchu sieciowego i eksploatacji sieci oraz standardów jakościowych obsługi odbiorców. (Dz. U z 1998r. Nr 100, poz. 642) w § 17 ust.3 stwierdza: „Odbiorca zgłaszający zmianę zapotrzebowania ciepła, która powoduje konieczność wymiany istniejącego przyłącza i rozbudowy sieci ciepłowniczej lub instalacji odbiorczej za węzłem grupowym, moŜe być traktowany jak nowy odbiorca, od którego pobierana jest opłata jak za nowe przyłącze.” PowyŜszy przepis prawa wyznacza kryterium oceny uciąŜliwości warunku stosowanego przez WPEC. Jak wskazano powyŜej celem cytowanego przepisu prawa jest ochrona uzasadnionego interesu dostawcy ciepła w zakresie ponoszenia kosztów wymiany przyłączy i instalacji ciepłowniczych. Bez takiego uregulowania dostawca energii cieplnej zmuszony zmianą przez odbiorcę poziomu mocy cieplnej do wymiany instalacji ciepłowniczej nie miałby podstaw do Ŝądania opłaty za nowe przyłącze. Za taką interpretacją przemawia równieŜ zasada ~racjonalnego ustawodawcy”, który w ww. rozporządzeniu formułując uprawnienie bądź teŜ obowiązek przedsiębiorstwa ciepłowniczego stwierdza to wprost - przedsiębiorstwo moŜe lub przedsiębiorstwo ma obowiązek. Wpisując w umowę treść tego przepisu w zmienionej postaci, WPEC naruszył jego cel. Wskutek bowiem zapisu w ~ 7 umowy o sprzedaŜ ciepła WPEC wpływa na odbiorców energii cieplnej przeciwdziałając zmniejszaniu przez nich poziomu mocy zapotrzebowanej. Treść umowy o sprzedaŜ ciepła sugeruje bowiem odbiorcom, iŜ w przypadku takiego zmniejszenia mocy cieplnej, które spowoduje konieczność wymiany istniejącego przyłącza, będą potraktowani jak nowi odbiorcy tj. będą zobowiązani do wniesienia opłat za przyłącze. NaleŜy mieć na uwadze, iŜ odbiorcy nie dysponują fachową wiedzą w zakresie warunków technicznych jakie powinny spełniać instalacje grzewcze, tak więc nie mogą ocenić kiedy obniŜenie poziomu mocy cieplnej wywoła konieczność wymiany instalacji, w związku z czym ulegają presji Uczestnika postępowania. Konsekwencją powyŜszej sytuacji jest utrzymywanie przez odbiorców poziomu zamówionej mocy cieplnej ponad swoje potrzeby. PowyŜej Urząd wykazał, iŜ zarzut wobec WPEC w Legnicy spełnia trzecią przesłankę uznania za praktykę monopolistyczną tj. uciąŜliwość narzuconego warunku. Ad. 4 Zgodnie z art.5 ust. 1 pkt 6 narzucony warunek powinien przynieść przedsiębiorcy stosującemu praktykę monopolistyczną nieuzasadnione korzyści. „W relacjach ekwiwalentności wzajemnych świadczeń są to korzyści większe od tych, które są osiągane w stosunkach danego rodzaju. Nieuzasadnione korzyści powinny być osiągnięte kosztem kontrahenta i pozostawać w normalnym związku przyczynowym z narzuconymi kontrahentowi uciąŜliwymi warunkami umowy.” (Stanisław Gronowski Polskie Prawo Antymonopolowe. Zarys wykładu - Wydawnictwo Zrzeszenia Prawników Polskich Warszawa 1998 str. 147). Zgodnie z badanymi umowami o sprzedaŜ ciepła opłata za zuŜycie ciepła ustalana jest na podstawie poziomu mocy zamówionej przez odbiorcę. Opisywany warunek umowny powstrzymuje odbiorców przed zmniejszaniem poziomu mocy zamówionej. Odbiorcy mogą nie ustalać mocy cieplnej na poziomie faktycznego zapotrzebowania, z uwagi na opłaty za przyłącze, które bezwzględnie muszą ponosić, chociaŜ ustawodawca nie wykluczył moŜliwości zaniechania pobierania takich opłat przez dostawcę ciepła. Wskutek takiego działania uzyskuje on korzyść w postaci opłaty za zbędną i niewykorzystywaną przez odbiorcę moc cieplną oraz opłat, których WPEC nie pobrałby przy zapisie umownym zgodnym z dyspozycją § 17 cytowanego rozporządzenia Ministra Gospodarki. W tym stanie rzeczy, biorąc pod uwagę powyŜsze, organ antymonopolowy wykazał, iŜ została spełniona druga przesłanka analizowanego przepisu ustawy antymonopolowej tj. uzyskiwanie nieuzasadnionych korzyści. Mając powyŜsze na uwadze naleŜało orzec jak w sentencji. Od niniejszej decyzji słuŜy odwołanie do Sądu Antymonopolowego za pośrednictwem Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i konsumentów w terminie dwutygodniowym od dnia doręczenia decyzji. Dyrektor Zbigniew Jurczyk 6