DAR-9/2004

PREZES URZ Ę DU OCHRONY KONKURENCJI I KONSUMENTÓW DAR – 410-1/04/JO/NS Warszawa, 1.09.2004 r. DECYZJA Nr DAR - 9/2004 Na podstawie art. 85 ust. 1 ustawy z dnia 15 grudnia 2000 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz. U. z 2003 r. Nr 86, poz. 804 z pó ź n. zm.) odmawia si ę wszcz ę cia post ę powania antymonopolowego na wniosek Stowarzyszenia Rzeczoznawców Maj ą tkowych Województwa Wielkopolskiego, w sprawie porozumienia o wspó ł pracy w dziedzinie organizowania wycen nieruchomo ś ci, maszyn i urz ą dze ń b ę d ą cych przedmiotem zabezpieczenia sp ł aty kredytów zawartego pomi ę dzy Bankiem Zachodnim WBK z siedzib ą we Wroc ł awiu a Home Financial Services Sp. z o.o. z siedzib ą w Poznaniu. Uzasadnienie W dniu 19 marca 2004 r. do Urz ę du Ochrony Konkurencji i Konsumentów w Warszawie wp ł yn ął wniosek Stowarzyszenia Rzeczoznawców Maj ą tkowych Województwa Wielkopolskiego o wszcz ę cie post ę powania antymonopolowego przeciwko Bankowi Zachodniemu WBK S.A. z siedzib ą we Wroc ł awiu (dalej „BZ WBK” lub „Bank”) oraz Home Financial Services Sp. z o.o. z siedzib ą w Poznaniu (dalej „HFS”) pod zarzutem zawarcia porozumienia, którego skutkiem by ł oby ograniczenie konkurencji na rynku sporz ą dzania wycen nieruchomo ś ci, maszyn i urz ą dze ń b ę d ą cych przedmiotem zabezpieczenia sp ł aty kredytów komercyjnych i mieszkaniowych dla ludno ś ci udzielanych przez BZ WBK S.A. Poniewa ż wniosek nie zosta ł op ł acony, Urz ą d wezwa ł Stowarzyszenie do dokonania tej czynno ś ci, co nast ą pi ł o 28 kwietnia 2004 r. Poniewa ż ani z wniosku o wszcz ę cie post ę powania, ani z za łą czonych do niego dokumentów nie wynika ł o w sposób jednoznaczny, ż e w opisanej sprawie nast ą pi ł o naruszenie przepisów ustawy uzasadniaj ą ce wszcz ę cie post ę powania antymonopolowego, w tym czy sprawa ma charakter antymonopolowy, w okresie od 13 kwietnia do 28 lipca 2004 r. przeprowadzone zosta ł o post ę powanie wyja ś niaj ą ce. W oparciu o zebrany materia ł dowodowy, organ antymonopolowy ustali ł nast ę puj ą cy stan faktyczny: Dnia 4 grudnia 2003 r. zosta ł a zawarta pomi ę dzy BZ WBK i HFS umowa, której przedmiotem by ł a wspó ł praca stron na ca ł ym obszarze dzia ł ania Banku i we wszystkich jego placówkach na terenie ca ł ego kraju w zakresie sporz ą dzania i aktualizacji wycen nieruchomo ś ci, opinii o warto ś ci nieruchomo ś ci, jak równie ż w zakresie wyceny maszyn i urz ą dze ń nie b ę d ą cych cz ęś ciami sk ł adowymi nieruchomo ś ci, niezb ę dnej w procesie kredytowania, na rzecz klientów banku. Umowa zapewnia HFS, z pewnymi zastrze ż eniami, wy łą czno ść na powy ż sze czynno ś ci na okres dwóch lat. HFS zobowi ą za ł a si ę do ś wiadczenia powy ż szych us ł ug zgodnie z jednolitymi, wypracowanymi na potrzeby banku standardami, dotycz ą cymi m.in. sposobów oraz terminów dokonywania wycen, jak równie ż do przekazania bankowi oraz bie żą cej aktualizacji listy rzeczoznawców, z którymi zawar ł a umowy. Umowa zobowi ą za ł a ponadto HFS do zorganizowania szkolenia wspó ł pracuj ą cych z ni ą rzeczoznawców w zakresie norm i standardów dokonywania wycen na potrzeby BZ WBK. Konsekwencj ą zawarcia umowy z HFS by ł o rozwi ą zanie przez BZ WBK dotychczasowych umów o wspó ł prac ę z innymi rzeczoznawcami. Organ antymonopolowy zwa ż y ł , co nast ę puje: Naruszenie interesu publicznoprawnego Stosownie do art. 1 ust 1 ustawy z dnia 15 grudnia 2000 r. o ochronie konkurencji i konsumentów, ustawa ta okre ś la warunki rozwoju i ochrony konkurencji oraz zasady podejmowanej w interesie publicznym ochrony interesów przedsi ę biorców i konsumentów. Powy ż szy przepis wskazuje, i ż ustawa o ochronie konkurencji i konsumentów nale ż y do dziedziny prawa publicznego i jako taka powinna mie ć zastosowanie w sytuacji zagro ż enia interesu publicznego a nie interesu jednostkowego. Takie te ż stanowisko prezentuje orzecznictwo S ą du Najwy ż szego oraz S ą du Antymonopolowego (obecnie: S ą du Ochrony Konkurencji i Konsumentów). Zatem podstaw ą do zastosowania przez Prezesa UOKiK przepisów ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów winno by ć uprzednie stwierdzenie, ż e zosta ł naruszony interes publicznoprawny, a nie interes jednostki, czy te ż grupy (wyrok S ą du Antymonopolowego z dnia 27 czerwca 2001 r., sygn. akt XVII Ama 92/00). Porozumienie zawarte pomi ę dzy HFS i BZ WBK w sposób jednolity okre ś la zasady, na których organizowane jest dokonywanie wycen zabezpiecze ń kredytów. Podobnie jednolite warunki okre ś laj ą umowy zawierane przez HFS z rzeczoznawcami nawi ą zuj ą cymi z ni ą wspó ł prac ę . W takiej sytuacji nale ż y uzna ć , i ż wspomniane porozumienie w jednolity sposób wp ł ywa na szeroki kr ą g podmiotów gospodarczych, tj. rzeczoznawców dokonuj ą cych lub mog ą cych dokonywa ć wycen na potrzeby BZ WBK. Jako takie nie stanowi jednostkowego zachowania i mo ż e trwale wp ł ywa ć na sytuacj ę rynkow ą . Wobec powy ż szego nale ż y uzna ć , i ż porozumienie pomi ę dzy HFS i BZ WBK, w wypadku stwierdzenia jego antykonkurencyjnego zamiaru b ą d ź skutku, mo ż e narusza ć interes publiczny. Kwestia antykonkurencyjno ś ci rozpatrywanego porozumienia Rynek, na którym ewentualnie móg ł by wyst ą pi ć skutek wspomnianego porozumienia w postaci ograniczenia konkurencji, nale ż y okre ś li ć jako rynek dokonywania wycen na potrzeby procesu udzielania kredytów przez banki w Polsce. Nie znajduje uzasadnienia zaw ęż anie rynku produktowego wy łą cznie do wycen na potrzeby kredytów udzielanych przez BZ WBK, poniewa ż nie ró ż ni ą si ę one istotnie od wycen dokonywanych na potrzeby innych banków, dlatego te ż rzeczoznawca jest w stanie wycenia ć 2 zabezpieczenia na potrzeby ró ż nych banków, nie tylko jednego. W takich warunkach próba wymuszenia przez bank lub klienta staraj ą cego si ę o kredyt ni ż szych stawek za dokonywane wyceny spowodowa ł aby spadek liczby rzeczoznawców ch ę tnych do wspó ł pracy z nimi, co ostatecznie doprowadzi ł oby do tego, i ż potrzeby takiego banku lub klienta w zakresie wyceny zabezpiecze ń kredytów nie zosta ł yby zaspokojone. Dopiero kolektywne dzia ł anie wszystkich banków mog ł oby doprowadzi ć do obni ż enia cen us ł ug rzeczoznawców. W ś wietle powy ż szych rozwa ż a ń najmniejszy mo ż liwy do przyj ę cia produktowy rynek w ł a ś ciwy w sprawie obejmuje us ł ugi wyceny na potrzeby procesów kredytowych wszystkich banków dzia ł aj ą cych na danym terytorium. Przyj ę cie takiej definicji rynku jest ponadto oparte na za ł o ż eniu, i ż ś wiadczenie us ł ug wyceny nieruchomo ś ci, maszyn i urz ą dze ń na potrzeby inne ni ż proces udzielania kredytu istotnie si ę ró ż ni od takiej samej us ł ugi ś wiadczonej dla potrzeb wspomnianego procesu, co stanowi wyraz ostro ż no ś ci Urz ę du w ocenie sytuacji faktycznej. Za rynek w ł a ś ciwy geograficznie w danej sprawie nale ż y przyj ąć terytorium Polski. Wynika to z faktu, i ż wyceny, których dokonuj ą rzeczoznawcy, nie ró ż ni ą si ę istotnie w skali kraju – wycena dokonana w Ł odzi stanowi co do zasady t ę sam ą us ł ug ę , co podobna wycena dokonana w Krakowie. Nie istniej ą równie ż ograniczenia prawne dla ś wiadczenia przez rzeczoznawców us ł ug poza terytorium zamieszkania, jak równie ż dla zmiany miejsca dzia ł alno ś ci. W takiej sytuacji próba wymuszenia przez banki ni ż szych stawek za us ł ugi dokonywania wycen doprowadzi ł aby do ograniczenia przez rzeczoznawców dzia ł alno ś ci na danym terytorium, co ostatecznie uczyni ł oby takie dzia ł anie banku nieop ł acalnym. W celu ustalenia, czy w niniejszej sprawie nie znajduje zastosowania art. 6 ust. 1 pkt 2 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, stwierdzaj ą cy, i ż zakazu, o których mowa w art. 5 nie stosuje si ę do porozumie ń zawieranych pomi ę dzy przedsi ę biorcami dzia ł aj ą cymi na ró ż nych szczeblach obrotu, je ż eli ich łą czny udzia ł w rynku w roku kalendarzowym poprzedzaj ą cym zawarcie porozumienia nie przekracza 10%, nale ż y okre ś li ć udzia ł stron porozumienia w rynku w ł a ś ciwym. Z powodu braku precyzyjnych danych (nie s ą prowadzone statystyki wolumenu udzielonych kredytów, przy których konieczna by ł a wspó ł praca banku z rzeczoznawc ą ), mo ż liwe s ą w tym wzgl ę dzie jedynie szacunki. Nale ż y zatem z ostro ż no ś ci przyj ąć , i ż łą czny udzia ł HFS i BZ WBK w rynku dokonywania wycen zabezpiecze ń kredytów przekracza wspomniany próg bagatelno ś ci i dokona ć materialnej oceny porozumienia zawartego pomi ę dzy BZ WBK i HFS. Zgodnie z wyja ś nieniami BZ WBK celem zawarcia porozumienia jest usprawnienie dzia ł alno ś ci kredytowej banku, m.in. poprzez zapewnienie jednolitych standardów wyceny we wszystkich placówkach banku oraz krótkich terminów wykonania wycen. Ponadto usprawnieniu dzia ł alno ś ci BZ WBK s ł u ż y ć ma, jego zdaniem, przej ę cie przez HFS cz ęś ci czynno ś ci w procesie ustanawiania zabezpiecze ń kredytów, jak równie ż zobowi ą zanie do organizowania na rzecz pracowników banku szkole ń z zakresu wyceny nieruchomo ś ci. Bank podnosi, i ż dotychczasowa organizacja wspó ł pracy z rzeczoznawcami w oparciu o indywidualne umowy nastr ę cza ł a problemy zwi ą zane z zachowaniem jednolitych standardów wycen, jako ż e bank nie by ł przygotowany organizacyjnie ani do nadzoru nad rzeczoznawcami, ani do przeprowadzenia szkole ń maj ą cych na celu zapewnienie jednolitych standardów wycen. Ponadto w warunkach szybkiego wzrostu rynku kredytów hipotecznych 3 ros ł o obci ąż enie pracowników banku m.in. w zwi ą zku z konieczno ś ci ą dokonywania inspekcji na terenie nieruchomo ś ci oraz wizytami w Wydzia ł ach Ksi ą g Wieczystych w celu potwierdzenia wiarygodno ś ci wpisów. Powy ż sze obowi ą zki przej ęł a na siebie HFS, oferuj ą c dodatkowo ś wiadczenie us ł ug zwi ą zanych m.in. ze stworzeniem i utrzymywaniem bazy danych o nieruchomo ś ciach oraz wykonywaniem aktualizacji warto ś ci portfela zabezpiecze ń . W ś wietle powy ż szego nale ż y stwierdzi ć , i ż wspó ł praca BZ WBK z HFS wydaje si ę by ć dyktowana strategi ą banku zmierzaj ą c ą do skupienia si ę na kluczowych czynno ś ciach w procesie kredytowania, co wi ąż e si ę z outsourcingiem pozosta ł ych czynno ś ci poza przedsi ę biorstwo. Jako ż e jest to normalna praktyka gospodarcza, nale ż y przyj ąć , i ż celem porozumienia zawartego pomi ę dzy HFS i BZ WBK nie by ł o ograniczenie konkurencji na rynku dokonywania wycen zabezpiecze ń kredytów. Aby móc w ł a ś ciwie oceni ć wspomniane porozumienie, obok celu nale ż y równie ż zbada ć jego ewentualny antykonkurencyjny skutek, którym zdaniem Stowarzyszenia jest ograniczenie dost ę pu do rynku przedsi ę biorcom nieobj ę tym porozumieniem. Zdaniem Prezesa UOKiK porozumienie nie wywiera negatywnego wp ł ywu na konkurencj ę na rynku wyceny zabezpiecze ń kredytów. Wynika to z faktu, i ż wspó ł prac ę z HFS mo ż e podj ąć ka ż dy rzeczoznawca, który zgodzi si ę stosowa ć okre ś lon ą w umowie metodologi ę i spe ł nia pewne warunki dotycz ą ce wyposa ż enia biura. Powy ż sze wymagania obowi ą zuj ą wszystkich rzeczoznawców i maj ą charakter obiektywny. Ponadto umowa, jak ą HFS zawiera ze wspó ł pracuj ą cymi z ni ą rzeczoznawcami, nie nak ł ada na nich obowi ą zku ś wiadczenia us ł ug wy łą cznie na rzecz HFS. W takich warunkach swobodny dost ę p rzeczoznawców do ró ż nych zleceniodawców nie jest zak ł ócony i nie mo ż na mówi ć o ograniczeniu konkurencji na rynku, poniewa ż wspó ł prac ę z BZ WBK mo ż e za po ś rednictwem HFS nawi ą za ć ka ż dy rzeczoznawca spe ł niaj ą cy z góry okre ś lone warunki. Odnosz ą c si ę do zarzutu, i ż umowa zawarta pomi ę dzy BZ WBK a HFS prowadzi do ograniczenia dost ę pu do rynku wycen przedsi ę biorcom nieobj ę tym porozumieniem, nale ż y wskaza ć , i ż istniej ą podmioty, które mog ą wspó ł pracowa ć z BZ WBK w zakresie dokonywania wycen bez po ś rednictwa HFS – s ą to przedsi ę biorcy o uznanej renomie na rynku. Ponadto ww. umowa przyznaje HFS wy łą czno ść na okres dwóch lat, co pozwoli innym podmiotom zajmuj ą cym si ę organizacj ą sporz ą dzania wycen na przedstawienie po jego up ł ywie konkurencyjnej oferty. Takie ukszta ł towanie przez BZ WBK stosunków z rzeczoznawcami nie ogranicza, zdaniem Prezesa UOKiK, mechanizmów konkurencji na rynku wycen, gdy ż pozwala na utrzymanie presji konkurencyjnej na HFS, która musi si ę liczy ć z mo ż liwo ś ci ą zawarcia przez BZ WBK umowy z innym przedsi ę biorc ą po up ł ywie okresu wy łą czno ś ci. Wobec powy ż szego orzeczono, jak na wst ę pie. Stosownie do tre ś ci art. 78 ust. 1 ustawy o ochronie (...) w zwi ą zku z art. 479 28 § 2 k.p.c. – od niniejszej decyzji przys ł uguje odwo ł anie do S ą du Okr ę gowego w Warszawie – S ą du Ochrony Konkurencji i Konsumentów, w terminie dwutygodniowym od dnia jej dor ę czenia, za po ś rednictwem Prezesa Urz ę du Ochrony Konkurencji i Konsumentów. 4 Z upowa ż nienia Prezesa UOKiK Adam Ż o ł nowski Dyrektor Departamentu Analiz Rynku Otrzymuj ą : − Artur Gill Ul. Dolna Wilda 16D m. 7 61 – 552 Pozna ń Pe ł nomocnik Stowarzyszenia Rzeczoznawców Maj ą tkowych Województwa Wielkopolskiego − Bank Zachodni WBK S.A. Ul. Rynek 9/11 50 – 950 Wroc ł aw − Home Financial Services Sp. z o.o. Ul. Grunwaldzka 11 60 – 782 Pozna ń 5