DOK-18/2005

PREZES URZ Ę DU OCHRONY KONKURENCJI I KONSUMENTÓW DDI-1-50/09/754/03/GG Warszawa, 2005-02-17 D E C Y Z J A Nr DOK – 18/2005 I. Na podstawie art. 11 ust. 1 ustawy z dnia 15 grudnia 2000 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz. U. z 2003 r. Nr 86 poz. 804 z po ź n. zm.), Prezes Urz ę du Ochrony Konkurencji i Konsumentów, po przeprowadzeniu post ę powania antymonopolowego przeciwko Przemys ł owemu Instytutowi Motoryzacji z siedzib ą w Warszawie, wszcz ę tego na wniosek Stowarzyszenia Producentów Cz ęś ci Motoryzacyjnych z siedzib ą w Warszawie, nie stwierdza stosowania przez Przemys ł owy Instytut Motoryzacji praktyki ograniczaj ą cej konkurencj ę okre ś lonej w art. 8 ust. 1 w zwi ą zku z ust. 2 pkt 6 ww. ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów , polegaj ą cej na nadu ż ywaniu pozycji dominuj ą cej na rynku bada ń i certyfikacji obowi ą zkowej na znak bezpiecze ń stwa „B” wyrobów motoryzacyjnych, okre ś lonym akredytacj ą nr AC 001, poprzez umieszczanie w „umowach o warunkach stosowania certyfikatu i zasadach nadzoru” zapisu zobowi ą zuj ą cego producenta cz ęś ci motoryzacyjnych do wykonywania na jego koszt okresowych, pe ł nych bada ń wyrobu w okresie wa ż no ś ci certyfikatu. II. Na podstawie art. 11 ust. 1 ustawy z dnia 15 grudnia 2000 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz. U. z 2003 r. Nr 86 poz. 804 z po ź n. zm.), Prezes Urz ę du Ochrony Konkurencji i Konsumentów, po przeprowadzeniu post ę powania antymonopolowego przeciwko Przemys ł owemu Instytutowi Motoryzacyjnemu z siedzib ą w Warszawie, wszcz ę tego na wniosek Stowarzyszenia Producentów Cz ęś ci Motoryzacyjnych z siedzib ą w Warszawie, nie stwierdza stosowania przez Przemys ł owy Instytut Motoryzacyjny praktyki ograniczaj ą cej konkurencj ę okre ś lonej w art. 8 ust. 1 ww. ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów , polegaj ą cej na nadu ż ywaniu pozycji dominuj ą cej na rynku bada ń i certyfikacji obowi ą zkowej na znak bezpiecze ń stwa „B” wyrobów motoryzacyjnych, okre ś lonym akredytacj ą nr AC 001, poprzez dowolne ustalanie okresów wa ż no ś ci certyfikatów dla wyrobów motoryzacyjnych obj ę tych certyfikacj ą obowi ą zkow ą . U Z A S A D N I E N I E I. Stan faktyczny sprawy. 1. Informacja o wszcz ę ciu oraz przebiegu post ę powania antymonopolowego. W dniu 22 sierpnia 2003 r. wp ł yn ął do UOKiK wniosek Stowarzyszenia Producentów Cz ęś ci Motoryzacyjnych z siedzib ą w Warszawie (zwanego dalej SPCM) dotycz ą cy wszcz ę cia post ę powania antymonopolowego przeciwko Przemys ł owemu Instytutowi Motoryzacyjnemu z siedzib ą w Warszawie (zwanego dalej PIMOT). Zdaniem wnioskodawcy, PIMOT nadu ż ywa ł pozycj ę dominuj ą c ą na rynku bada ń i certyfikacji obowi ą zkowej na znak bezpiecze ń stwa „B” wyrobów motoryzacyjnych, poprzez: - umieszczanie w umowach „o warunkach stosowania certyfikatu i zasadach nadzoru” zapisu zobowi ą zuj ą cego producenta cz ęś ci motoryzacyjnych do wykonywania na jego koszt okresowych, pe ł nych bada ń wyrobu w okresie wa ż no ś ci certyfikatu, - dowolne ustalanie okresów wa ż no ś ci certyfikatów dla wyrobów motoryzacyjnych obj ę tych certyfikacj ą obowi ą zkow ą na znak bezpiecze ń stwa „B”. W zwi ą zku z powy ż szym, w dniu 10 wrze ś nia 2003 r. Prezes UOKiK wszcz ął (po uprzednim uzupe ł nieniu wniosku przez SPCM pismem z dnia 5 wrze ś nia 2003 r.) post ę powanie antymonopolowe przeciwko PIMOT w sprawie nadu ż ycia przez ten podmiot pozycji dominuj ą cej na rynku bada ń i certyfikacji obowi ą zkowej na znak bezpiecze ń stwa „B” wyrobów motoryzacyjnych, w takim zakresie, w jakim wnosi ł o o to SPCM, tzn. polegaj ą cego na: 1) narzucaniu uci ąż liwych warunków umów, przynosz ą cych PIMOT nieuzasadnione korzy ś ci, w wyniku umieszczania w umowach „o warunkach stosowania certyfikatu i zasadach nadzoru” zapisu zobowi ą zuj ą cego producenta cz ęś ci motoryzacyjnych do wykonywania na jego koszt okresowych, pe ł nych bada ń wyrobu w okresie wa ż no ś ci certyfikatu – co mog ł o stanowi ć naruszenie art. 8 ust. 1 w zwi ą zku z art. 8 ust. 2 pkt 6 ustawy z dnia 15 grudnia 2000 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz. U. z 2003 r. Nr 86 poz. 804 z po ź n. zm.), zwanej dalej równie ż ustaw ą antymonopolow ą , 2) dowolnym, niezgodnym z norm ą PN–EN 45011:2000, ustalaniu 2, 3 lub 5-letnich okresów wa ż no ś ci certyfikatów dla wyrobów motoryzacyjnych obj ę tych certyfikacj ą obowi ą zkow ą na znak bezpiecze ń stwa „B” – co mog ł o stanowi ć naruszenie art. 8 ust. 1 w zwi ą zku z art. 8 ust. 2 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów . W trakcie post ę powania organ antymonopolowy zwraca ł si ę o wyja ś nienia w sprawie ww. zarzutów zarówno do PIMOT, jak i SPCM. Ponadto, organ antymonopolowy zwraca ł si ę o opinie i informacje do Polskiego Centrum Akredytacji (zwanego dalej PCA) oraz organu za ł o ż ycielskiego PIMOT, tj. do Ministerstwa Gospodarki i Pracy. Zosta ł o wystosowane równie ż pismo do o ś miu jednostek 2 certyfikuj ą cych (wskazanych przez PCA, jako jednostki certyfikuj ą ce wyroby motoryzacyjne) z pytaniami (w formie ankiet) dotycz ą cymi ich dzia ł alno ś ci w 2002 r. 2. Informacje na temat stron post ę powania. SPCM SPCM zosta ł o powo ł ane w 1999 r. w celu ochrony praw i interesów swoich cz ł onków (a tak ż e cz ł onków wspieraj ą cych), którymi s ą producenci cz ęś ci i akcesoriów dla przemys ł u motoryzacyjnego. Swoje cele SPCM realizuje m.in. poprzez wyst ę powanie do agend rz ą dowych, administracji, organów samorz ą dowych i s ą downictwa w sprawach zwi ą zanych z dzia ł alno ś ci ą swoich cz ł onków. Aktualnie SPCM skupia 38 firm oraz utrzymuje kontakty z ponad 600 firmami produkuj ą cymi cz ęś ci i akcesoria dla przemys ł u motoryzacyjnego. Wed ł ug szacunkowych danych posiadanych przez SPCM, ca ł a bran ż a cz ęś ci wyposa ż enia pojazdów w Polsce liczy ok. 1.500 ma ł ych i ś rednich przedsi ę biorstw (zatrudniaj ą cych do 250 osób) oraz kilkadziesi ą t du ż ych firm, a tak ż e ponad 120 fabryk z udzia ł em kapita ł u zagranicznego. Zgodnie z art. 84 ust. 1 pkt 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów z wnioskiem o wszcz ę cie post ę powania antymonopolowego w zwi ą zku z podejrzeniem naruszenia przepisów ustawy mo ż e wyst ą pi ć przedsi ę biorca lub zwi ą zek przedsi ę biorców, którzy wyka żą swój interes prawny. SPCM jest zwi ą zkiem 38 przedsi ę biorców – producentów cz ęś ci motoryzacyjnych i w imieniu tych ż e przedsi ę biorców wyst ą pi ł o o wszcz ę cie post ę powania przeciwko PIMOT. Zdaniem organu antymonopolowego, SPCM posiada ł o legitymacj ę do z ł o ż enia wniosku o wszcz ę cie post ę powania antymonopolowego, wyst ę powa ł o bowiem w interesie du ż ej grupy (zwi ą zku) przedsi ę biorców, a zatem wniosek SPCM wype ł nia ł przes ł anki okre ś lone w powy ż szym przepisie ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów. PIMOT PIMOT rozpocz ął dzia ł alno ść w 1972 r. jako samodzielna jednostka naukowo- badawcza, dzia ł aj ą ca w dziedzinie motoryzacji. Obok bada ń naukowych i prac rozwojowych, prowadzi równie ż dzia ł alno ść gospodarcz ą , polegaj ą c ą na certyfikacji wyrobów dla potrzeb motoryzacji, w zwi ą zku z czym jest równie ż przedsi ę biorc ą w rozumieniu art. 2 ust. 2 ustawy z dnia 19 listopada 1999 r. Prawo dzia ł alno ś ci gospodarczej (Dz. U. Nr 101, poz. 1178 z pó ź n. zm.) 1 ., co zosta ł o potwierdzone przez organ za ł o ż ycielski PIMOT, tj. Ministerstwo Gospodarki, Pracy i Polityki Spo ł ecznej 2 w pi ś mie z dnia 2 czerwca 2003 r., znak: DIN-Vi/JO/332/2003. Powy ż sz ą dzia ł alno ść 1 Powy ż sza ustawa zostanie uchylona w dniu 31 grudnia 2006 r., w zwi ą zku z wej ś ciem w ż ycie od 21 sierpnia 2004 r. ustawy z dnia 2 lipca 2004 r. o swobodzie dzia ł alno ś ci gospodarczej (Dz. U. Nr 173, poz. 1807, ze zm.). 2 Obecnie Ministerstwo Gospodarki i Pracy. 3 gospodarcz ą PIMOT prowadzi od 1994 r., tj. od czasu wej ś cia w ż ycie ustawy z dnia 3 kwietnia 1993 r. o badaniach i certyfikacji (Dz. U. Nr 55, poz. 250 z pó ź n. zm.). PIMOT jest jednostk ą akredytowan ą przez PCA m.in. do wydawania certyfikatów na oznaczanie wyrobów motoryzacyjnych znakiem bezpiecze ń stwa „B” 3 , na podstawie przyznanej przez PCA akredytacji nr AC 001, wa ż nej do dnia 21 grudnia 2006 r. Skrócony zakres akredytacji nr AC 001 obejmuje nast ę puj ą ce, g ł ówne grupy asortymentowe wyrobów motoryzacyjnych: 1) Okucia stosowane w ś rodkach transportu, 2) Zespo ł y i cz ęś ci silników spalinowych t ł okowych, 3) Zespo ł y i cz ęś ci nadwoziowe, 4) Zespo ł y i cz ęś ci podwoziowe, 5) Elementy i akcesoria do pojazdów samochodowych, 6) Uk ł ady hamulcowe do pojazdów samochodowych, 7) Urz ą dzenia przeciww ł amaniowe i alarmowe elektryczne, 8) Ok ł adziny cierne, 9) Foteliki samochodowe i samochodowe pasy bezpiecze ń stwa. Dzia ł alno ść w zakresie certyfikacji PIMOT wykonuje przy pomocy O ś rodka Jako ś ci, tj. g ł ównej jednostki organizacyjnej, certyfikuj ą cej wyroby motoryzacyjne oraz jedenastu akredytowanych przez PCA laboratoriów badawczych. W okresie ostatnich trzech lat PIMOT przyzna ł ponad 900 certyfikatów, z czego: − w 2001 r. – 358 certyfikatów, − w 2002 r. – 310 certyfikatów, − w 2003 r. – 311 certyfikatów. II. Podstawy prawne rozpatrzenia sprawy przez UOKiK. 1. Dzia ł ania PIMOT w ś wietle przepisów ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów. Dzia ł ania PIMOT w zakresie stawianych przez SPCM zarzutów mog ą , zdaniem wnioskodawcy, narusza ć zakaz okre ś lony w art. 8 ust 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów , wype ł niaj ą c przes ł anki okre ś lone w artykule 8 ust. 2 pkt 6 oraz przes ł anki okre ś lone ogólnie w art. 8 ust. 1 tej ustawy. A) Praktyka ograniczaj ą ca konkurencj ę , okre ś lona w art. 8 ust. 2 pkt 6 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, polega na nadu ż ywaniu pozycji dominuj ą cej na rynku, poprzez narzucanie uci ąż liwych warunków umów, przynosz ą cych przedsi ę biorcy narzucaj ą cemu te warunki nieuzasadnione korzy ś ci. Udowodnienie 3 Zgodnie z art. 3 pkt 12 ustawy o badaniach i certyfikacji, „znak bezpiecze ń stwa” oznacza zastrze ż ony znak przyznawany zgodnie z zasadami systemu certyfikacji, potwierdzaj ą cy, ż e dany wyrób, u ż ywany zgodnie z zasadami okre ś lonymi przez producenta, nie stanowi zagro ż enia dla ż ycia, zdrowia, mienia i ś rodowiska. 4 stosowania praktyki okre ś lonej w art. 8 ust. 2 pkt 6 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów , wi ąż e si ę zatem z wykazaniem – oprócz posiadania pozycji dominuj ą cej przez przedsi ę biorc ę j ą stosuj ą cego – trzech przes ł anek, a mianowicie: 1) podmiot ten narzuca swojemu kontrahentowi warunki umów, 2) narzucone przez tego przedsi ę biorc ę warunki umowy maj ą charakter uci ąż liwy, 3) postanowienia umowne przynosz ą temu przedsi ę biorcy nieuzasadnione korzy ś ci. B) Zgodnie z art. 8 ust. 1 ustawy antymonopolowej zakazan ą praktyk ą jest nadu ż ywanie pozycji dominuj ą cej na rynku w ł a ś ciwym. Przepis ten formu ł uje ogólny zakaz nadu ż ywania pozycji dominuj ą cej na rynku. Nale ż y wskaza ć , i ż ustawa o ochronie konkurencji i konsumentów nie wymienia w sposób wyczerpuj ą cy przejawów nadu ż ywania pozycji dominuj ą cej – art. 8 ust. 2 zawiera typowe przyk ł ady takich zachowa ń , jednak jest to katalog otwarty, na co definitywnie wskazuje u ż yty w tym artykule zwrot „nadu ż ywanie pozycji dominuj ą cej polega w szczególno ś ci na...”. Prowadzone post ę powanie mia ł o wi ę c na celu stwierdzenie, czy ustalanie przez PIMOT okresów wa ż no ś ci certyfikatów, stanowi przejaw nadu ż ycia pozycji dominuj ą cej na rynku i czy mo ż e by ć zatem zakwalifikowane jako tzw. praktyka nienazwana. W przypadku stwierdzenia naruszenia zakazu okre ś lonego w art. 8 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów , Prezes Urz ę du Ochrony Konkurencji i Konsumentów, na podstawie art. 9 ww. ustawy , wydaje decyzj ę o uznaniu praktyki za ograniczaj ą c ą konkurencj ę , nakazuj ą c jednocze ś nie zaniechanie jej stosowania. Je ż eli organ antymonopolowy nie stwierdzi naruszenia zakazów okre ś lonych w art. 8 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, zobowi ą zany jest do wydania, stosownie do art. 11 ust. 1 tej ustawy, decyzji o niestwierdzeniu stosowania praktyki ograniczaj ą cej konkurencj ę . 2. Rynek w ł a ś ciwy dla sprawy oraz kwestia posiadania przez PIMOT pozycji dominuj ą cej. Art. 4 pkt 9 ustawy antymonopolowej okre ś la pozycj ę dominuj ą c ą , jako pozycj ę przedsi ę biorcy, która umo ż liwia mu zapobieganie skutecznej konkurencji na rynku w ł a ś ciwym przez stworzenie mu mo ż liwo ś ci dzia ł ania w znacznym zakresie niezale ż nie od konkurentów, kontrahentów oraz konsumentów. Domniemywa si ę , ż e przedsi ę biorca ma pozycj ę dominuj ą c ą , je ż eli jego udzia ł w rynku przekracza 40%. Organ antymonopolowy uzna ł , i ż w przedmiotowej sprawie rynkiem w ł a ś ciwym by ł krajowy rynek certyfikacji obowi ą zkowej na znak bezpiecze ń stwa „B” wyrobów motoryzacyjnych okre ś lony akredytacj ą nr AC 001. Czas przesz ł y u ż yty przy okre ś leniu rynku w ł a ś ciwego dla sprawy, wynika z faktu, i ż w zwi ą zku z przyst ą pieniem Polski do Unii Europejskiej, tj. od dnia 1 maja 2004 r., przesta ł y obowi ą zywa ć wszelkie akty prawne dotycz ą ce certyfikacji obowi ą zkowej wyrobów, 5 a zatem zosta ł zniesiony obowi ą zek uzyskiwania przez producentów/importerów wyrobów motoryzacyjnych certyfikatów obowi ą zkowych na znak bezpiecze ń stwa „B” 4 . Uzasadniaj ą c powy ż sze nale ż y wskaza ć , i ż rynek certyfikacji obowi ą zkowej by ł rynkiem specyficznym, funkcjonuj ą cym wed ł ug odmiennych regu ł i zasad, ni ż wi ę kszo ść rynków produktowych, czy us ł ugowych. Certyfikacja obowi ą zkowa wyrobów na znak bezpiecze ń stwa „B” mia ł a przede wszystkim na celu ochron ę ż ycia, zdrowia, mienia i ś rodowiska. Cech ą charakterystyczn ą tego rynku by ł o równie ż to, ż e podmioty na nim dzia ł aj ą ce, podobnie jak PIMOT, s ą z jednej strony placówkami badawczo-naukowymi, a z drugiej strony przedsi ę biorcami prowadz ą cymi dzia ł alno ść gospodarcz ą , polegaj ą c ą na odp ł atnym wydawaniu certyfikatów. Regulacje prawne z zakresu certyfikacji obowi ą zkowej, a w szczególno ś ci rozporz ą dzenie Rady Ministrów z dnia 9 listopada 1999 r. w sprawie wykazu wyrobów wyprodukowanych w Polsce, a tak ż e wyrobów importowanych do Polski po raz pierwszy, mog ą cych stwarza ć zagro ż enie albo s ł u żą cych ochronie lub ratowaniu ż ycia, zdrowia lub ś rodowiska, podlegaj ą cych obowi ą zkowi certyfikacji na znak bezpiecze ń stwa i oznaczania tym znakiem oraz wyrobów podlegaj ą cych obowi ą zkowi wystawienia przez producenta deklaracji zgodno ś ci (Dz. U. z 2000 r. Nr 5, poz. 53), dotyczy ł y 5 wyrobów b ę d ą cych w obrocie tylko na rynku w Polsce, co stanowi ł o swoist ą barier ę prawn ą np. dla zagranicznych jednostek, chc ą cych zaistnie ć na polskim rynku certyfikacji obowi ą zkowej. W zwi ą zku z powy ż szym organ antymonopolowy uzna ł , i ż rynkiem w ł a ś ciwym w aspekcie geograficznym w odniesieniu do certyfikacji obowi ą zkowej wyrobów motoryzacyjnych, by ł rynek krajowy. Odnosz ą c si ę natomiast do produktowego aspektu rynku w ł a ś ciwego w niniejszej sprawie, organ antymonopolowy uzna ł , i ż rynek ten wyznaczaj ą zakresy akredytacji przyznanych przez PCA poszczególnym jednostkom certyfikuj ą cym wyroby motoryzacyjne. PCA przyznaje akredytacj ę na podstawie kompetencji danej jednostki do wykonywania okre ś lonych zada ń , m.in. na podstawie oceny jej mo ż liwo ś ci technicznych, kadrowych, organizacyjnych. Jednostki certyfikuj ą ce wyroby motoryzacyjne w Polsce (wyszczególnione na str. 12 niniejszej decyzji), b ę d ą c jednocze ś nie instytutami naukowo-badawczymi, specjalizowa ł y si ę (i robi ą to nadal) w prowadzeniu okre ś lonych bada ń , posiadaj ą w zwi ą zku z tym ró ż ne, nie powtarzaj ą ce si ę zakresy zada ń i kompetencji. A zatem ka ż da z tych jednostek upowa ż niona by ł a do badania innego rodzaju wyrobów motoryzacyjnych. W tym kontek ś cie, przyznane przez PCA tym jednostkom akredytacje w zakresie certyfikacji wyrobów motoryzacyjnych, nie powtarza ł y si ę – ka ż da jednostka otrzymywa ł a inny zakres akredytacji, czyli uprawniona by ł a do wydawania certyfikatów na ś ci ś le okre ś lone rodzaje wyrobów motoryzacyjnych. Producent/importer zobowi ą zany do 4 Powy ż sze przepisy zast ą pione zosta ł y ustaw ą z dnia 30 sierpnia 2002 r. o systemie oceny zgodno ś ci (Dz. U. Nr 166, poz. 1360), zmienion ą nast ę pnie ustaw ą z dnia 29 sierpnia 2003 r. o zmianie ustawy o systemie oceny zgodno ś ci oraz zmianie niektórych ustaw (Dz. U. Nr 170, poz. 1652). 5 Powy ż sze rozporz ą dzenie, podobnie jak inne przepisy prawne dotycz ą ce certyfikacji obowi ą zkowej na znak bezpiecze ń stwa „B”, przesta ł o obowi ą zywa ć z dniem przyst ą pienia Polski do UE, tj. od 1 maja 2004 r. 6 uzyskania certyfikatu obowi ą zkowego na znak bezpiecze ń stwa „B” dla wyrobu b ę d ą cego w zakresie akredytacji danej jednostki, nie mia ł innej mo ż liwo ś ci wyboru – musia ł zwróci ć si ę o przeprowadzenie procesu certyfikacji tylko do tej jednostki. Akredytacja przyznawana przez PCA jednostkom certyfikuj ą cym wyroby motoryzacyjne, dawa ł a tym jednostkom wy łą czno ść na certyfikowanie okre ś lonych wyrobów, wynikaj ą c ą z zakresu posiadanych przez te jednostki kompetencji, potwierdzonych akredytacj ą . A zatem zakres przyznanej akredytacji okre ś la ł zarazem rynek produktowy, na którym mog ł a prowadzi ć dzia ł alno ść dana jednostka certyfikuj ą ca wyroby motoryzacyjne. Jednocze ś nie mo ż na stwierdzi ć , i ż by ł to rynek maj ą cy cechy monopolu, bowiem ka ż da jednostka certyfikuj ą ca posiada ł a wy łą czno ść dzia ł ania na rynku okre ś lonym zakresem posiadanej akredytacji. W ś wietle powy ż szego, PIMOT, b ę d ą c jednostk ą certyfikuj ą c ą wyroby motoryzacyjne na podstawie akredytacji przyznanej przez PCA (akredytacja nr AC 001), posiada ł wy łą czno ść na certyfikowanie dziewi ę ciu grup asortymentowych wyrobów motoryzacyjnych, wymienionych na str. 3 i 4 decyzji. Tym samym PIMOT posiada ł pozycj ę dominuj ą c ą na rynku, okre ś lonym zakresem przyznanej akredytacji. Ustawa o badaniach i certyfikacji nie ogranicza ł a innym jednostkom mo ż liwo ś ci uzyskania akredytacji PCA w takim samym, b ą d ź podobnym zakresie, jaki posiada ł PIMOT. Czynnikiem ograniczaj ą cym mo ż liwo ść zaistnienia konkurencji na rynku dzia ł ania PIMOT, by ł y bariery wej ś cia na ten rynek, wynikaj ą ce m.in. z konieczno ś ci poniesienia du ż ych nak ł adów inwestycyjnych na stworzenie zaplecza naukowo-technicznego oraz zaanga ż owanie wysokiej klasy specjalistów. Powy ż sze ograniczenia powodowa ł y, i ż przez ca ł y okres dzia ł alno ś ci PIMOT w zakresie certyfikacji obowi ą zkowej wyrobów motoryzacyjnych, czyli od chwili uzyskania stosownej akredytacji (w dniu 22 grudnia 1993 r.) do chwili zniesienia w Polsce systemu certyfikacji obowi ą zkowej (z dniem 1 maja 2004 r.), ż adna inna jednostka certyfikuj ą ca nie uzyska ł a z PCA akredytacji, której zakres pokrywa ł by si ę przynajmniej cz ęś ciowo z zakresem akredytacji posiadanej przez PIMOT. A zatem PIMOT przez ca ł y okres swojej dzia ł alno ś ci w zakresie certyfikacji obowi ą zkowej wyrobów motoryzacyjnych, nie spotyka ł si ę z rzeczywist ą konkurencj ą na rynku, na którym prowadzi ł dzia ł alno ść . Dodatkowo nale ż y wskaza ć , i ż np. w okresie od dnia 30 maja 1999 r. do dnia 12 marca 2003 r., czyli w czasie obowi ą zywania rozporz ą dzenia Ministra Transportu i Gospodarki Morskiej z dnia 1 kwietnia 1999 r. w sprawie warunków technicznych pojazdów oraz zakresu ich niezb ę dnego wyposa ż enia (Dz. U. Nr 44, poz. 432), PIMOT posiada ł monopol prawny, bowiem w za łą czniku nr 3 do powy ż szego rozporz ą dzenia, podmiot ten zosta ł wskazany jako jedyna jednostka upowa ż niona do bada ń i oceny wyrobów motoryzacyjnych, b ę d ą cych w zakresie przyznanej mu akredytacji. Jak wskazano wcze ś niej z dniem przyst ą pieniem Polski do Unii Europejskiej, tj. od dnia 1 maja 2004 r., zniesiony zosta ł system certyfikacji obowi ą zkowej na znak bezpiecze ń stwa „B”. W zwi ą zku z tym PIMOT, a tak ż e inne polskie jednostki certyfikuj ą ce zaprzesta ł y prowadzenia dzia ł alno ś ci w powy ż szym zakresie. Niemniej jednak PIMOT mo ż e – w ramach posiadanej akredytacji wa ż nej do dnia 7 21 grudnia 2006 r. – prowadzi ć certyfikacj ę dobrowoln ą wyrobów motoryzacyjnych (w tym m.in. równie ż na znak bezpiecze ń stwa „B”), posiadaj ą c nadal wy łą czno ść na certyfikowanie 9 grup asortymentowych, okre ś lonych w przyznanej przez PCA akredytacji nr AC 001. 3. Naruszenie interesu publicznoprawnego poprzez dzia ł anie PIMOT. W ś wietle art. 1 ustawy antymonopolowej, Prezes Urz ę du dzia ł aj ą c w interesie publicznym, chroni interesy przedsi ę biorców i konsumentów. Zgodnie ze stanowiskiem S ą du Najwy ż szego (wyrok z dnia 29 maja 2001 r., sygn. akt I CKN 121/98) publicznoprawny charakter ustawy antymonopolowej powoduje, i ż znajduje ona zastosowanie wówczas, gdy jest zagro ż ony lub naruszony interes publiczny, polegaj ą cy na zapewnieniu w ł a ś ciwych warunków funkcjonowania rynku gospodarczego. Rynek taki funkcjonowa ć mo ż e prawid ł owo, gdy zapewniona jest mo ż liwo ść powstania i rozwoju konkurencji. Za zagro ż enie lub naruszenie konkurencji w takim rozumieniu nale ż y uzna ć , zdaniem S ą du, jedynie takie dzia ł ania, które dotykaj ą sfery interesów szerszego kr ę gu uczestników rynku gospodarczego, a wi ę c gdy dotycz ą konkurencji rozumianej nie jako sytuacja pojedynczego przedsi ę biorcy, lecz jako zjawisko charakteryzuj ą ce funkcjonowanie gospodarki. W kontek ś cie powy ż szego, organ antymonopolowy uzna ł , i ż dzia ł ania PIMOT dotycz ą nie tylko wnioskodawcy, reprezentuj ą cego interesy 38 firm skupionych w SPCM, ale znacznie szerszego, nieokre ś lonego ś ci ś le kr ę gu producentów wyrobów motoryzacyjnych, którzy zobowi ą zani byli do przeprowadzania certyfikacji obowi ą zkowej na znak bezpiecze ń stwa „B”. Lista wyrobów motoryzacyjnych podlegaj ą cych certyfikacji obowi ą zkowej by ł a bardzo obszerna – pe ł ny wykaz tych wyrobów zawarto w (uchylonym z dniem 1 maja 2004 r.) rozporz ą dzeniu Rady Ministrów w sprawie wykazu wyrobów wyprodukowanych w Polsce, a tak ż e wyrobów importowanych do Polski po raz pierwszy, mog ą cych stwarza ć zagro ż enie albo s ł u żą cych ochronie lub ratowaniu ż ycia, zdrowia lub ś rodowiska, podlegaj ą cych obowi ą zkowi certyfikacji na znak bezpiecze ń stwa i oznaczania tym znakiem oraz wyrobów podlegaj ą cych obowi ą zkowi wystawienia przez producenta deklaracji zgodno ś ci. PIMOT, z racji posiadania bardzo szerokiego zakresu akredytacji do certyfikowania wyrobów motoryzacyjnych, wydawa ł najwi ę cej certyfikatów na znak bezpiecze ń stwa „B”, np. na przestrzeni lat 2001 – 2003 wyda ł a ż 979 certyfikatów. Mo ż na zatem przypuszcza ć , i ż znaczna cz ęść producentów z polskiej bran ż y wyrobów motoryzacyjnych, licz ą cej ok. 1 500 ma ł ych i ś rednich przedsi ę biorstw oraz ponad 120 du ż ych firm, certyfikowa ł a swoje wyroby w PIMOT. W zwi ą zku z powy ż szym, organ antymonopolowy uzna ł , i ż dzia ł alno ść PIMOT dotyka ł a szerszego kr ę gu producentów wyrobów motoryzacyjnych. Istnia ł a zatem równie ż mo ż liwo ść naruszenia interesu publicznoprawnego. 8 III. Przebieg oraz wyniki post ę powania antymonopolowego prowadzonego przez Prezesa UOKiK. 1. Argumenty SPCM przemawiaj ą ce za stosowaniem przez PIMOT praktyk ograniczaj ą cych konkurencj ę . - Do 12 marca 2003 r. PIMOT posiada ł monopol prawny na certyfikacj ę obowi ą zkow ą na znak bezpiecze ń stwa „B” znacz ą cej grupy wyrobów motoryzacyjnych. Monopol zosta ł nadany PIMOT rozporz ą dzeniem Ministra Transportu i Gospodarki Morskiej z dnia 1 kwietnia 1999 r. w sprawie warunków technicznych pojazdów oraz zakresu ich niezb ę dnego wyposa ż enia . W za łą czniku nr 3 do powy ż szego rozporz ą dzenia, PIMOT zosta ł wskazany jako jedyna jednostka upowa ż niona do bada ń i oceny znacz ą cej cz ęś ci wyrobów motoryzacyjnych. Z dniem 13 marca 2003 r. ww. rozporz ą dzenie przes ł a ł o obowi ą zywa ć , jednak PIMOT – zdaniem wnioskodawcy – nadal posiada ł pozycj ę dominuj ą c ą na rynku bada ń i certyfikacji obowi ą zkowej wyrobów motoryzacyjnych, gdy ż up ł yn ęł o zbyt ma ł o czasu, aby inne podmioty chc ą ce konkurowa ć z PIMOT mog ł y zaistnie ć na tym rynku, tzn. uzyska ć akredytacj ę , wyszkoli ć personel, kupi ć i zainstalowa ć urz ą dzenia badawcze, itp. - Przed wydaniem certyfikatu PIMOT wymaga ł od producentów podpisania umowy „o warunkach stosowania certyfikatu i zasadach nadzoru”, w której umieszczony by ł zapis zobowi ą zuj ą cy producenta do przeprowadzania, w okre ś lonych odst ę pach czasu, pe ł nych bada ń wyrobu, w ramach sprawowanego przez PIMOT nadzoru nad wydanym certyfikatem. Zdaniem SPCM, w aktach prawnych zwi ą zanych z certyfikacj ą wyrobów nie by ł o przepisów, które uprawnia ł yby PIMOT do wprowadzenia, jako zasady w systemie nadzoru nad certyfikatem, warunku nakazuj ą cego producentowi zlecanie i ponoszenie kosztów bada ń wyrobów w czasie trwania wa ż no ś ci certyfikatu, je ż eli wcze ś niej nie wykazano, ż e wyroby nie spe ł niaj ą wymaga ń technicznych okre ś lonych w normach. PIMOT wymaga ł aby producent zleca ł pe ł ne badanie wyrobu co 18 miesi ę cy, a nie spe ł nienie tego warunku grozi ł o uniewa ż nieniem certyfikatu. W zwi ą zku z tym, ż e koszt takiego badania by ł zbli ż ony do kosztu certyfikatu, spe ł nienie powy ż szego warunku by ł o dla producentów bardzo uci ąż liwe i kosztowne, a PIMOT osi ą ga ł z tego tytu ł u znacz ą ce, nieuzasadnione korzy ś ci materialne. - PIMOT nada ł sam sobie prawo okre ś lania okresu wa ż no ś ci certyfikatów, powo ł uj ą c si ę na § 6 pkt 8 rozporz ą dzenia Ministra Gospodarki z dnia 10 marca 2000 r. w sprawie trybu certyfikacji wyrobów (Dz. U. Nr 17, poz. 219), który stanowi ł , i ż „certyfikat powinien zawiera ć w szczególno ś ci okres wa ż no ś ci certyfikatu”. Zdaniem SPCM, powy ż szy zapis zobowi ą zywa ł jednostk ę certyfikuj ą c ą jedynie do zapisu terminu w dokumencie jakim jest certyfikat, nie za ś do ustalania czasu jego trwania. Zgodnie bowiem z powszechnie uznawan ą w technice zasad ą , b ę d ą c ą podstaw ą norm, wyrób o niezmienionej konstrukcji produkowany zgodnie z nie zmienian ą technologi ą , ma takie same w ł a ś ciwo ś ci techniczne przez ca ł y okres 9 produkcji, co znajduje potwierdzenie w zapisach normy PN-EN 45011:2000, tj. w pkt 13.2, stanowi ą cym o obowi ą zku dostawcy do informowania jednostki certyfikuj ą cej o wszelkich zmianach w konstrukcji lub produkcji wyrobu oraz w pkt 13.4, gdzie mowa jest o upowa ż nieniu dostawcy do sta ł ego oznaczania wyrobów znakiem Powy ż sze zapisy normy PN-EN 45011:2000, tworzy ł y – w ocenie SPCM – ramy prawne i przes ł anki techniczne, aby wa ż no ś ci ą certyfikatu obj ąć ca ł y okres produkcji danego wyrobu, o ile producent nie wprowadza ł ż adnych zmian naruszaj ą cych jego cechy. Ustanawianie przez PIMOT krótszych okresów wa ż no ś ci certyfikatów (2, 3 lub 5-letnich) by ł o dzia ł aniem bezprawnym, podyktowanym wy łą cznie ch ę ci ą uzyskania dodatkowych korzy ś ci materialnych z odnawiania certyfikatów. 2. Stanowisko PIMOT odno ś nie przedstawionych przez SPCM zarzutów. - PIMOT nie posiada ł ż adnego, równie ż prawnego monopolu na certyfikacj ę znacznej grupy wyrobów motoryzacyjnych, bowiem od wej ś cia w ż ycie w 1994 r. ustawy o badaniach i certyfikacji podstawow ą zasad ą certyfikacji wyrobów w polskim systemie certyfikacji by ł swobodny dost ę p wszystkich podmiotów do tego systemu, pod warunkiem uzyskania akredytacji. Dost ę p do akredytacji nie by ł niczym ograniczony, decydowa ł o tu wy łą cznie spe ł nienie wymaga ń normy PN-EN 45011:2000 oraz pozytywna ocena kompetencji jednostki certyfikuj ą cej dokonana przez PCA. Konkurencyjne jednostki certyfikuj ą ce mog ł y swobodnie dzia ł a ć na rynku certyfikacji obowi ą zkowej na znak bezpiecze ń stwa „B” w zwi ą zku z rozporz ą dzeniem Rady Ministrów w sprawie wykazu wyrobów wyprodukowanych w Polsce, a tak ż e wyrobów importowanych do Polski po raz pierwszy, mog ą cych stwarza ć zagro ż enie albo s ł u żą cych ochronie lub ratowaniu ż ycia, zdrowia lub ś rodowiska, podlegaj ą cych obowi ą zkowi certyfikacji na znak bezpiecze ń stwa i oznaczania tym znakiem oraz wyrobów podlegaj ą cych obowi ą zkowi wystawienia przez producenta deklaracji zgodno ś ci . W wykazie tym nie zosta ł a wymieniona ż adna nazwa jednostki certyfikuj ą cej. - W zwi ą zku z tym, i ż certyfikacja wyrobów motoryzacyjnych dotyczy ł a wyrobów wp ł ywaj ą cych na bezpiecze ń stwo w ruchu drogowym, PIMOT, podobnie jak inne polskie jednostki wydaj ą ce certyfikaty na znak bezpiecze ń stwa „B”, przyj ął jako model do certyfikacji, model 5 ISO, wynikaj ą cy z mi ę dzynarodowego Przewodnika 28/ISO/ICE. Model certyfikacji 5 ISO wymaga ł dokonywania bada ń typu wyrobów oraz oceny systemu jako ś ci producenta zarówno przed wydaniem certyfikatu, jaki równie ż w okresie nadzoru nad wa ż no ś ci ą certyfikatu. W zwi ą zku z tym, i ż model 5 ISO nie okre ś la ł precyzyjnie cz ę stotliwo ś ci, ani formy tego nadzoru, decyzj ą Rady Zarz ą dzaj ą cej ds. Certyfikacji dzia ł aj ą cej w PIMOT i reprezentuj ą cej wszystkie strony bior ą ce udzia ł w certyfikacji, ustalono, ż e zarówno badania, jak i kontrola systemu jako ś ci, b ę d ą wykonywane tylko raz w okresie 3-letniej wa ż no ś ci certyfikatu. Żą danie przez SPCM, aby PIMOT zrezygnowa ł z jednorazowych bada ń i kontroli w trakcie obowi ą zywania wa ż no ś ci certyfikatu, zmierza ł o do wyeliminowania nadzoru nad 10 wydanymi certyfikatami, a w konsekwencji do zastosowanie innego modelu certyfikacji, co mog ł oby doprowadzi ć do zwi ę kszenie ryzyka zwi ą zanego z bezpiecze ń stwem wyrobów. Zdaniem PIMOT, by ł oby to równie ż naruszeniem zasady zawartej w pkt 13.4 normy PN-EN 45011:2000, który stanowi, ż e je ż eli „jednostka certyfikuj ą ca upowa ż nia dostawc ę do sta ł ego oznaczania swoim znakiem tych wyrobów, dla których dokona ł a uprzednio oceny typu, to powinna okresowo ocenia ć wyroby znajduj ą ce si ę na rynku w celu potwierdzenia, ż e nadal s ą one zgodne z normami”. Brak nadzoru nad wyrobami, na które wydano certyfikat uprawniaj ą cy do oznaczania znakiem bezpiecze ń stwa, stanowi ł by naruszenie wymaga ń ww. normy oraz podstaw ę do podwa ż enia akredytacji wydanej przez PCA. - Zarzut, i ż okre ś lanie terminu wa ż no ś ci certyfikatów by ł o sprzeczne z norm ą PN-EN 45011:2000, zdaniem PIMOT, jest nie do przyj ę cia, bowiem przyj ę ty w Polsce system certyfikacji na znak bezpiecze ń stwa „B” przewidywa ł wydawanie certyfikatów z wa ż no ś ci ą okresow ą . Przyj ę ty przez PIMOT, a tak ż e inne polskie jednostki wydaj ą ce certyfikaty na znak bezpiecze ń stwa „B”, model certyfikacji 5 ISO by ł podstaw ą opracowania Postanowienia Nr 10 Rady ds. Bada ń i Certyfikacji z dnia 31 marca 1995 r. w sprawie szczegó ł owego trybu certyfikacji wyrobów . Rada ds. Bada ń i Certyfikacji zosta ł a utworzona na podstawie ustawy o badaniach i certyfikacji i jej postanowienia by ł y traktowane jako obowi ą zuj ą ce przepisy prawne, a ż do czasu wydania rozporz ą dzenia Ministra Gospodarki w sprawie trybu certyfikacji wyrobów . PIMOT, podobnie jak i inne jednostki certyfikuj ą ce w Polsce, stosuj ą c si ę do ustale ń zawartych w Postanowieniu nr 10 Rady ds. Bada ń i Certyfikacji, wydawa ł certyfikaty z 3-letnim okresem wa ż no ś ci, zgodnie z zapisem § 5 ust. 4 powy ż szego Postanowienia („Certyfikaty.... wydawane s ą dla wyrobów certyfikowanych po raz pierwszy na okres trzech lat, z wa ż no ś ci ą od dnia wydania certyfikatu”). W rozporz ą dzeniu w sprawie trybu certyfikacji wyrobów Minister Gospodarki nie ustanowi ł okresów wa ż no ś ci certyfikatów, wskazuj ą c tylko w § 6 pkt 8 tego rozporz ą dzenia, i ż „certyfikat powinien zawiera ć w szczególno ś ci okres wa ż no ś ci certyfikatu”. W zwi ą zku z powy ż szym, tradycyjnie pozostawiono okresy wa ż no ś ci certyfikatów okre ś lone w ww. wycofanym Postanowieniu Nr 10 Rady ds. Bada ń i Certyfikacji. Ponadto, PIMOT bra ł odpowiedzialno ść zarówno prawn ą , jak i finansow ą za wydane certyfikaty i nie móg ł równie ż z tego wzgl ę du stosowa ć systemu certyfikacji nieadekwatnego do ryzyka i zagro ż e ń jakie mog ł y stwarzaj ą certyfikowane wyroby. - Komórki organizacyjne PIMOT (O ś rodek Jako ś ci i laboratoria badawcze) nie prowadz ą odr ę bnych rozlicze ń finansowych ze swej dzia ł alno ś ci. Ustawa z dnia 29 wrze ś nia 1994 r. o rachunkowo ś ci (Dz. U. Nr 121, poz. 591 z po ź n. zm.), na podstawie której PIMOT prowadzi sprawozdawczo ść finansow ą , nie wymaga bowiem prowadzenia rejestrów przychodów i kosztów w uk ł adzie na tyle szczegó ł owym, aby mo ż na by ł o na ich podstawie wyspecyfikowa ć osi ą gane przez PIMOT zyski (lub straty) w odniesieniu do poszczególnych jednostek organizacyjnych, czy rodzajów dzia ł alno ś ci. Dokumenty finansowe PIMOT, tj. rachunki zysków i strat za okres od 2000 r. do 2003 r., wykazuj ą natomiast, 11 ż e PIMOT ponosi ł straty na swej podstawowej dzia ł alno ś ci, czyli na certyfikacji i badaniach (okre ś lanych w ww. dokumentach jako „strata ze sprzeda ż y”). W odniesieniu do ca ł ej dzia ł alno ś ci gospodarczej wyniki PIMOT wykazuj ą zysk netto, lecz poziom tych zysków kszta ł towa ł si ę na do ść niskim poziomie 6 . 3. Informacje uzyskane przez Prezesa UOKiK od innych jednostek certyfikuj ą cych. Oprócz PIMOT akredytacj ę PCA na prowadzenie certyfikacji obowi ą zkowej wyrobów motoryzacyjnych na znak bezpiecze ń stwa „B” posiada ł y nast ę puj ą ce podmioty: − Instytut Transportu Samochodowego (ITS) w Warszawie (akredytacja nr AC 015, przyznana dla 8 grup wyrobów motoryzacyjnych), − Zak ł ady Bada ń i Atestacji „ZETOM” w Katowicach (akredytacja nr AC 005, w ramach której obowi ą zkow ą certyfikacj ą obj ę te s ą tylko opony do motocykli i skuterów), − Centralne Laboratorium Akumulatorów i Ogniw (CLAiO) w Poznaniu (akredytacja nr AC 007, w ramach której wyst ę puje tylko jedna grupa wyrobów motoryzacyjnych, tj. o ł owiowe akumulatory rozruchowe), − Wojskowy Instytut Techniki Pancernej i Samochodowej (WITPiS) w Sulejówku (akredytacja nr AC 031, dotyczy wyrobów ze specjalnej grupy pancerno-samochodowej). Zarówno PIMOT, jak i inne podmioty stosowa ł y podobne lub nawet identyczne procedury w dzia ł alno ś ci dotycz ą cej certyfikacji obowi ą zkowej wyrobów motoryzacyjnych. Do wspólnych cech i elementów charakteryzuj ą cych proces certyfikacji w PIMOT i ankietowanych jednostkach mo ż na by ł o zaliczy ć : a/. Proces certyfikacji wyrobów na znak bezpiecze ń stwa „B” prowadzony by ł przez wszystkie jednostki wed ł ug Modelu 5 ISO. G ł ównymi elementami tego modelu certyfikacji s ą : − badania pe ł ne wyrobu, − ocena systemu jako ś ci dostawcy, − nadzór w okresie wa ż no ś ci certyfikatu, obejmuj ą cy okresowe kontrole systemu jako ś ci dostawcy oraz badania i ocen ę jako ś ci wyrobów pobranych u dostawcy i/lub w handlu. Wszystkie ankietowane jednostki dzia ł a ł y równie ż na podstawie tych samych przepisów oraz aktów prawnych dotycz ą cych certyfikacji wyrobów, mianowicie: − Polskiej Normy PN-EN 45011:2000 – „Wymagania ogólne dotycz ą ce jednostek prowadz ą cych systemy certyfikacji wyrobów”, − ustawy z dnia 3 kwietnia 1993 r. o badaniach i certyfikacji (Dz. U. Nr 55, poz. 250 ze zm.), 6 Wska ź niki rentowno ś ci uzyskane przez PIMOT w latach 2000 – 2003, obliczone na podstawie rachunków zysków i strat PIMOT, jako stosunek zysku netto do wielko ś ci przychodów ze sprzeda ż y produktów, towarów i materia ł ów, wynosz ą odpowiednio: 6,2%, 3,3%, 4,2%, 3,9%. 12 − rozporz ą dzenia Ministra Gospodarki z dnia 10 marca 2000 r. w sprawie trybu certyfikacji wyrobów (Dz. U. Nr 17, poz. 219), − rozporz ą dzenia Ministra Finansów z dnia 25 kwietnia 2001 r. w sprawie sposobu ustalania op ł at za czynno ś ci zwi ą zane z badaniami i certyfikacj ą oraz weryfikacj ą (Dz. U. Nr 38, poz. 453) 7 . b/. Przebieg procesu certyfikacji w badanych jednostkach odbywa ł si ę wed ł ug tej samej procedury, na któr ą sk ł ada ł o si ę : − z ł o ż enie przez producenta lub importera wyst ę puj ą cego o certyfikacj ę wniosku (na specjalnym druku) wraz z za łą cznikami, wyszczególnionymi na odwrocie wniosku. Ka ż da badana jednostka posiada ł w ł asny wzór wniosku i list ę za łą czników, ale za łą cznikami bezwzgl ę dnie wymaganymi przez wszystkie jednostki by ł y: dokumenty jednoznacznie identyfikuj ą ce wyrób, norma lub inny dokument normatywny stanowi ą cy podstaw ę certyfikacji oraz sprawozdanie lub kopia raportu z bada ń pe ł nych wyrobu wykonanych przez akredytowane lub upowa ż nione laboratorium badawcze; − rozpatrzenie z ł o ż onego wniosku w terminie 30 dni i podj ę cie przez kierownika jednostki certyfikuj ą cej decyzji o przyznaniu (lub odmowie) certyfikatu; − wydanie certyfikatu po uiszczeniu op ł at (przedstawionych w fakturach lub umowie wst ę pnej) i podpisaniu przez producenta/importera umowy o nadzorze nad wydanym certyfikatem. c/. Wszystkie badane jednostki wydawa ł y certyfikaty na okres 3 lat i ramach sprawowania nadzoru, przeprowadza ł y w tym okresie jedno badanie kontrolne, obejmuj ą ce kontrol ę warunków organizacyjno-technicznych producenta (o ile nie posiada ł certyfikowanego systemu zarz ą dzania jako ś ci ą ) oraz badanie pe ł ne wyrobu, w celu stwierdzenia, czy utrzymywana jest ci ą g ł o ść zgodno ś ci z norm ą lub innym dokumentem, stanowi ą cym podstaw ę bada ń i certyfikacji. d/. Op ł aty za przeprowadzenie certyfikacji i sprawowanie nadzoru by ł y wyszczególnione w cennikach, ustalanych przez ka ż da jednostk ę certyfikuj ą c ą , zgodnie z ww. rozporz ą dzeniem Ministra Finansów w sprawie sposobu ustalania op ł at za czynno ś ci zwi ą zane z badaniami i certyfikacj ą oraz weryfikacj ą . W cennikach tych nie by ł y wyszczególniane op ł aty za badania laboratoryjne wyrobów, a jedynie za sam przebieg procesu certyfikacji. Badania laboratoryjne podlega ł y osobnej op ł acie, zgodnie z w ł asnymi cennikami poszczególnych laboratoriów. Ś rednie op ł aty pobierane za wydanie jednego certyfikatu (bez bada ń laboratoryjnych) kszta ł towa ł y si ę w 2002 r. w poszczególnych jednostkach na poziomie: - PIMOT – ok. 1.700 z ł , - ITS – ok. 3.300 z ł , - ZETOM – ok. 3.160 z ł , - CLAiO – ok. 3.700 z ł , - WITPiS – ok. 3.700 z ł . 7 Jak ju ż wcze ś niej wspomniano, z dniem 1 maja 2004 r. wszelkie akty prawne dotycz ą ce certyfikacji obowi ą zkowej przesta ł y obowi ą zywa ć . 13 Jednocze ś nie, wszystkie ankietowane jednostki twierdzi ł y, i ż dzia ł alno ść zwi ą zana z certyfikacj ą wyrobów motoryzacyjnych przynosi ł a im niewielkie zyski, albo wr ę cz straty. IV. Stanowisko Prezesa UOKiK odno ś nie podniesionych zarzutów. 1. Kryterium oceny materia ł u dowodowego przyj ę te w przedmiotowej sprawie. Analizuj ą c informacje zebrane w prowadzonym post ę powaniu, Prezes UOKiK mia ł na uwadze brzmienie odpowiednich przepisów ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów , dotychczasowe orzecznictwo S ą du Ochrony Konkurencji i Konsumentów (wcze ś niej S ą du Antymonopolowego) oraz S ą du Najwy ż szego, wydane na gruncie ww. ustawy, a tak ż e g ł osy przedstawicieli doktryny. 2. Analiza i ocena poszczególnych zarzutów dokonana przez Prezesa UOKiK. I. Umieszczanie w „umowach o warunkach stosowania certyfikatu i zasadach nadzoru” zapisu zobowi ą zuj ą cego producenta cz ęś ci motoryzacyjnych do wykonywania na jego koszt okresowych, pe ł nych bada ń wyrobu w okresie wa ż no ś ci certyfikatu. Dzia ł ania PIMOT w ś wietle art. 8 ust. 2 pkt 6 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, stanowi ą cego, i ż nadu ż ywaniem pozycji dominuj ą cej jest narzucanie uci ąż liwych warunków umów, przynosz ą cych przedsi ę biorcy narzucaj ą cemu te warunki nieuzasadnione korzy ś ci. Jak ju ż wcze ś niej wspomniano, do wype ł nienia hipotezy powy ż szego przepisu niezb ę dne jest, aby zachowanie przedsi ę biorcy posiadaj ą cego pozycj ę dominuj ą c ą na rynku w ł a ś ciwym, spe ł nia ł o łą cznie nast ę puj ą ce przes ł anki: a) Warunki umowne musz ą zosta ć narzucone, b) Narzucane warunki musz ą by ć uci ąż liwe, c) W wyniku narzucania uci ąż liwych warunków umownych, podmiot zajmuj ą cy pozycj ę dominuj ą c ą osi ą ga nieuzasadnione korzy ś ci kosztem kontrahenta. Nale ż y jednocze ś nie podkre ś li ć , i ż brak którejkolwiek z ww. przes ł anek powoduje, i ż nie mo ż na stwierdzi ć stosowania ww. praktyki ograniczaj ą cej konkurencj ę . Ad. a. Mo ż liwo ść narzucania przez PIMOT warunków umów, nie budzi w ą tpliwo ś ci organu antymonopolowego. Umowy o nadzorze nad wydanymi certyfikatami stosowane przez PIMOT, zawierane by ł y bowiem w trybie adhezyjnym, czyli poprzez przyst ą pienie producenta/importera wyrobu do umowy na podstawie ujednoliconego wzorca ustalonego przez PIMOT, tj. „umowy o warunkach stosowania znaku/certyfikatu i zasadach nadzoru”. Kontrahent w sytuacji przyst ą pienia do takiej 14 umowy nie mia ł mo ż liwo ś ci negocjowania jej warunków. Móg ł on wi ę c albo zawrze ć umow ę z PIMOT, albo w ogóle zrezygnowa ć z jej zawarcia. Nie mia ł natomiast ż adnego wp ł ywu na sam ą tre ść umowy, która by ł a podyktowana przez PIMOT. Brak akceptacji warunków powy ż szej umowy i w konsekwencji jej niepodpisanie, skutkowa ł o nie wydaniem certyfikatu. W sytuacji gdy oznaczanie wyrobu znakiem bezpiecze ń stwa „B” by ł o obowi ą zkowe, brak certyfikatu na stosowanie tego znaku, nara ż a ł producenta/importera, w przypadku wprowadzenia takiego wyrobu do obrotu, na bardzo powa ż ne konsekwencje finansowe 8 . Jest zatem oczywiste, i ż producenci chc ą c uzyska ć certyfikaty na wyroby, b ę d ą ce w zakresie akredytacji posiadanej przez PIMOT, zmuszeni byli akceptowa ć warunki umowy narzuconej im przez PIMOT. Ad. b. Wnioskodawca za uci ąż liwy warunek „umowy o warunkach stosowania znaku/certyfikatu i zasadach nadzoru” zawieranej przez PIMOT z producentami/importerami wyrobów motoryzacyjnych przed wydaniem certyfikatu, uzna ł zapis zawarty w § 3 ust. 2 tej ż e umowy, stanowi ą cy i ż „w okresie wa ż no ś ci certyfikatów producent/importer wykonywa ł b ę dzie badania pe ł ne wyrobów w laboratoriach badawczych, w celu sprawdzenia, czy utrzymywana jest ci ą g ł o ść zgodno ś ci z norm ą lub innym dokumentem normatywnym stanowi ą cym podstaw ę bada ń i certyfikacji. Badania pe ł ne wyrobów b ę d ą wykonywane z cz ę sto ś ci ą co 18 m-cy od dnia przyznania certyfikatu”. Uzasadniaj ą c powy ż sze twierdzenie, wnioskodawca powo ł ywa ł si ę na przepisy i akty prawne zwi ą zane z certyfikacj ą , w szczególno ś ci na norm ę PN-EN 45011:2000 i rozporz ą dzenie Ministra Gospodarki w sprawie trybu certyfikacji wyrobów, które jego zdaniem nie precyzowa ł y sposobu sprawowania nadzoru nad wydanymi certyfikatami, a zatem nie dawa ł y PIMOT podstaw do wprowadzenia, jako zasady w systemie nadzoru nad wydanym certyfikatem, warunku nakazuj ą cego producentowi zlecanie bada ń wyrobów w czasie trwania wa ż no ś ci certyfikatu. Organ antymonopolowy nie mo ż e zgodzi ć si ę z tym stanowiskiem, bowiem zarówno powy ż sze akty prawne, na które powo ł uje si ę wnioskodawca, jak i przyj ę ty przez PIMOT model certyfikacji (5 ISO), zawiera ł y przepisy, wskazuj ą ce na sposób sprawowania kontroli nad certyfikatami. Mianowicie np. model 5 ISO wskazywa ł , i ż nadzór nad certyfikatem obejmuje m.in. „badania i ocen ę jako ś ci wyrobów pobranych u dostawcy i/lub w handlu”. Podobnie norma PN-EN 45011:2000 w pkt 13.4 dotycz ą cym nadzoru nad certyfikatem, stwierdza, i ż „…jednostka certyfikuj ą ca…powinna okresowo ocenia ć wyroby znajduj ą ce si ę na rynku w celu potwierdzenia, ż e s ą one zgodne z normami”. Z kolei w rozporz ą dzeniu w sprawie trybu certyfikacji wyrobów, Minister Gospodarki w § 7 ust. 1 wskaza ł , ż e „certyfikat mo ż e by ć cofni ę ty przez akredytowane jednostki w przypadku negatywnych wyników bada ń kontrolnych wyrobu lub na wniosek dostawcy wyrobu”. Powy ż sze przepisy, pomimo ich do ść ogólnego charakteru, nie pozostawia ł y jednak w ą tpliwo ś ci co do tego, i ż zasadniczym elementem kontroli nad wydanymi certyfikatami powinny by ć badania kontrolne wyrobów. Ponadto, z ankiet 8 Art. 26 ust. 1 ustawy o badaniach i certyfikacji stanowi ł , i ż w takim przypadku przedsi ę biorca zobowi ą zany by ł wp ł aci ć do bud ż etu pa ń stwa kwot ę stanowi ą c ą 100% sumy uzyskanej ze sprzeda ż y zakwestionowanych wyrobów. 15 przeprowadzonych przez organ antymonopolowy oraz na podstawie informacji uzyskanych z PCA wynika, ż e wszystkie akredytowane przez PCA jednostki certyfikuj ą ce wyroby na znak bezpiecze ń stwa „B” stosowa ł y w swojej dzia ł alno ś ci model 5 ISO. Ten model certyfikacji wymaga bada ń wyrobów i oceny systemu jako ś ci producenta/importera oraz nadzoru w okresie wa ż no ś ci certyfikatu, polegaj ą cego na wykonywaniu okresowych bada ń i okresowej oceny systemu jako ś ci. Sposób tego nadzoru jest uzale ż niony od ryzyka jakie stwarzaj ą certyfikowane wyroby dla zdrowia, ż ycia, mienia i ś rodowiska. Ma to szczególne znaczenie zw ł aszcza w odniesieniu do wyrobów motoryzacyjnych, bowiem od ich jako ś ci i rzetelnego, zgodnego z normami wykonania, zale ż y w du ż ym stopniu bezpiecze ń stwo na drogach publicznych. Jakkolwiek jednostka certyfikuj ą ca nie odpowiada bezpo ś rednio za wyrób, za który odpowiada wytwórca, to jednak wydawanie certyfikatów w sposób przekraczaj ą cy granice ryzyka, mo ż e stanowi ć podstaw ę odpowiedzialno ś ci prawnej i finansowej jednostki certyfikuj ą cej za ryzyko b łę du. St ą d te ż jednostka certyfikuj ą ca powinna by ć ubezpieczona od ryzyka b łę du i stosowa ć taki sposób nadzoru, który go maksymalnie ograniczy. Z tego m.in. powodu wszystkie jednostki certyfikuj ą ce wyroby motoryzacyjne na znak bezpiecze ń stwa „B” stosowa ł y ten sam system nadzoru (wynikaj ą cy z modelu ISO 5), polegaj ą cy na okresowych badaniach wyrobów i okresowej ocenie systemu jako ś ci producenta/importera. SPCM, b ę d ą c organizacj ą reprezentuj ą c ą tylko interesy producentów cz ęś ci motoryzacyjnych, ocenia ł o istniej ą cy system nadzoru nad wydanymi certyfikatami w sposób czysto subiektywny, dostrzega ł o bowiem tylko obci ąż enia, jakie ten system nak ł ada ł na producentów, nie zauwa ż a ł o natomiast szerszego, spo ł ecznego aspektu sprawy, zwi ą zanego z bezpiecze ń stwem w ruchu drogowym. Zdaniem organu antymonopolowego, to w ł a ś nie szeroko rozumiany interes spo ł eczny zwi ą zany z bezpiecze ń stwem u ż ytkowników wyrobów motoryzacyjnych by ł powodem, i ż ustawodawca w aktach prawnych zwi ą zanych z certyfikacj ą obowi ą zkow ą celowo pozostawi ł jednostkom certyfikuj ą cym du ż y margines swobody w zakresie formu ł owania tre ś ci umów zwi ą zanych z nadzorem nad wydawanymi certyfikatami. Reasumuj ą c, nale ż y stwierdzi ć , i ż nie akceptowane przez SPCM rozwi ą zanie zawarte w § 3 ust. 2 „umowy o warunkach stosowania znaku/certyfikatu i zasadach nadzoru”, by ł o (do maja 2004 r.) powszechnie przyj ę te w systemie sprawowania kontroli nad wydanymi certyfikatami dla wyrobów motoryzacyjnych. Nie mo ż na wi ę c w sposób obiektywny uzasadni ć twierdzenia SPCM odno ś nie uci ąż liwego charakteru kwestionowanego przepisu umowy. Stosownie natomiast do wyroku S ą du Antymonopolowego z dnia 22 pa ź dziernika 2001 r. XVII Ama 117/00 , uci ąż liwo ść warunków umowy musi mie ć charakter nie tylko subiektywny (odczucia podmiotu wyst ę puj ą cego o wszcz ę cie post ę powania antymonopolowego), ale i obiektywny, przy czym za uci ąż liwy warunek umowy w uj ę ciu obiektywnym nale ż y uzna ć ka ż dy warunek oznaczaj ą cy dla jednej ze stron umowy wi ę kszy ci ęż ar od powszechnie przyj ę tych w stosunkach danego rodzaju. 16 Ad. c. PIMOT nie mo ż na równie ż zarzuci ć osi ą gania nieuzasadnionych korzy ś ci z tytu ł u bada ń wyrobów wykonywanych w zwi ą zku z nadzorem nad wydanymi certyfikatami. Nieuzasadnione korzy ś ci musz ą by ć odpowiednikiem uci ąż liwych warunków umów narzuconych kontrahentowi i powinny by ć osi ą gni ę te kosztem kontrahenta, pozostawaj ą c przy tym w normalnym zwi ą zku przyczynowym z narzuconymi kontrahentowi uci ąż liwymi warunkami umowy (Wyrok S ą du Antymonopolowego z dnia 24 styczni 1991 r. XV Amr 2/90) . To nie zosta ł o natomiast dowiedzione. Uzasadniaj ą c powy ż sze nale ż y wskaza ć co nast ę puje. SPCM podnosz ą c zarzut odno ś nie mo ż liwo ś ci osi ą gania przez PIMOT nieuzasadnionych korzy ś ci w zwi ą zku z kwestionowanym zapisem „umowy o warunkach stosowania znaku/certyfikatu i zasadach nadzoru”, wskazywa ł o i ż PIMOT uzyskiwa ł nieuzasadnione korzy ś ci z op ł at pobieranych za badania wyrobów wykonywane w zwi ą zku z nadzorem nad wydanymi certyfikatami. W ocenie organu antymonopolowego, nie mo ż na jednak ż e zgodzi ć si ę z tym twierdzeniem. W tym miejscu nale ż y wskaza ć , i ż w ci ą gu ostatnich czterech lat PIMOT ponosi ł straty na swej podstawowej dzia ł alno ś ci, czyli na wydawaniu certyfikatów i wykonywaniu bada ń wyrobów. Gdyby przyj ąć za s ł uszny zarzut SPCM o uzyskiwaniu przez PIMOT nieuzasadnionych korzy ś ci ze sprzeda ż y us ł ug bada ń okresowych wyrobów, to praktyka ta powinna znale źć swoje odbicie w wynikach finansowych przedsi ę biorcy, np. w wielko ś ci zysków, czy poziomie wska ź nika rentowno ś ci. Jak ju ż wy ż ej zaznaczono, PIMOT ponosi ł straty na swej podstawowej dzia ł alno ś ci, w zakres której wchodzi ł równie ż nadzór nad wydanymi certyfikatami oraz badania wykonywane w zwi ą zku z tym nadzorem. Niemo ż liwe jest zatem udowodnienie PIMOT, i ż osi ą ga ł nieuzasadnione korzy ś ci z dzia ł alno ś ci b ę d ą cej – w ogólnym rozrachunku – dzia ł alno ś ci ą niedochodow ą , przynosz ą c ą straty temu podmiotowi. Ponadto, o tym ż e PIMOT nie mia ł mo ż liwo ś ci osi ą gania nieuzasadnionych korzy ś ci mog ą równie ż ś wiadczy ć wska ź niki rentowno ś ci osi ą gane przez ten podmiot na ca ł ej dzia ł alno ś ci gospodarczej, bowiem na przestrzeni ostatnich czterech lat wska ź niki te nie kszta ł towa ł y si ę na zbyt wysokim poziomie (od ok. 3% do ok. 6%), co wskazuje na s ł ab ą kondycj ę finansow ą PIMOT. Konkluduj ą c, nale ż y stwierdzi ć , i ż w przypadku przedmiotowego zarzutu postawionego PIMOT przez SPCM, nie mo ż na uzna ć , aby kwestionowane przez SPCM warunki by ł y uci ąż liwe, jak równie ż przynosi ł y PIMOT nieuzasadnione korzy ś ci. W zwi ą zku z powy ż szym orzeczono, jak w punkcie I sentencji. 17 II. Ustalanie okresów wa ż no ś ci certyfikatów dla wyrobów motoryzacyjnych obj ę tych certyfikacj ą obowi ą zkow ą . Dzia ł ania PIMOT w ś wietle art. 8 ust. 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, stanowi ą cego, i ż zakazane jest nadu ż ywanie pozycji dominuj ą cej. W ocenie organu antymonopolowego nies ł uszny jest zarzut SPCM, i ż ustalanie 2, 3 lub 5-letnich okresów wa ż no ś ci certyfikatów, stanowi przejaw nadu ż ywania przez PIMOT pozycji dominuj ą cej na krajowym rynku certyfikacji obowi ą zkowej na znak bezpiecze ń stwa „B” wyrobów motoryzacyjnych. Uzasadniaj ą c powy ż sze nale ż y wskaza ć , i ż podstaw ę prawn ą do wprowadzenia okresów wa ż no ś ci certyfikatów dla wyrobów obj ę tych certyfikacja obowi ą zkow ą , stanowi ł § 6 pkt 8 rozporz ą dzenia Ministra Gospodarki w sprawie trybu certyfikacji wyrobów , zgodnie z którym „certyfikat powinien w szczególno ś ci zawiera ć okres wa ż no ś ci certyfikatu”. Wcze ś niej, z powodu braku rozporz ą dze ń wykonawczych do ustawy o badaniach i certyfikacji, kwesti ę okresu wa ż no ś ci certyfikatów regulowa ł o Postanowienie Nr 10 Rady ds. Bada ń i Certyfikacji, zgodnie z którym certyfikaty wydawane by ł y na okres 3 lat. Równie ż norma PN-EN 45011:2000 wprowadza wymóg okre ś lania w dokumencie certyfikacyjnym „daty, od której biegnie wa ż no ść certyfikacji i, je ś li ma to zastosowanie, terminu wa ż no ś ci certyfikacji” (pkt 12.3.c normy). U ż yte w powy ż szych przepisach zwroty „okres wa ż no ś ci”, „termin wa ż no ś ci” nie powinny budzi ć ż adnych w ą tpliwo ś ci co do ich sensu i znaczenia. Zgodnie z najprostszym, s ł ownikowym znaczeniem, s ł owo „okres” oznacza wyodr ę bniony przedzia ł czasowy , w którym co ś jest wykonywane lub co ś si ę dzieje, a s ł owo „termin” oznacza czas wyznaczony na wykonanie jakiej ś czynno ś ci, na dope ł nienie jakich ś warunków („Uniwersalny s ł ownik j ę zyka polskiego”- Wyd. Naukowe PWN, Warszawa 2003). Innymi s ł owy, oznacza to, i ż certyfikat powinien mie ć wyznaczony przedzia ł czasowy (czyli daty „od – do”), w którym b ę dzie wa ż ny. W tym kontek ś cie, twierdzenie SPCM, i ż przepisy prawa z zakresu certyfikacji obowi ą zkowej, jedynie zobowi ą zywa ł y jednostk ę certyfikuj ą c ą do zapisu terminu w dokumencie jakim jest certyfikat, nie za ś do ustalania czasu jego trwania, zdaniem organu antymonopolowego, jest nieprawid ł owe, bowiem nie jest mo ż liwe „zapisanie terminu” bez podania czasu jego trwania. Jednocze ś nie przepisy, na które powo ł uje si ę SPCM, tj. rozporz ą dzenie Ministra Gospodarki w sprawie trybu certyfikacji wyrobów oraz norma PN-EN 45011:2000, wyra ź nie wskazuj ą , i ż certyfikat powinien mie ć wyznaczony okres wa ż no ś ci, czyli przedzia ł czasowy, w którym b ę dzie obowi ą zywa ł . Jednocze ś nie nale ż y zaznaczy ć , i ż podobne stanowisko odno ś nie ustalania okresów wa ż no ś ci certyfikatów, zaj ęł a tak ż e Kancelaria Adwokacka „AZ FOWLER”, która na polecenie SPCM sporz ą dzi ł a opini ę prawn ą , dotycz ą c ą zasadno ś ci stawianych PIMOT zarzutów. To oznacza, i ż sam pe ł nomocnik SPCM zakwestionowa ł zasadno ść zarzutu podnoszonego przez wnioskodawc ę , podzielaj ą c w tym wzgl ę dzie stanowisko Prezesa UOKiK. Reasumuj ą c, organ antymonopolowy stwierdza, i ż okre ś lanie przez PIMOT okresu, czy te ż terminu wa ż no ś ci certyfikatów, nie mo ż na uzna ć za przejaw nadu ż ycia 18 posiadanej przez ten podmiot pozycji dominuj ą cej na rynku certyfikacji obowi ą zkowej wyrobów motoryzacyjnych okre ś lonym akredytacj ą nr AC 001. Maj ą c powy ż sze na uwadze orzeczono, jak w punkcie II sentencji. Stosownie do tre ś ci art. 78 ust. 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów w zwi ą zku z art. 479 28 § 2 k.p.c. od niniejszej decyzji przys ł uguje odwo ł anie do S ą du Okr ę gowego w Warszawie – S ą du Ochrony Konkurencji i Konsumentów – za po ś rednictwem Prezesa Urz ę du Ochrony Konkurencji i Konsumentów, w terminie dwóch tygodni od dnia jej dor ę czenia. Z upowa ż nienia Prezesa Urz ę du Ochrony Konkurencji i Konsumentów Dyrektor Departamentu Ochrony Konkurencji Piotr Mück Otrzymuj ą : 1. Przemys ł owy Instytut Motoryzacji ul. Jagiello ń ska 55 03-301 Warszawa 2. Stowarzyszenie Producentów Cz ęś ci Motoryzacyjnych ul. Annopol 4 03-236 Warszawa (pok. 201) 19