DOK-96/2007

PREZES URZ Ę DU OCHRONY KONKURENCJI I KONSUMENTÓW MAREK NIECHCIA Ł DAR-411-03/05/DL Warszawa, 25.10.2007 roku DECYZJA Nr DOK-96/07 Po przeprowadzeniu post ę powania antymonopolowego, wszcz ę tego na wniosek: „ATEMPOL Sp. z o.o. z siedzib ą w Piekarach Ś l ą skich, Tomasza Wo ź niaka prowadz ą cego dzia ł alno ść gospodarcz ą pod nazw ą „Diler” z siedzib ą w M ą chocicach, Janusza Walocha i Marka Grzegolca prowadz ą cych dzia ł alno ść gospodarcz ą pod nazw ą FHUP „JAMAR” s.c. J. Walocha & M. Grzegolec z siedzib ą w Kielcach, Eweliny Baranowskiej, Przemys ł awa Nikiel, Marcina Nikiel prowadz ą cych dzia ł alno ść gospodarcz ą pod nazw ą PPHU „NIKI” s.c. Ewelina Baranowska, Przemys ł aw Nikiel, Marcin Nikiel z siedzib ą w Bielsko-Bia ł ej, Spó ł dzielni Kó ł ek Rolniczych z siedzib ą w Bielinach, Lecha Marchlewskiego prowadz ą cego dzia ł alno ść gospodarcz ą pod nazw ą Zak ł ad Instalacyjno-Budowlany „LEMAR”- Lech Marchlewski z siedzib ą w Toruniu, Beaty Pietrzak, Bogdana Pietrzak prowadz ą cych dzia ł alno ść gospodarcz ą pod nazw ą Renault Pietrzak B.B. s.j. Pietrzak Beata, Pietrzak Bogdan z siedzib ą w Katowicach, Edwarda Detka i Mieczys ł awa Krzyszczaka prowadz ą cych dzia ł alno ść gospodarcz ą pod nazw ą Zak ł ad Us ł ugowo-Produkcyjny „Max-Mont” s.c. z siedzib ą w Sitkówce-Nowinach, HTS Polska Sp. z o.o. z siedzib ą w Ł odzi, Jastrz ę bskich Zak ł adów Remontowych „D ź wigi” Sp. z o.o. z siedzib ą w Jastrz ę biu Zdroju przeciwko Powszechnemu Zak ł adowi Ubezpiecze ń na Ż ycie SA z siedzib ą w Warszawie („PZU Ż ycie”), pod zarzutem stosowania praktyk ograniczaj ą cych konkurencj ę , okre ś lonych w art. 8 ust. 1 i ust. 2 pkt 5 ustawy z dnia 15 grudnia 2000 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (tekst jednolity Dz. U. z 2005 r. nr 244, poz. 2080 ze zm.) oraz w art. 82 Traktatu ustanawiaj ą cego Wspólnot ę Europejsk ą , Prezes Urz ę du Ochrony Konkurencji i Konsumentów: I. Na podstawie art. 9 ustawy z dnia 15 grudnia 2000 r. o ochronie konkurencji i konsumentów i w zwi ą zku z art. 131 ust. 1 ustawy z dnia 16 lutego 2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz. U. nr 50, poz. 331 ze zm.), 1. uznaje za ograniczaj ą c ą konkurencj ę i naruszaj ą c ą zakaz, o którym mowa w art. 8 ust. 2 pkt 5 ww. ustawy z dnia 15 grudnia 2000 r. o ochronie konkurencji i konsumentów, praktyk ę PZU Ż ycie polegaj ą c ą na nadu ż ywaniu pozycji dominuj ą cej na rynku grupowych ubezpiecze ń pracowniczych na ż ycie w Polsce poprzez przeciwdzia ł anie ukszta ł towaniu si ę warunków niezb ę dnych do powstania b ą d ź rozwoju konkurencji w drodze dzia ł a ń PZU Ż ycie, polegaj ą cych na wprowadzeniu i utrzymywaniu w systemie grupowych ubezpiecze ń pracowniczych „Ogólnych warunków grupowego ubezpieczenia pracowniczego Typ P” zatwierdzonych uchwa łą Nr 93/92 Zarz ą du PZU Ż ycie z dnia 7 grudnia 1992 r., utrudniaj ą cych zmian ę przez ubezpieczaj ą cych (pracodawców) ubezpieczyciela na skutek: - wprowadzenia wymogu wyra ż enia zgody na wypowiedzenie umowy ubezpieczenia grupowego przez pracowników, pomimo ż e pracownicy nie s ą stron ą umowy, - rozci ą gni ę cia ochrony ubezpieczeniowej pracownika po wyst ą pieniu przez niego z ubezpieczenia i obci ąż ania ubezpieczaj ą cego (pracodawc ę ) sk ł adkami za pracownika za okres wypowiedzenia umowy ubezpieczenia i nakazuje zaniechania jej stosowania, 2. uznaje za ograniczaj ą c ą konkurencj ę i naruszaj ą c ą zakaz, o którym mowa w art. 8 ust. 1 ww. ustawy z dnia 15 grudnia 2000 r. o ochronie konkurencji i konsumentów, praktyk ę PZU Ż ycie polegaj ą c ą na nadu ż ywaniu pozycji dominuj ą cej na rynku grupowych ubezpiecze ń pracowniczych na ż ycie w Polsce poprzez przerzucanie na ubezpieczaj ą cego (pracodawc ę ) ryzyka finansowego wyst ą pienia przez ubezpieczonych pracowników z grupowego ubezpieczenia pracowniczego na ż ycie i nakazuje zaniechania jej stosowania. II. Na podstawie art. 3 i art. 5 w zwi ą zku z art. 35 Rozporz ą dzenia Rady (WE) Nr 1/2003/WE z dnia 16 grudnia 2002 r. w sprawie wprowadzenia w ż ycie przepisów o konkurencji ustanowionych w art. 81 i 82 Traktatu (Dz. Urz. WE L 1 z 4 stycznia 2003 r.), jak równie ż na podstawie art. 9 i art. 24 ust. 1 a ustawy z dnia 15 grudnia 2000 r. o ochronie konkurencji i konsumentów i w zwi ą zku z art. 131 ust. 1 ustawy z dnia 16 lutego 2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz. U. nr 50, poz. 331), 1. uznaje za niezgodn ą ze wspólnym rynkiem i naruszaj ą c ą zakaz wyra ż ony w art. 82 Traktatu ustanawiaj ą cego Wspólnot ę Europejsk ą praktyk ę nadu ż ywania przez PZU Ż ycie pozycji dominuj ą cej na rynku grupowych ubezpiecze ń pracowniczych na ż ycie w Polsce, które wp ł ywa na handel mi ę dzy pa ń stwami cz ł onkowskimi, poprzez przeciwdzia ł anie ukszta ł towaniu si ę warunków niezb ę dnych do powstania b ą d ź rozwoju konkurencji w drodze dzia ł a ń PZU Ż ycie, polegaj ą cych na wprowadzeniu i utrzymywaniu w systemie grupowych ubezpiecze ń pracowniczych „Ogólnych warunków grupowego ubezpieczenia pracowniczego Typ P” zatwierdzonych uchwa łą Nr 93/92 Zarz ą du PZU Ż ycie z dnia 7 grudnia 1992 r., utrudniaj ą cych zmian ę przez ubezpieczaj ą cych (pracodawców) ubezpieczyciela na skutek: - wprowadzenia wymogu wyra ż enia zgody na wypowiedzenie umowy ubezpieczenia grupowego przez pracowników, pomimo ż e pracownicy nie s ą stron ą umowy, - rozci ą gni ę cia ochrony ubezpieczeniowej pracownika po wyst ą pieniu przez niego z ubezpieczenia i obci ąż ania ubezpieczaj ą cego (pracodawcy) sk ł adkami za pracownika za okres wypowiedzenia umowy ubezpieczenia i nakazuje zaniechania jej stosowania, 2. uznaje za niezgodn ą ze wspólnym rynkiem i naruszaj ą c ą zakaz wyra ż ony w art. 82 Traktatu ustanawiaj ą cego Wspólnot ę praktyk ę nadu ż ywania przez PZU Ż ycie pozycji dominuj ą cej na rynku grupowych ubezpiecze ń pracowniczych na ż ycie w Polsce, które wp ł ywa na handel mi ę dzy pa ń stwami cz ł onkowskimi, poprzez przerzucanie na ubezpieczaj ą cego (pracodawc ę ) ryzyka finansowego wyst ą pienia przez ubezpieczonych pracowników z grupowego ubezpieczenia pracowniczego na ż ycie i nakazuje zaniechania jej stosowania. III. Na podstawie art. 3 i art. 5 w zwi ą zku z art. 35 Rozporz ą dzenia Rady (WE) Nr 1/2003/WE z dnia 16 grudnia 2002 r. w sprawie wprowadzenia w ż ycie przepisów o konkurencji ustanowionych w art. 81 i 82 Traktatu (Dz. Urz. WE L 1 z 4 stycznia 2003 r.), jak równie ż na podstawie art. 101 ust. 1 pkt 1 i 2 ustawy z dnia 15 grudnia 2000 r. o ochronie konkurencji i konsumentów w zwi ą zku z art. 131 ust. 1 ustawy z dnia 16 lutego 2007 r. o 2 ochronie konkurencji i konsumentów (Dz. U. nr 50, poz. 331), wobec stwierdzenia stosowania praktyk ograniczaj ą cych konkurencj ę w zakresie wskazanym w punkcie I i II sentencji niniejszej decyzji, nak ł ada na Powszechny Zak ł ad Ubezpiecze ń na Ż ycie SA z siedzib ą w Warszawie kar ę pieni ęż n ą w wysoko ś ci 50 361 080 z ł (s ł ownie: pi ęć dziesi ą t milionów trzysta sze ść dziesi ą t jeden tysi ę cy osiemdziesi ą t z ł otych) p ł atn ą do bud ż etu Pa ń stwa. IV. Na podstawie art. 90 ustawy z dnia 15 grudnia 2000 r. o ochronie konkurencji i konsumentów i w zwi ą zku z art. 131 ust. 1 ustawy z dnia 16 lutego 2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz. U. nr 50, poz. 331) nadaje niniejszej decyzji w punkcie I rygor natychmiastowej wykonalno ś ci. V. Na podstawie art. 69 ust. 1 w zwi ą zku z art. 75 ustawy z dnia 15 grudnia 2000 r. o ochronie konkurencji i konsumentów i w zwi ą zku z art. 131 ust. 1 ustawy z dnia 16 lutego 2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz. U. nr 50, poz. 331) uwzgl ę dniaj ą c wynik post ę powania antymonopolowego opisany w punktach I i II sentencji, postanawia obci ąż y ć Powszechny Zak ł ad Ubezpiecze ń na Ż ycie SA z siedzib ą w Warszawie kosztami niniejszego post ę powania antymonopolowego w wysoko ś ci 22 750 z ł (s ł ownie: dwadzie ś cia dwa tysi ą ce siedemset pi ęć dziesi ą t z ł otych) i zobowi ą zuje do uiszczenia na rzecz Wnioskodawców, tytu ł em zwrotu kosztów przedmiotowego post ę powania. Uzasadnienie W dniu 9 listopada 2004 r. wp ł yn ął do Prezesa Urz ę du Ochrony Konkurencji i Konsumentów (zwany dalej „organ antymonopolowy” lub „Prezes Urz ę du”) op ł acony wniosek (pismo z dnia 4 listopada 2004 r., bez znaku) o wszcz ę cie post ę powania antymonopolowego przeciwko Powszechnemu Zak ł adowi Ubezpiecze ń na Ż ycie SA z siedzib ą w Warszawie, zwanemu dalej „PZU Ż ycie”, skierowany przez przedsi ę biorców: „ATEMPOL Sp. z o.o. z siedzib ą w Piekarach Ś l ą skich, Tomasza Wo ź niaka prowadz ą cego dzia ł alno ść gospodarcz ą pod nazw ą „Diler” Tomasz Wo ź niak z siedzib ą w M ą chocicach, Janusza Walocha i Marka Grzegolca prowadz ą cych dzia ł alno ść gospodarcz ą pod nazw ą FHUP „JAMAR” s.c. J. Walocha & M. Grzegolec z siedzib ą w Kielcach, Ewelin ę Baranowsk ą , Przemys ł awa Nikiel, Marcina Nikiel prowadz ą cych dzia ł alno ść pod nazw ą PPHU „NIKI” s.c. Ewelina Baranowska, Przemys ł aw Nikiel, Marcin Nikiel z siedzib ą w Bielsko-Bia ł ej, Spó ł dzielni ę Kó ł ek Rolniczych z siedzib ą w Bielinach, Lecha Marchlewskiego prowadz ą cego dzia ł alno ść gospodarcz ą pod nazw ą Zak ł ad Instalacyjno- Budowlany „LEMAR”- Lech Marchlewski z siedzib ą w Toruniu, Szko łę Podstawow ą im. Adama Mickiewicza z siedzib ą w Udaninie, Beat ę Pietrzak, Bogdana Pietrzak prowadz ą cych dzia ł alno ść gospodarcz ą pod nazw ą Renault Pietrzak B.B. s.j. Pietrzak Beata, Pietrzak Bogdan z siedzib ą w Katowicach, Edwarda Detka i Mieczys ł awa Krzyszczaka prowadz ą cych dzia ł alno ść gospodarcz ą pod nazw ą Zak ł ad Us ł ugowo-Produkcyjny „Max-Mont” s.c. z siedzib ą w Sitkówce-Nowinach, zwani dalej „Wnioskodawcami”. Powy ż ej wymienieni wnioskodawcy, reprezentowani przez radc ę prawnego El ż biet ę Modzelewsk ą -W ą chal, prowadz ą c ą Kancelari ę Radcy Prawnego „Centrum Prawa Konkurencji”, wnie ś li o: 1) uznanie za praktyk ę ograniczaj ą c ą konkurencj ę , okre ś lon ą art. 8 ust. 2 pkt 5 ustawy z dnia 15 grudnia 2000 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz. U. z 2003r. nr 86, poz. 804 ze zm.) zwana dalej „ustaw ą antymonopolow ą ”, polegaj ą c ą na nadu ż yciu pozycji dominuj ą cej 3 na rynku ubezpiecze ń grupowych na ż ycie, polegaj ą c ą na przeciwdzia ł aniu ukszta ł towaniu si ę warunków do rozwoju konkurencji dzia ł a ń PZU Ż ycie polegaj ą cych na utrzymaniu systemu grupowych ubezpiecze ń pracowniczych utrudniaj ą cych zmian ę przez ubezpieczaj ą cych (pracodawców) ubezpieczyciela na skutek: - wprowadzenia wymogu wyra ż enia zgody na wypowiedzenie umowy grupowego ubezpieczenia przez pracowników pomimo, ż e pracownicy nie s ą stron ą umowy, - rozci ą gni ę cia ochrony ubezpieczeniowej pracownika po wyst ą pieniu przez niego z ubezpieczenia i obci ąż anie ubezpieczaj ą cego (pracodawc ę ) sk ł adkami za pracownika za okres wypowiedzenia umowy ubezpieczenia, oraz na podstawie art. 9 ustawy antymonopolowej nakazanie zaniechania tej praktyki; 2) uznanie za praktyk ę ograniczaj ą c ą konkurencj ę , okre ś lon ą art. 8 ust. 1 ustawy antymonopolowej, polegaj ą c ą na nadu ż yciu pozycji dominuj ą cej na rynku grupowych ubezpiecze ń na ż ycie polegaj ą c ą na przerzucaniu na ubezpieczaj ą cego (pracodawc ę ) ryzyka finansowego wyst ą pienia przez ubezpieczonych pracowników z grupowego ubezpieczenia pracowniczego i na podstawie art. 9 ustawy antymonopolowej nakazanie zaniechania tej praktyki; 3) na ł o ż enie na PZU Ż ycie kary pieni ęż nej zgodnie z art. 101 ust. 1 pkt 1 ustawy antymonopolowej, 4) nadanie decyzji klauzuli natychmiastowej wykonalno ś ci, 5) zas ą dzenie na rzecz Wnioskodawców kosztów post ę powania. W ww. wniosku Wnioskodawcy zarzucaj ą PZU Ż ycie stosowanie praktyk polegaj ą cych na: - utrzymywaniu systemu pracowniczych ubezpiecze ń grupowych na ż ycie, utrudniaj ą cego zmian ę przez ubezpieczaj ą cych (pracodawców) ubezpieczyciela, a tym samym utrudniaj ą cego rozwój konkurencji na rynku w ł a ś ciwym. W opinii Wnioskodawców wprowadzenie przez PZU Ż ycie do Ogólnych warunków grupowego ubezpieczenia pracowniczego typ P z dnia 7 grudnia 1992 r. (dalej „stare OWGUP”) zasady, ż e wypowiedzenie przez ubezpieczaj ą cego (pracodawc ę ) umowy ubezpieczenia grupowego dopuszczalne jest jedynie wówczas, gdy zgod ę wyrazi 75% ubezpieczonych pracowników, w istotny sposób ogranicza swobod ę kontraktow ą pracodawców jako strony umowy ubezpieczenia. W konsekwencji pracodawcy b ę d ą cy ubezpieczaj ą cymi nie maj ą mo ż liwo ś ci podejmowania samodzielnej decyzji o zmianie zak ł adu ubezpiecze ń , w przypadku oferowania przez inne zak ł ady ubezpiecze ń bardziej korzystnych ni ż PZU Ż ycie warunków umów. Ponadto Wnioskodawcy wskazuj ą , i ż stosowany przez PZU Ż ycie system pracowniczych ubezpiecze ń na ż ycie nie sprzyja równie ż zmianie przez ubezpieczaj ą cego (pracodawc ę ) ubezpieczyciela nawet wówczas, je ż eli zgod ę na rozwi ą zanie umowy ubezpieczenia wyrazi wymagana liczba ubezpieczonych pracowników (tj. stanowi ą ca 75% ubezpieczonych pracowników). W praktyce zgoda ta realizowana jest przez pracownika w formie rezygnacji z ubezpieczenia i wi ąż e si ę z natychmiastowym wycofaniem zgody pracownika na potr ą canie sk ł adki z jego wynagrodzenia. Rezygnacja pracownika z ubezpieczenia nie zwalnia jednak ż e pracodawcy z obowi ą zku uiszczania za niego sk ł adki (za 3 miesi ą ce) - w przypadku wypowiedzenia umowy, a tak ż e – stosownie do art. 813 § 1 k.c. – w okresie istnienia odpowiedzialno ś ci PZU Ż ycie (dalsze 3 miesi ą ce). Wnioskodawcy podnosz ą jednocze ś nie, i ż w przypadku nie rozwi ą zania przez ubezpieczaj ą cego (pracodawc ę ) umowy ubezpieczenia w odniesieniu do pozosta ł ych pracowników, PZU Ż ycie z zasady nie egzekwuje sk ł adek za pracowników, którzy wycofali si ę z ubezpieczenia. Dochodzenie zap ł aty sk ł adek za powy ż sze okresy nast ę puje w przypadku wypowiedzenia umowy ubezpieczenia przez PZU Ż ycie lub 4 ubezpieczaj ą cego (pracodawc ę ), za ś s ą dy zas ą dzaj ą sporne kwoty na rzecz PZU Ż ycie. W konsekwencji ubezpieczaj ą cy (pracodawcy) chc ą c unikn ąć ponoszenia kosztów sk ł adek za pracowników wyst ę puj ą cych z ubezpieczenia w okresie wypowiedzenia, nawet je ś li powezm ą zamiar zmiany ubezpieczyciela – cz ę stokro ć rezygnuj ą z tej zmiany, wi ąż e si ę to bowiem z ponoszeniem przez nich dodatkowych i nieplanowanych kosztów pokrycia sk ł adek za pracowników w okresie wypowiedzenia; - przerzucaniu na ubezpieczaj ą cego (pracodawc ę ) ryzyka finansowego wyst ą pienia przez ubezpieczonych pracowników z grupowego ubezpieczenia, wyst ę puj ą cego w sytuacji rezygnacji przez cz ęść lub wszystkich pracowników z kontynuowania ubezpieczenia w PZU Ż ycie, któremu towarzyszy co do zasady natychmiastowe wycofanie przez nich zgody na potr ą canie sk ł adek z wynagrodzenia. Ogólne warunki umów (OWGUP) w powi ą zaniu z przepisami kodeksu cywilnego i kodeksu pracy s ą w praktyce podstaw ą domagania si ę od ubezpieczaj ą cych (pracodawców) sk ł adek za okres, gdy nie maj ą oni ju ż prawnej mo ż liwo ś ci egzekwowania tych sk ł adek od pracowników. W opinii Wnioskodawców, PZU Ż ycie stosuje z jednej strony zasady ubezpiecze ń grupowych umo ż liwiaj ą ce swobodn ą rezygnacj ę ubezpieczonych z uczestnictwa w tym ubezpieczeniu, z drugiej za ś przerzuca na ubezpieczaj ą cych (pracodawców) ryzyko z tego tytu ł u. Tymczasem ubezpieczaj ą cy (pracodawca), cho ć jest stron ą ubezpieczenia, pe ł ni faktycznie jedynie rol ę po ś rednika w tym ubezpieczeniu, niezwi ą zan ą z zakresem jego dzia ł alno ś ci i nie generuje w tym zakresie jakichkolwiek korzy ś ci finansowych, w zwi ą zku z czym, wed ł ug Wnioskodawców brak jest ekonomicznych podstaw do obci ąż ania ubezpieczaj ą cych (pracodawców) omawianym ryzykiem. Ryzyko to, wobec prowadzenia przez PZU Ż ycie dzia ł alno ś ci ubezpieczeniowej, która przynosi mu dochody, winno obci ąż a ć tego ubezpieczyciela. W oparciu o powy ż szy wniosek organ antymonopolowy przeprowadzi ł w okresie od dnia 10 grudnia 2004 r. do dnia 31 maja 2005 r. post ę powanie wyja ś niaj ą ce w sprawie zachowa ń towarzystw ubezpiecze ń na ż ycie, mog ą cych ogranicza ć lub narusza ć konkurencj ę na rynku grupowych ubezpiecze ń pracowniczych. Celem post ę powania by ł o wst ę pne ustalenie, czy w przedstawionej w ww. wniosku sprawie mia ł o miejsce naruszenie przepisów ustawy antymonopolowej uzasadniaj ą ce wszcz ę cie post ę powania antymonopolowego, w tym, czy sprawa ma charakter antymonopolowy. W trakcie post ę powania wystosowane zosta ł y ankiety do dzia ł aj ą cych w Polsce zak ł adów ubezpiecze ń na ż ycie. Zakres badania ankietowego, dotycz ą cego okresu: 2002-2004, obejmowa ł m.in. nast ę puj ą ce zagadnienia: rodzaje ś wiadczonych ubezpiecze ń grupowych na ż ycie, w tym pracowniczych ubezpiecze ń grupowych, zakres ś wiadcze ń obj ę tych poszczególnymi rodzajami ubezpiecze ń grupowych, rodzaje ś wiadczonych ubezpiecze ń indywidualnych na ż ycie, zakres ś wiadcze ń obj ę tych ubezpieczeniami indywidualnymi, podobie ń stwa i ró ż nice ubezpiecze ń na ż ycie: grupowych (w tym pracowniczych) oraz indywidualnych, rynek geograficzny, na którym zawierane s ą lub mog ą by ć grupowe ubezpieczenia pracownicze, rynek geograficzny na którym zawierane s ą lub mog ą by ć ubezpieczenia indywidualne, struktura rynku ubezpiecze ń grupowych na ż ycie w Polsce w 2002 i 2003 r., struktura rynku ubezpiecze ń indywidualnych w Polsce w 2002 i 2003 r., kana ł y dystrybucji ubezpiecze ń indywidualnych i grupowych, zainteresowanie potencjalnym rozpocz ę ciem dzia ł alno ś ci zak ł adu w zakresie pracowniczych ubezpiecze ń grupowych, zak ł ócenia konkurencji oraz bariery wej ś cia na rynek w zakresie pozyskania nowych klientów odno ś nie pracowniczych ubezpiecze ń grupowych lub ubezpiecze ń indywidualnych, sposób rozwi ą zania umowy grupowego ubezpieczenia pracowniczego. Ponadto w toku ww. post ę powania wyja ś niaj ą cego doprecyzowany zosta ł rynek w ł a ś ciwy, na którym PZU Ż ycie stosuje zarzucane mu w ww. wniosku praktyki ograniczaj ą ce konkurencj ę i okre ś lony zosta ł jako rynek grupowych ubezpiecze ń pracowniczych na ż ycie w 5 Polsce. W trakcie post ę powania wyja ś niona zosta ł a legitymacja czynna wnioskodawców odno ś nie mo ż liwo ś ci wyst ę powania z wnioskiem o wszcz ę cie post ę powania antymonopolowego. Na podstawie wyja ś nie ń pe ł nomocnika wnioskodawców uznano, ż e jeden z nich - Szko ł a Podstawowa im. Adama Mickiewicza w Udaninie nie spe ł nia kryteriów definicji przedsi ę biorcy, okre ś lonych w art. 4 pkt 1 ustawy antymonopolowej, w zwi ą zku z czym nie mo ż e on by ć wnioskodawc ą w post ę powaniu antymonopolowym, w kontek ś cie art. 84 ust. 1 tej ustawy. Nie ma zatem podstaw do uznania tego podmiotu za stron ę post ę powania. Jednocze ś nie zgromadzone materia ł y uzasadnia ł y przypuszczenie, i ż praktyki stosowane przez PZU Ż ycie mog ą mie ć wp ł yw na handel mi ę dzy pa ń stwami cz ł onkowskimi Wspólnoty Europejskiej. Poniewa ż analiza dokumentów i informacji zebranych w toku post ę powania da ł a podstaw ę do przyj ę cia, i ż w opisanej sprawie mog ł o nast ą pi ć naruszenie przepisów ustawy antymonopolowej, jak równie ż przepisów Traktatu ustanawiaj ą cego Wspólnot ę Europejsk ą (TWE), postanowiono zako ń czy ć post ę powanie wyja ś niaj ą ce, oraz wszcz ąć post ę powanie antymonopolowe w zwi ą zku z podejrzeniem nadu ż ywania przez PZU Ż ycie pozycji dominuj ą cej na rynku grupowych ubezpiecze ń pracowniczych na ż ycie w Polsce, które mo ż e stanowi ć naruszenie art. 8 ust. 1 i 2 pkt 5 ustawy antymonopolowej oraz art. 82 TWE. Po uzupe ł nieniu przez Wnioskodawców wniosku o wszcz ę cie post ę powania antymonopolowego przeciwko PZU Ż ycie – o zastosowanie przepisów art. 82 TWE (pisma z dnia 18 i 30 maja 2005 r.), w dniu 1 czerwca 2005 r. organ antymonopolowy wszcz ął na wniosek przedsi ę biorców: „ATEMPOL Sp. z o.o. z siedzib ą w Piekarach Ś l ą skich, Tomasza Wo ź niaka prowadz ą cego dzia ł alno ść gospodarcz ą pod nazw ą „Diler” z siedzib ą w M ą chocicach, Janusza Walocha i Marka Grzegolca prowadz ą cych dzia ł alno ść gospodarcz ą pod nazw ą FHUP „JAMAR” s.c. J. Walocha & M. Grzegolec z siedzib ą w Kielcach, Eweliny Baranowskiej, Przemys ł awa Nikiel, Marcina Nikiel prowadz ą cych dzia ł alno ść gospodarcz ą pod nazw ą PPHU „NIKI” s.c. Ewelina Baranowska, Przemys ł aw Nikiel, Marcin Nikiel z siedzib ą w Bielsko-Bia ł ej, Spó ł dzielni Kó ł ek Rolniczych z siedzib ą w Bielinach, Lecha Marchlewskiego prowadz ą cego dzia ł alno ść gospodarcz ą pod nazw ą Zak ł ad Instalacyjno- Budowlany „LEMAR”- Lech Marchlewski z siedzib ą w Toruniu, Beaty Pietrzak, Bogdana Pietrzak prowadz ą cych dzia ł alno ść gospodarcz ą pod nazw ą Renault Pietrzak B.B. s.j. Pietrzak Beata, Pietrzak Bogdan z siedzib ą w Katowicach, Edwarda Detka i Mieczys ł awa Krzyszczaka prowadz ą cych dzia ł alno ść gospodarcz ą pod nazw ą Zak ł ad Us ł ugowo-Produkcyjny „Max- Mont” s.c. z siedzib ą w Sitkówce-Nowinach, post ę powanie antymonopolowe w zwi ą zku z podejrzeniem nadu ż ywania przez PZU Ż ycie pozycji dominuj ą cej na rynku grupowych ubezpiecze ń pracowniczych na ż ycie w Polsce, polegaj ą cego na: 1) przeciwdzia ł aniu ukszta ł towaniu si ę warunków niezb ę dnych do rozwoju konkurencji poprzez utrzymywanie systemu grupowych ubezpiecze ń pracowniczych na ż ycie utrudniaj ą cych zmian ę przez ubezpieczaj ą cych (pracodawców) ubezpieczyciela na skutek: a) wprowadzenia wymogu wyra ż enia zgody na wypowiedzenie umowy ubezpieczenia grupowego przez pracowników pomimo, ż e pracownicy nie s ą stron ą umowy, b) rozci ą gni ę cia ochrony ubezpieczeniowej pracownika po wyst ą pieniu przez niego z ubezpieczenia i obci ąż anie ubezpieczaj ą cego (pracodawc ę ) sk ł adkami za pracownika za okres wypowiedzenia umowy ubezpieczenia, co mo ż e stanowi ć naruszenie art. 8 ust. 2 pkt 5 ustawy antymonopolowej oraz art. 82 TWE, 2) przerzucaniu na ubezpieczaj ą cego (pracodawc ę ) ryzyka finansowego wyst ą pienia przez ubezpieczonych pracowników z grupowego ubezpieczenia pracowniczego na ż ycie, co mo ż e stanowi ć naruszenie art. 8 ust. 1 ustawy antymonopolowej oraz art. 82 TWE. 6 Jednocze ś nie w postanowieniu z dnia 1 czerwca 2005 r. o wszcz ę ciu ww. post ę powania antymonopolowego, organ antymonopolowy, na podstawie art. 65 ust. 4 ustawy antymonopolowej, zawiadomi ł strony post ę powania o zaliczeniu w poczet dowodów we wszcz ę tym post ę powaniu antymonopolowym, materia ł dowodowy zgromadzony w trakcie ww. post ę powania wyja ś niaj ą cego prowadzonego w terminie: od 10 grudnia 2004 r. do 31 maja 2005 r. W dniu 19 pa ź dziernika 2005 r. w toku przedmiotowego post ę powania antymonopolowego wszcz ę tego w dniu 1 czerwca 2005 r., wp ł yn ął do organu antymonopolowego wniosek (z dnia 17 pa ź dziernika 2005 r.) dwóch kolejnych przedsi ę biorców: HTS Polska Sp. z o. o. z siedzib ą w Ł odzi i Jastrz ę bskich Zak ł adów Remontowych „D ź wigi” Sp. z o.o. z siedzib ą w Jastrz ę biu Zdroju o wszcz ę cie post ę powania antymonopolowego przeciwko PZU Ż ycie, pod zarzutem nadu ż ywania pozycji dominuj ą cej na rynku grupowych ubezpiecze ń pracowniczych na ż ycie, poprzez przeciwdzia ł anie ukszta ł towaniu si ę warunków niezb ę dnych do rozwoju konkurencji, w sposób okre ś lony w art. 8 ust. 1 i ust. 2 pkt 5 ustawy antymonopolowej oraz przepisach art. 82 TWE. Jednocze ś nie na podstawie art. 62 kpa, ww. dwaj wnioskodawcy wyst ą pili z wnioskiem o po łą czenie ich wniosku ze spraw ą wszcz ę t ą przez organ antymonopolowy postanowieniem z dnia 1 czerwca 2005 r. (sygn. DAR-411-03/05/DL). Z uwagi na fakt, ż e zarzuty postawione przez ww. dwóch wnioskodawców pod adresem PZU Ż ycie we wniosku z dnia 17 pa ź dziernika 2005 r. by ł y to ż same z zarzutami wnioskodawców w tocz ą cym si ę post ę powaniu wszcz ę tym w dniu 1 czerwca 2005 r. i zarzucane PZU Ż ycie w obydwu wnioskach praktyki dotyczy ł y tego samego stanu faktycznego oraz tej samej podstawy prawnej, a w obydwu sprawach organem administracji pa ń stwowej w ł a ś ciwym do wszcz ę cia i prowadzenia jest organ antymonopolowy, Prezes Urz ę du wszcz ął postanowieniem z dnia 12 kwietnia 2006 r., znak DAR-411-03/05/DL post ę powanie antymonopolowe przeciwko PZU Ż ycie na wniosek dwóch ww. przedsi ę biorców oraz postanowi ł prowadzi ć je łą cznie z post ę powaniem wszcz ę tym w dniu 1 czerwca 2005 r. jako jedno post ę powanie wszcz ę te na wniosek ww. przedsi ę biorców (zwani łą cznie „Wnioskodawcy”) . We wniosku z dnia 17 pa ź dziernika 2005 r. Wnioskodawcy wnie ś li dodatkowo o zastosowanie ś rodka zabezpieczaj ą cego – na podstawie art. 88 ust. 1 ustawy antymonopolowej – w postaci zobowi ą zania PZU Ż ycie do niedochodzenia do czasu uprawomocnienia si ę decyzji roszcze ń wobec ubezpieczaj ą cych. Rozpatruj ą c w toku niniejszego post ę powania powy ż szy wniosek o zastosowanie ś rodka zabezpieczaj ą cego, organ antymonopolowy nie stwierdzi ł zasadno ś ci przedstawionej we wniosku argumentacji wnioskodawców i postanowieniem z dnia 10 sierpnia 2006 r., znak DAR-411-03/05/DL, na podstawie art. 123 kpa w zwi ą zku z art. 80 ustawy antymonopolowej odmówi ł uwzgl ę dnienia ww. wniosku w sprawie zastosowania ś rodka zabezpieczaj ą cego – na podstawie art. 88 ust. 1 ustawy antymonopolowej – w postaci zobowi ą zania PZU Ż ycie do niedochodzenia do czasu uprawomocnienia si ę decyzji, roszcze ń wobec ubezpieczaj ą cych. W trakcie przedmiotowego post ę powania antymonopolowego wp ł yn ęł o do organu antymonopolowego 14 wniosków o dopuszczenie do udzia ł u w post ę powaniu w charakterze podmiotu zainteresowanego, z czego po weryfikacji i uzupe ł nieniu wniosków, 10 podmiotów dopuszczonych zosta ł o na podstawie art. 87 ust. 1 i 2 ustawy antymonopolowej do udzia ł u w przedmiotowym post ę powaniu w charakterze podmiotu zainteresowanego. Postanowienia organu antymonopolowego o przyznaniu statusu podmiotu zainteresowanego wydane zosta ł y 7 nast ę puj ą cym przedsi ę biorcom lub innym podmiotom, którzy wyst ą pili z wnioskiem i wykazali swój interes prawny: 1. PETROFER – Polska Sp. z o.o., Nowiny k/Kielc, ul. Sk ł adowa 1 (Postanowienie z dnia 21.09.2005 r.), 2. Ommer Polska Sp. z o.o., Krapkowice, ul. Kili ń skiego 1 (Postanowienie z dnia 21.09.2005 r.), 3. Szko ł a Podstawowa Nr 15 im. Bronis ł awa Czecha, Jelenia Góra, ul. Kamiennogórska Nr 9 (Postanowienie z dnia 21.09.2005 r.), 4. „Monta ż Konstrukcji Budowlanych Zbigniew Arczykowski”, Oborniki Wlkp.,ul. Kowanowska 15 (Postanowienie z dnia 24.02.2006 r.), 5. Zak ł ad Przetwórstwa Drobiu „Marica” Spó ł ka Jawna J.M.E.K. Wróbel, Bielsko-Bia ł a, ul. Straconki 20 (Postanowienie z dnia 39.03.2006 r.), 6. Firma Handlowa „DANA” Sp. J. Dobrosielska S-ka, Toru ń , ul. Pr ą dzy ń skiego 7c (Postanowienie z dnia 30/03.2006 r.), 7. Opakowania Transportowe „PACO CASES” Sp. J. Andrzej Paczkowski, Piotr Paczkowski, Puszczykowo, ul. Kraszewskiego 5 (Postanowienie z dnia 10.04.2006 r.), 8. „GLIMAT” Marcinek i S-ka Sp. J. Gliwice, ul. G ł ówna 1c (Postanowienie z dnia 10.04.2006 r.), 9. Przedsi ę biorstwo Produkcji Handlu Us ł ug „UNIPASZ” Sp. z o.o. w Radzikowicach 1 „a”, Go ś winowice (Postanowienie z dnia 10.04.2006 r.), 10. Firma Handlowa „TRIS LINE” Bo ż ena Kubala ń ca, Bielsko-Bia ł a, ul. Daszy ń skiego 101 (Postanowienie z dnia 28.04.2006 r.). W przypadku trzech podmiotów: Zespó ł Szkolno-Przedszkolny w Nowej Cerkwii, Stefania Wi ś niewska z Brodnicy, Janusz Wiesio ł ek z Brodnicy, które nie odpowiedzia ł y na wezwania do uzupe ł nienia wniosków, na podstawie przepisów art. 80 ustawy antymonopolowej i art. 64 § 2 kpa - organ antymonopolowy pozostawi ł wnioski ww. podmiotów o dopuszczenie w charakterze zainteresowanego bez rozpatrzenia. Natomiast wniosek jednego z przedsi ę biorców (Jastrz ę bskie Zak ł ady Remontowe „D ź wigi” Sp. z o.o.) o dopuszczenie do udzia ł u w post ę powaniu w charakterze zainteresowanego zosta ł przez jego wnioskodawc ę wycofany (Pismo pe ł nomocnika – Radcy Prawnego El ż biety Modzelewskiej – W ą chal z Kancelarii Radcy Prawnego Centrum Prawa Konkurencji z dnia 8 marca 2006 r.). PZU Ż ycie odpowiadaj ą c na zarzuty postawione w ww. wnioskach o wszcz ę cie post ę powania antymonopolowego (pisma pe ł nomocnika PZU Ż ycie – adwokata Marka Tadeusiaka z dnia 6 lipca 2005 r., 20 wrze ś nia 2005 r., 31 pa ź dziernika 2005 r.) wniós ł o umorzenie niniejszego post ę powania antymonopolowego na podstawie art. 93 ustawy antymonopolowej lub o wydanie decyzji o niestwierdzeniu stosowania praktyki ograniczaj ą cej konkurencj ę na podstawie art. 11 ww. ustawy i w uzasadnieniu stwierdzi ł m.in., i ż : - niezale ż nie od prowadzonego niniejszego post ę powania, PZU Ż ycie dostrzeg ł , ż e niektóre postanowienia ogólnych warunków grupowego ubezpieczenia pracowniczego typ P, które zosta ł y zatwierdzone uchwa łą nr 93/92 Zarz ą du PZU Ż ycie SA z dnia 7 grudnia 1992 r. i obowi ą zuj ą od 1 stycznia 1993 r. („stare OWGUP”) mog ą budzi ć w ą tpliwo ś ci interpretacyjne, w zwi ą zku z czym w nowych OWGUP, które wesz ł y w ż ycie z dniem 1 stycznia 2004 r. („nowe OWGUP”), dokonane zosta ł y zmiany, które s ą istotne równie ż dla Wnioskodawców. Kwestionowane bowiem zapisy dotycz ą ce wyra ż enia zgody na wypowiedzenie umowy przez co najmniej 75% ubezpieczonych pracowników, nie s ą ju ż stosowane w przypadku wyra ż enia zgody przez ubezpieczaj ą cego na ich zmian ę . PZU Ż ycie dokonuje aneksowania umów zawartych na gruncie starych OWGUP, w celu dostosowania ich tre ś ci do nowych wymaga ń 8 prawnych (tj. przepisów ustawy z dnia 22 maja 2003 r. o dzia ł alno ś ci ubezpieczeniowej – Dz. U. Nr 124, poz. 1151). W konsekwencji takiego dzia ł ania w opinii PZU Ż ycie, zarzuty postawione w ramach niniejszego post ę powania stan ą si ę bezprzedmiotowe; - PZU Ż ycie prowadzi ł rozmowy z Wnioskodawcami przedmiotowego post ę powania celem wypracowania kompleksowego porozumienia i ugodowego zako ń czenia sporu, którego nie uda ł o si ę uzyska ć z uwagi na wielo ść wnioskodawców; - zarzuty postawione we wniosku sprowadzaj ą si ę w istocie do kwestionowania prawid ł owo ś ci wykonywania umów łą cz ą cych Wnioskodawców z PZU Ż ycie, stanowi ą cych dzia ł ania okre ś lone w art. 8 ust. 2 pkt 6 ustawy antymonopolowej (narzucanie uci ąż liwych warunków umów) i obj ę te s ą przedawnieniem antymonopolowym, a wniosek o wszcz ę cie post ę powania antymonopolowego zosta ł z ł o ż ony po up ł ywie okresu przedawnienia, o którym mowa w art. 93 ustawy antymonopolowej. Zgodnie z powy ż szym przepisem „nie wszczyna si ę post ę powania w sprawie praktyk ograniczaj ą cych konkurencj ę , je ż eli od ko ń ca roku, w którym zaprzestano ich stosowania, up ł yn ął rok”. Wobec faktu, i ż terminy podpisania umów ubezpieczeniowych wi ążą cych Wnioskodawców (wniosek z dnia 4 listopada 2004 r.) z PZU Ż ycie, zawartych na podstawie kwestionowanych zapisów starych OWGUP, wskazuj ą , i ż najpó ź niejszy termin do z ł o ż enia wniosku up ł yn ął w dniu 31 grudnia 2003 r. i dotyczy ł on tylko trzech z po ś ród o ś miu Wnioskodawców, podczas gdy przedmiotowy wniosek wp ł yn ął do organu antymonopolowego w dniu 8 listopada 2004 r., a w przypadku wniosku z dnia 17 pa ź dziernika 2005 r. termin ten up ł yn ął w dniu 31 grudnia 2004 r. – w niniejszej sprawie ma zastosowanie sposób obliczania terminu przedawnienia antymonopolowego dotycz ą cy narzucania uci ąż liwych warunków umów; Zarzucane praktyki dotycz ą bezpo ś rednio tre ś ci umów łą cz ą cych Wnioskodawców z PZU Ż ycie, gdy ż OWGUP stanowi ą integraln ą cz ęść umowy ubezpieczeniowej. Wobec dotychczasowego orzecznictwa S ą du Ochrony Konkurencji i Konsumentów a tak ż e Prezesa UOKiK w odniesieniu do praktyk narzucania uci ąż liwych warunków umowy, o trwaniu praktyki wynikaj ą cej z tre ś ci umowy, mo ż na mówi ć jedynie do czasu zawarcia przez strony umowy zawieraj ą cej taki warunek. Po zawarciu umowy nie mo ż na ju ż mówi ć o trwaniu praktyki wynikaj ą cej z umowy, poniewa ż w tym czasie kwestionowane zapisy starych OWGUP sta ł y si ę ju ż tre ś ci ą umowy. Pokrzywdzony przez stosowanie praktyki ograniczaj ą cej konkurencj ę ma zatem najpó ź niej w dacie zawarcia umowy pe ł n ą ś wiadomo ść co do bezprawnego charakteru warunków zawartych w umowie i ma mo ż liwo ść podj ę cia dzia ł a ń chroni ą cych jego prawa. - istota zarzutów wobec PZU Ż ycie sprowadza si ę do kwestionowania zapisów § 16 ust. 1 pkt 1 i § 16 ust. 2 OWGUP, zatwierdzonych uchwa łą Zarz ą du PZU Ż ycie nr 93/92 z dnia 7 grudnia 1992 r. (stare OWGUP), spór co do których powinien by ć rozwi ą zywany w drodze post ę powania cywilnego a nie post ę powania antymonopolowego (pismo pe ł nomocnika PZU Ż ycie z dnia 31.10.2005 r.); - rynek w ł a ś ciwy w uj ę ciu produktowym jak i geograficznym powinien zosta ć wyznaczony szerzej ni ż to uczynili Wnioskodawcy. W szczególno ś ci kryteria wskazane przez Wnioskodawców dotycz ą ce okre ś lenia rynku produktowego w niniejszej sprawie jako rynku grupowych ubezpiecze ń na ż ycie nie pozwalaj ą wyodr ę bni ć rynku grupowych ubezpiecze ń na ż ycie w odró ż nieniu od rynku indywidualnych ubezpiecze ń na ż ycie. Grupowe i indywidualne ubezpieczenia na ż ycie nale ż y uzna ć za substytuty z uwagi na m.in. nast ę puj ą ce fakty: a. z punktu widzenia klienta zawieranie umowy ubezpieczeniowej przez ubezpieczaj ą cego (pracodawc ę ) oraz niedokonywanie indywidualnej oceny stanu zdrowia, co wi ąż e si ę ze sposobem dokonywania oceny ryzyka ubezpieczeniowego, nie maj ą wp ł ywu na wybór przez konsumenta danej oferty ubezpieczenia na ż ycie, 9 b. szeroki zakres ś wiadcze ń w ramach ubezpiecze ń na ż ycie oraz brak ostrych ró ż nic w zakresie ryzyk ubezpieczanych w ramach ubezpiecze ń grupowych i indywidualnych, nie pozwalaj ą na wyodr ę bnienie rynku grupowych i indywidualnych ubezpiecze ń na ż ycie, c. szeroki zakres oferowanych ś wiadcze ń zwi ą zany jest ze zró ż nicowaniem wysoko ś ci sk ł adek i sum ubezpieczenia. Wysoko ść sk ł adek w ubezpieczeniach indywidualnych i grupowych za takie same typy ubezpiecze ń nie ró ż ni si ę znacznie i zale ż y od klienta; d. bariery wej ś cia na rynek grupowych i indywidualnych ubezpiecze ń na ż ycie s ą to ż same, co w ocenie PZU Ż ycie wskazuje na przyj ę cie rynku w ł a ś ciwego jako jednego rynku ubezpiecze ń na ż ycie; - rynkiem w ł a ś ciwym w uj ę ciu geograficznym w niniejszej sprawie nie jest rynek krajowy, ale obszar Wspólnoty Europejskiej, z uwagi m.in. na fakt, i ż na wspólnym rynku istnieje swoboda przep ł ywu us ł ug, a zatem równie ż b ę d ą ca us ł ug ą sprzeda ż ubezpiecze ń . Cz ł onkostwo Polski w Unii Europejskiej sprawia, ż e nie istniej ą bariery administracyjne (prawne), które uniemo ż liwia ł yby „wej ś cie” i dzia ł anie na obszarze Polski zak ł adów ubezpiecze ń maj ą cych siedzib ę w pozosta ł ych Pa ń stwach Cz ł onkowskich, co powoduje, ż e ubezpieczony maj ą cy obywatelstwo polskie mo ż e by ć zwi ą zany umow ą ubezpieczeniow ą z przedsi ę biorc ą maj ą cym siedzib ę w innym Pa ń stwie Cz ł onkowskim (tzw. element transgraniczny). Mo ż liwo ść wykonywania us ł ug w sektorze finansowym (w tym i ubezpieczeniowym) na odleg ł o ść , przemawia za wyznaczeniem rynku szerszego ni ż krajowy. Ponadto brak barier odno ś nie prowadzenia w Polsce dzia ł alno ś ci ubezpieczeniowej przez ubezpieczycieli zagranicznych (otwarto ść rynku ubezpiecze ń ) i konkurencyjno ść na tym rynku (w 2003 r. dzia ł a ł o 26 zak ł adów ubezpiecze ń , a w 2005 r. – 32 zak ł ady) ś wiadczy o istnieniu na tym rynku nieskr ę powanych warunków konkurencji i braku narzucania ze strony PZU Ż ycie warunków, które ogranicza ł yby konkurencj ę na otwartym, pozbawionym barier wej ś cia i ujednoliconym pod wzgl ę dem prawnym (dyrektywy w sprawie prowadzenia dzia ł alno ś ci ubezpieczeniowej na obszarze Wspólnoty Europejskiej); - PZU Ż ycie nie posiada pozycji dominuj ą cej, ani na szerzej przyj ę tym rynku w ł a ś ciwym, tj. okre ś lonym jako rynek ubezpiecze ń na ż ycie na obszarze UE, ani te ż na rynku krajowym, na którym PZU Ż ycie traci udzia ł , co wed ł ug niego wskazuje na masow ą rezygnacj ę z korzystania z jego us ł ug ubezpieczeniowych, o czym mo ż e ś wiadczy ć wykaz spraw s ą dowych i egzekucyjnych o sk ł adki za okres wypowiedzenia, z którego wynika jak wiele podmiotów zrezygnowa ł o z korzystania z us ł ug ubezpieczeniowych w PZU Ż ycie. Powy ż szy fakt rezygnacji z us ł ug PZU Ż ycie dowodzi, i ż ubezpieczaj ą cy mog ą swobodnie wybiera ć pomi ę dzy ś wiadczeniodawcami i okoliczno ś ci rynkowe nie zmuszaj ą ich do pozostawania w stosunkach umownych z PZU Ż ycie (pisma PZU Ż ycie z dnia 31 pa ź dziernika 2005 r. i 29 czerwca 2006 r.); - zachowa ń rynkowych PZU Ż ycie, b ę d ą cych przedmiotem niniejszego post ę powania, w przypadku przypisania mu pozycji dominuj ą cej, nie mo ż na okre ś li ć jako jej nadu ż ywania. Udzia ł PZU Ż ycie w rynku ubezpiecze ń na ż ycie jest bowiem wynikiem zasz ł o ś ci historycznych z czasów gdy zak ł ad ten by ł jedynym ubezpieczycielem. Samo utrzymywanie pozycji dominuj ą cej, której posiadanie ze swej istoty powoduje ograniczenie konkurencji, nie jest zabronione, dopóki czyni si ę to ś rodkami nie wykraczaj ą cymi poza zasady „normalnej” konkurencji. Wed ł ug PZU Ż ycie, Wnioskodawcy nie wskazali w czym dzia ł anie PZU Ż ycie odbiega od takich metod „normalnej” konkurencji; - nieprawdziwy jest zarzut „utrzymywania systemu pracowniczych grupowych ubezpiecze ń na ż ycie utrudniaj ą cego zmian ę przez ubezpieczaj ą cych (pracodawców) ubezpieczyciela, a tym samym utrudniaj ą cego rozwój konkurencji na rynku w ł a ś ciwym, które mia ł oby si ę odbywa ć poprzez wprowadzenie wymogu zgody na wypowiedzenie umowy ubezpieczenia grupowego przez pracowników, pomimo ż e pracownicy nie s ą stron ą umowy oraz poprzez rozci ą gni ę cie ochrony ubezpieczeniowej na pracownika po wyst ą pieniu przez niego z 10 ubezpieczenia i obci ąż anie ubezpieczaj ą cego sk ł adkami za pracownika za okres wypowiedzenia umowy ubezpieczenia” z uwagi m.in. na nast ę puj ą ce fakty: a. PZU Ż ycie pozostaj ą c w stosunkach umownych z pracodawcami ubezpieczaj ą cymi swoich pracowników, czerpie okre ś lone korzy ś ci, natomiast prawo nie mo ż e wymaga ć od przedsi ę biorcy, aby zrezygnowa ł z kontynuowania tych umów, gdy ż by ł oby to sprzeczne z jego interesem gospodarczym, a prawo konkurencji nawet od dominanta nie wymaga, aby dzia ł a ł wbrew takiemu interesowi i nie mo ż na takiego zachowania traktowa ć jako nadu ż ywania pozycji dominuj ą cej. Z drugiej strony kontynuowanie tych umów jest mo ż liwe tylko w przypadku, gdy druga strona nie wypowie umowy. Mo ż liwo ść taka zale ż y za ś od zgody samych ubezpieczonych (pracowników) – na których wol ę PZU Ż ycie nie ma ż adnego wp ł ywu. Na PZU Ż ycie nie spoczywa odpowiedzialno ść za ewentualne „utrzymywanie systemu (…)”, które nale ż y traktowa ć jako trwa ł o ść stosunków umownych mi ę dzy PZU Ż ycie a ubezpieczaj ą cymi; b. zamieszczenie w starych OWGUP wymogu zgody wi ę kszo ś ci pracowników w przypadku wypowiedzenia przez pracodawc ę umowy ubezpieczenia grupowego z PZU Ż ycie, mia ł o na celu ochron ę interesów pracowników i zapobie ż enia sytuacji, w której mimo ich woli pracodawca pozbawi ł by ich takiej mo ż liwo ś ci, w zwi ą zku z faktem, ż e umowa mi ę dzy PZU Ż ycie a pracodawc ą jest umow ą na rzecz osób trzecich tj. pracowników. Ponadto ka ż dy pracownik móg ł w dowolnym czasie wyst ą pi ć z ubezpieczenia oferowanego przez PZU Ż ycie i skorzysta ć z innego ubezpieczenia grupowego oferowanego przez inny zak ł ad ubezpiecze ń , z jakim zawar ł umow ę ubezpieczenia grupowego ich pracodawca. Zawarcie umowy ubezpieczenia grupowego z PZU Ż ycie nie nast ę puje na zasadzie wy łą czno ś ci; c. nieprawdziwe s ą argumenty Wnioskodawców dotycz ą ce uiszczania przez pracodawców sk ł adek za pracowników rezygnuj ą cych pojedynczo z ubezpieczenia w PZU Ż ycie. W przypadkach indywidualnego wyst ą pienia pracownika z ubezpieczenia z PZU Ż ycie, pracodawca nie uiszcza za pracownika sk ł adki, poniewa ż nie jest to zwi ą zane z okresem wypowiedzenia; d. rezygnacja pracodawcy ze zmiany ubezpieczyciela nie powoduje dodatkowych kosztów, gdy ż okres, który na skutek wypowiedzenia umowy staje si ę okresem wypowiedzenia by ł by, w razie braku wypowiedzenia, „zwyk ł ym” okresem trwania umowy, w którym tak ż e trzeba by by ł o p ł aci ć sk ł adk ę . Sk ł adka zarówno w okresie wypowiedzenia, jak i w pozosta ł ym czasie trwania umowy p ł atna jest w takiej samej wysoko ś ci i na takich samych warunkach, wi ę c ponoszone przez pracodawc ę koszty by ł yby dok ł adnie takie same, niezale ż nie od tego, czy umow ę ubezpieczenia kontynuowa ł by czy te ż wypowiedzia ł . Taki sam jest te ż zakres udzielanej ochrony ubezpieczeniowej; e. zarzut „rozci ą gni ę cia ochrony ubezpieczeniowej na pracownika po wyst ą pieniu przez niego z ubezpieczenia”, PZU Ż ycie uznaje za dzia ł anie prokonsumenckie; f. egzekwowanie sk ł adek za okres wypowiedzenia jest dzia ł aniem zgodnym z prawem, co potwierdzaj ą wyroki s ą dów, np. wyrok S ą du Okr ę gowego w Warszawie z dnia 10 pa ź dziernika 2005 r., z którego wynika, ż e kwestionowany przez Wnioskodawców § 16 ust. 2 starych OWGUP jest zgodnym z przepisami prawa cywilnego postanowieniem, dotycz ą cym wykonywania umów i nie mo ż e by ć uznany za warunek uci ąż liwy; g. uto ż samianie przez organ antymonopolowy dwóch odr ę bnych sytuacji, uregulowanych przez stare OWGUP, tj. sytuacj ę rezygnacji pojedynczego pracownika z uczestnictwa w grupowym ubezpieczeniu, po łą czonej z jego o ś wiadczeniem o wycofaniu zgody na potr ą canie przez pracodawc ę 11 (ubezpieczaj ą cego) z jego wynagrodzenia kwot sk ł adek, gdzie umowa mi ę dzy pracodawc ą a PZU Ż ycie w dalszym ci ą gu trwa, oraz sytuacji wypowiedzenia ca ł ej umowy grupowego ubezpieczenia (ze skutkiem dla wszystkich pracowników ni ą obj ę tych), za zgod ą co najmniej 75% ubezpieczonych pracowników, gdzie zgoda powy ż sza nie jest uto ż samiana z natychmiastow ą rezygnacj ą i nie łą czy si ę ze z ł o ż eniem o ś wiadczenia o cofni ę ciu zgody na potr ą canie przez pracodawc ę sk ł adek z wynagrodzenia pracownika w okresie wypowiedzenia. Poniewa ż w okresie wypowiedzenia umowa ubezpieczenia w dalszym ci ą gu trwa, pracownicy s ą zobowi ą zani pokrywa ć sk ł adki, a pracodawca w dalszym ci ą gu pozostaje uprawniony do ich potr ą cania z wynagrodzenia pracowników. PZU Ż ycie egzekwuje powy ż sze sk ł adki od pracodawców, poniewa ż z nimi, a nie z pracownikami, jest zwi ą zany umow ą ; h. w okresie wypowiedzenia umowy pracownicy nie powinni by ć zwolnieni z obowi ą zku finansowania sk ł adek. W celu wyegzekwowania od pracowników sk ł adek w okresie wypowiedzenia, pracodawcy mogliby zawiera ć z pracownikami umowy o charakterze czysto cywilnym (nie maj ą cym zwi ą zku z prawem pracy) obejmuj ą ce obowi ą zek zwrotu pracodawcy kwot tych sk ł adek, co by ł oby uzasadnione faktem obj ę cia pracowników ochron ą ubezpieczeniow ą w tym okresie. Z punktu widzenia interesów gospodarczych PZU Ż ycie, oboj ę tne jest faktyczne ź ród ł o finansowania powy ż szych sk ł adek („kiesze ń ” pracowników czy pracodawcy), jednak ż e móg ł on żą da ć wykonania umowy (zap ł aty sk ł adek za okres wypowiedzenia) wy łą cznie od pracodawcy, jako strony umowy. Zatem spory, co do ź ród ł a finansowania sk ł adek maj ą charakter czysto cywilny i powinny by ć za ł atwiane pomi ę dzy pracodawc ą a pracownikami obj ę tymi umow ą grupowego ubezpieczenia, i nie maj ą do nich odniesienia przepisy prawa konkurencji; i. zawieranie umów przewiduj ą cych mo ż liwo ść ich wypowiedzenia przez ka ż d ą ze stron (a w konsekwencji – istnienie jakiego ś okresu wypowiedzenia) jest normaln ą praktyk ą gospodarcz ą , a trzymiesi ę czny okres wypowiedzenia nie wydaje si ę PZU Ż ycie nadmiernie d ł ugi. Ponadto nie mo ż na mówi ć o „utrzymywaniu systemu (…)” skoro ów trzymiesi ę czny okres w pewnym momencie si ę przecie ż ko ń czy, a ubezpieczaj ą cy mo ż e bez przeszkód zawrze ć umow ę z innym zak ł adem ubezpiecze ń ; j. podj ę cie uchwa ł y nr UZ/257/2005 Zarz ą du PZU Ż ycie z dnia 22.06.2005 r. w sprawie zmiany zasad post ę powania w przypadku nieop ł acenia sk ł adek w okresie wypowiedzenia umowy grupowego ubezpieczenia pracowniczego typ P, zawieraj ą cej decyzj ę , ż e w przypadku wypowiedzenia umowy ubezpieczenia zawartej na podstawie starych OWGUP i nieop ł acenia sk ł adki przez ubezpieczaj ą cego w okresie wypowiedzenia umowy w zwi ą zku z rezygnacj ą wszystkich ubezpieczonych z ubezpieczenia, PZU Ż ycie wstrzymuje si ę od dochodzenia tych sk ł adek na drodze s ą dowej; k. to czy umowa b ę dzie kontynuowana zale ż y od zgody samych ubezpieczonych (pracowników), na których wol ę PZU Ż ycie nie ma ż adnego wp ł ywu, a odpowiedzialno ść za ten stan rzeczy spoczywa na ubezpieczonych (ka ż dy z ubezpieczonych w oparciu o stare OWGUP mo ż e indywidualnie zrezygnowa ć z grupowego ubezpieczenia ze skutkiem na koniec miesi ą ca kalendarzowego – w przypadku rezygnacji pojedynczego pracownika z grupowego ubezpieczenia w PZU Ż ycie nie ma okresu wypowiedzenia - pismo PZU Ż ycie z dnia 29.06.2006 r.) - nieuzasadniony jest zarzut „przerzucania na ubezpieczonego (pracodawc ę ) ryzyka finansowego wyst ą pienia przez pracowników z grupowego ubezpieczenia”, dotycz ą cy tego 12 samego zachowania PZU Ż ycie, które w zarzucie „utrzymywania systemu (…)” zosta ł o okre ś lone jako „obci ąż anie ubezpieczaj ą cego sk ł adkami za pracownika za okres umowy wypowiedzenia ubezpieczenia” i sprowadza si ę do kwestionowania dopuszczalno ś ci żą dania przez PZU Ż ycie sk ł adki za okres wypowiedzenia. Wobec tego odnosi si ę do niego w ca ł ej rozci ą g ł o ś ci argumentacja PZU Ż ycie przedstawiona powy ż ej, dotycz ą ca kwestii ś wiadcze ń z umowy wzajemnej w okresie wypowiedzenia oraz rzekomych kosztów powstaj ą cych u pracodawcy w zwi ą zku z zaprzestaniem wspó ł pracy z PZU Ż ycie; - zarzut naruszenia art. 82 TWE zwi ą zany jest z wyznaczeniem rynku w ł a ś ciwego w uj ę ciu geograficznym i w ocenie PZU Ż ycie wewn ę trznie sprzeczne jest twierdzenie, i ż PZU Ż ycie zajmuje pozycj ę dominuj ą c ą na rynku geograficznym wyznaczonym jako obszar Polski oraz twierdzenie, ż e dzia ł anie tego przedsi ę biorcy mo ż e wp ł ywa ć na wymian ę handlow ą mi ę dzy Pa ń stwami Cz ł onkowskimi. Wp ł yw na powy ż sz ą wymian ę handlow ą mo ż liwy by ł by tylko wtedy, gdyby za rynek geograficzny uzna ć obszar Wspólnoty albo przynajmniej obszar wi ę cej ni ż jednego Pa ń stwa Cz ł onkowskiego. Wg PZU Ż ycie w ł a ś ciwym rynkiem geograficznym w niniejszej sprawie jest obszar WE, a na tak wyznaczonym rynku PZU Ż ycie nie posiada pozycji dominuj ą cej w zakresie ubezpiecze ń na ż ycie; - kwestionowane przez Wnioskodawców postanowienia § 16 ust. 1 i 2 starych OWGUP, nie s ą ju ż stosowane w obrocie w przypadku wyra ż enia zgody przez ubezpieczaj ą cego na ich zmian ę . Od dnia 1 stycznia 2004 r. PZU Ż ycie dostosowa ł tre ść OWGUP do wymaga ń nowych przepisów ustawy z dnia 22 maja 2003 r. o dzia ł alno ś ci ubezpieczeniowej (Dz.U. 124, poz. 1151) i wprowadzi ł w ż ycie nowe OWGUP, które zatwierdzone zosta ł y uchwa łą Zarz ą du PZU Ż ycie z dnia 26 listopada 2003 r. Nr UZ 431/2003, w zwi ą zku z czym zaistnia ł a mo ż liwo ść zaprzestania stosowania kwestionowanych zapisów w przypadku wyra ż enia zgody na ich zmian ę przez ubezpieczaj ą cego. Kwestionowany przepis § 16 ust. 1 pkt 2 nie jest obecnie (tj. od dnia 01.01.2004 r.) przez PZU Ż ycie stosowany. Wycofanie si ę PZU Ż ycie z jego stosowania wynika ł o m.in. z faktu, ż e zosta ł on uznany przez S ą d Ochrony Konkurencji i Konsumentów (wyroki z dnia 10.10.2005 r. w sprawach o sygn. akt: XVII AmC 54/04 i XVII AmC 56/04) za sprzeczny z art. 830 § 1 kc, zgodnie z którym „przy ubezpieczeniu osobowym ubezpieczaj ą cy mo ż e wypowiedzie ć umow ę w ka ż dym czasie z zachowaniem terminu okre ś lonego w ogólnych warunkach ubezpieczenia” i uznany za niewa ż ny z mocy art. 58 § 1 kc. Od momentu zako ń czenia akwizycji starego OWGUP, PZU Ż ycie prowadzi ł aktywne dzia ł ania zmierzaj ą ce do zmiany „starego portfela” ww. umów na nowe produkty, jednak ż e cz ęść klientów posiadaj ą cych stare OWGUP nie wyra ż a zgody na wprowadzenie nowego ubezpieczenia podstawowego i akceptuje jedynie np. ofert ę nowych ubezpiecze ń dodatkowych, a PZU Ż ycie jako ubezpieczyciel nie ma prawa wypowiedzie ć ubezpieczaj ą cemu starej umowy grupowego ubezpieczenia pracowniczego typ P. Zawarcie nowej umowy wi ąż e si ę bowiem z wystawieniem nowej polisy, spisaniem nowego wniosku o zawarcie umowy ubezpieczenia a przede wszystkim z konieczno ś ci ą spisania nowych deklaracji zgody, a tak ż e czasami mo ż e powodowa ć zmian ę wysoko ś ci sk ł adki (na wy ż sz ą ), co wyd ł u ż a proces przechodzenia ze starych na nowe OWGUP; - w odniesieniu do problemu z ł o ż enia o ś wiadczenia woli o wypowiedzeniu umowy przez pracowników - wywo ł uje ono skutki jedynie w przysz ł o ś ci. Do momentu up ł ywu terminu wypowiedzenia, umowa ubezpieczenia trwa i obie strony zobowi ą zane s ą wykonywa ć swoje dotychczasowe zobowi ą zania; - w odniesieniu do zarzutu dotycz ą cego zapisów § 16 ust. 2, w zwi ą zku z § 24 pkt 5 OWGUP, w opinii PZU Ż ycie, zapisy te s ą równoprawne, gdy ż przewiduj ą obowi ą zek wykonania zobowi ą zania przez ubezpieczonego mimo niewykonywania lub nienale ż ytego wykonania zobowi ą zania przez jego kontrahenta. Wed ł ug PZU Ż ycie wynika to z faktu, ż e pomimo 13 wypowiedzenia umowy, w przypadku op ł acania sk ł adki przez ca ł y okres wypowiedzenia, przez ca ł y ten okres trwa ochrona ubezpieczeniowa. Pomi ę dzy ś wiadczeniami obu stron zachodzi wi ę c wzajemna ekwiwalentno ść , a zatem tre ść postanowie ń reguluje prawa i obowi ą zki stron w sposób jak najbardziej równoprawny. Fakt istnienia ryzyka ubezpieczeniowego w okresie wypowiedzenia umowy, które obci ąż a PZU Ż ycie, uzasadnia obowi ą zek op ł acania sk ł adki przez ubezpieczaj ą cego w tym okresie i powoduje, ż e ochrona ubezpieczeniowa istnieje w takim przypadku przez ca ł y okres ubezpieczenia. PZU Ż ycie wyja ś nia jednocze ś nie, i ż w § 24 pkt 5 OWGUP chodzi natomiast o konkretn ą zindywidualizowan ą sytuacj ę , w której zaprzestaje si ę op ł acania sk ł adki za wszystkich ubezpieczonych pomimo istnienia takiego obowi ą zku w okresie wypowiedzenia umowy. W tym przypadku zak ł ad ubezpiecze ń nie otrzymuje od kontrahenta ś wiadczenia ekwiwalentnego w stosunku do jego obowi ą zku, z tych wzgl ę dów odpowiedzialno ść w stosunku do poszczególnego ubezpieczonego wygasa z up ł ywem ostatniego dnia miesi ą ca kalendarzowego, za który op ł acono sk ł adk ę . W opinii PZU Ż ycie taka regulacja problemu p ł acenia sk ł adki, pomimo istnienia takiego obowi ą zku umownego, jest równoprawna i nie mo ż e stanowi ć praktyki ograniczaj ą cej konkurencj ę ; - w odniesieniu do wniosku z dnia 17 pa ź dziernika 2005 r. – wed ł ug PZU Ż ycie nie wyst ę puje interes publicznoprawny, którego ochronie ma s ł u ż y ć post ę powanie antymonopolowe, a tak ż e brak jest interesu prawnego wnioskodawców, którzy nie wskazali, na czym polega ć ma ograniczenie konkurencji. Ponadto podnoszona przez wnioskodawców argumentacja dotyczy interesów cywilnoprawnych (wnioskodawcom chodzi w istocie o unikni ę cie zap ł aty nale ż no ś ci wobec PZU Ż ycie). Oceniaj ą c przedstawiony stan faktyczny Prezes Urz ę du Ochrony Konkurencji i Konsumentów ustali ł , co nast ę puje: Wnioskodawcy prowadz ą c dzia ł alno ść gospodarcz ą w formie: spó ł ki z ograniczon ą odpowiedzialno ś ci ą (Atempol Sp. z o.o., HTS Polska Sp. z o.o., Jastrz ę bskie Zak ł ady Remontowe „D ź wigi” Sp. z o.o.), spó ł ki cywilnej (Janusz Walocha i Marek Grzegolec prowadz ą cy dzia ł alno ść gospodarcz ą pod nazw ą FHUP „JAMAR” s.c., Ewelina Baranowska, Przemys ł aw Nikiel, Marcin Nikiel prowadz ą cy dzia ł alno ść gospodarcz ą pod nazw ą PPHU „NIKI” s.c., Zak ł ad Us ł ugowo – Produkcyjny „Max-Mont” s.c.), spó ł ki jawnej (Renault Pietrzak B.B. s.j.), Spó ł dzielni Kó ł ek Rolniczych (która na podstawie art. 11 § 1 ustawy z dnia 16 wrze ś nia 1982 r. Prawo spó ł dzielcze – Dz. U. z 2003 r. Nr 188, poz. 1848 posiada osobowo ść prawn ą oraz na podstawie art. 180 tej ustawy jest podmiotem ś wiadcz ą cym us ł ugi dla rolnictwa) oraz we w ł asnym imieniu na podstawie za ś wiadczenia o wpisie do ewidencji dzia ł alno ś ci gospodarczej („Diler” Tomasz Wo ź niak, Zak ł ad Instalacyjno-Budowlany „Lemar” Lech Marchlewski), spe ł niaj ą kryteria definicji przedsi ę biorcy w rozumieniu art. 4 pkt 1 ustawy antymonopolowej. Wykazali oni, zgodnie z art. 84 ust. 1 pkt ustawy antymonopolowej, swój interes prawny do wyst ę powania z wnioskiem o wszcz ę cie post ę powania antymonopolowego. Ka ż dy z ww. Wnioskodawców zawar ł z PZU Ż ycie umow ę grupowego ubezpieczenia pracowniczego na ż ycie na warunkach okre ś lonych w Ogólnych warunkach grupowego ubezpieczenia pracowniczego typ P z dnia 7 grudnia 1992 r. (stare OWGUP – KARTA 4948- 4958). W przypadku rezygnacji ubezpieczonych pracowników z ubezpieczenia w PZU Ż ycie i podj ę cia zamiaru zmiany ubezpieczyciela, Wnioskodawcy w wyniku stosowanego przez PZU Ż ycie systemu, którego funkcjonowanie opiera si ę na zasadach przewidzianych w starych OWGUP, obci ąż ani byli w post ę powaniach s ą dowych i egzekucyjnych kosztami 14 wynikaj ą cymi ze sk ł adek za pracowników za 3-miesi ę czny okres wypowiedzenia umowy ww. ubezpieczenia. Zasady funkcjonowania grupowych ubezpiecze ń pracowniczych na ż ycie na podstawie starych OWGUP PZU Ż ycie zawiera ł umowy grupowego ubezpieczenia pracowniczego typ P na podstawie starych OWGUP w okresie od 1 stycznia 1993 r. do 31 grudnia 2003 r. Umowy grupowego ubezpieczenia pracowniczego na ż ycie na podstawie powy ż szych OWGUP kontynuowane by ł y równie ż po 31 grudnia 2003 r. Zgodnie z ww. starymi OWGUP, umow ą ubezpieczenia pracowniczego typ P obj ę ci s ą pracownicy zatrudnieni przez ubezpieczaj ą cych ich pracodawców. Przedmiotem ubezpieczenia jest ż ycie ubezpieczonego pracownika i wspó ł ubezpieczonych (tj. obj ę tych ubezpieczeniem cz ł onków rodziny ubezpieczonego pracownika) oraz nast ę pstwa nieszcz ęś liwych wypadków, powoduj ą ce trwa ł y uszczerbek na zdrowiu lub ś mier ć ubezpieczonego (§ 3 starych OWGUP). Ww. umowa przewiduje w zamian za op ł acan ą przez pracownika sk ł adk ę , wyp ł at ę ś wiadcze ń (w dacie powstania danego zdarzenia) m.in. z tytu ł u: zgonu ubezpieczonego, nieszcz ęś liwego wypadku powoduj ą cego zgon ubezpieczonego lub trwa ł y uszczerbek na zdrowiu ubezpieczonego, zgonu wspó ł ubezpieczonych (ma łż onka, dziecka, noworodka martwo urodzonego, rodziców ubezpieczonego oraz rodziców ma łż onka), urodzenia si ę dziecka ubezpieczonemu. Przedmiotowe umowy grupowych ubezpiecze ń pracowniczych zawierane by ł y przez PZU Ż ycie z zak ł adami pracy, a nie bezpo ś rednio z ubezpieczonymi pracownikami (§ 1 starych OWGUP). Pracownicy przyst ą pili do ubezpieczenia poprzez z ł o ż enie deklaracji zgody na formularzu PZU Ż ycie i wyrazili zarazem zgod ę na potr ą canie przez zak ł ad pracy (pracodawc ę ) sk ł adek za ubezpieczenie z wynagrodzenia za prac ę (§ 12 ust. 1 starych OWGUP). Stron ą umowy ubezpieczenia by ł , z jednej strony ubezpieczyciel - PZU Ż ycie, z drugiej – ubezpieczaj ą cy (zak ł ad pracy). Powy ż sza umowa grupowego ubezpieczenia pracowniczego jest typow ą umow ą zawieran ą na rzecz osoby trzeciej w rozumieniu art. 808 § 1 k.c. Zgodnie z art. 808 § 2 k.c. obowi ą zki wynikaj ą ce z takiej umowy obci ąż aj ą ubezpieczaj ą cego, w niniejszej sprawie zak ł ady pracy. W ramach przedmiotowej umowy sk ł adki ubezpieczeniowe p ł acone s ą przez ubezpieczonych pracowników (poprzez potr ą canie z poborów pracownika – za ich zgod ą ) i przekazywane s ą co miesi ą c (z góry) przez ubezpieczaj ą cego pracodawc ę (zak ł ad pracy) do PZU Ż ycie wraz z rozliczeniem miesi ę cznym (§ 19 starych OWGUP). Ww. umowa ma charakter d ł ugoterminowy. Zawierana jest na czas nieokre ś lony. Przedmiotowa umowa rozwi ą zana mo ż e by ć zgodnie z § 16 starych OWGUP w drodze wypowiedzenia na pi ś mie na koniec miesi ą ca kalendarzowego z zachowaniem 3- miesi ę cznego okresu wypowiedzenia przez: - ubezpieczaj ą cego (zak ł ad pracy) – pod warunkiem, ż e co najmniej 75% ubezpieczonych pracowników wyrazi uprzednio zgod ę pisemn ą na rozwi ą zanie umowy (§ 16 ust. 1 pkt 1 starych OWGUP), - PZU Ż ycie, w przypadkach okre ś lonych w § 16 ust. 1 pkt 2 - w razie: • gdy procent ubezpieczonych w odniesieniu do liczby zatrudnionych jest mniejszy od wymaganego minimum (tj. w zak ł adach pracy zatrudniaj ą cych od 3 do 15 pracowników – 100% zatrudnionych, zak ł adach pracy zatrudniaj ą cych od 16 do 500 pracowników – nie mniej ni ż 75% zatrudnionych, w zak ł adach pracy zatrudniaj ą cych powy ż ej 500 pracowników – nie mniej ni ż 60% zatrudnionych), albo • nie przekazywania sk ł adek w terminie przez ubezpieczaj ą cego, albo • nie nadsy ł ania przez ubezpieczaj ą cego bie żą co rozlicze ń miesi ę cznych. 15 Zgodnie z § 16 ust. 2 starych OWGUP, w powy ż szych przypadkach okre ś lonych w § 16 ust. 1 pkt 2 tych OWGUP, ubezpieczaj ą cy (zak ł ad pracy) jest obowi ą zany do przekazywania PZU Ż ycie sk ł adki do ko ń ca okresu wypowiedzenia, a wi ę c przez 3 miesi ą ce. Równocze ś nie stare OWGUP przewiduj ą (§ 24), ż e w odniesieniu do poszczególnych ubezpieczonych odpowiedzialno ść PZU Ż ycie wygasa: 1) z up ł ywem trzech miesi ę cy, licz ą c od ko ń ca miesi ą ca kalendarzowego, za który zosta ł a op ł acona ostatnia sk ł adka: a) w czasie zatrudnienia ubezpieczonego w zak ł adzie pracy, b) w okresie indywidualnego kontynuowania ubezpieczenia, c) w razie ustania stosunku pracy, je ż eli bezpo ś rednio przedtem ubezpieczony op ł aci ł sk ł adki za co najmniej 12 miesi ę cy, 2) z ko ń cem miesi ą ca kalendarzowego, w którym usta ł stosunek pracy, je ż eli bezpo ś rednio przedtem ubezpieczony op ł aci ł sk ł adki za okres krótszy ni ż 12 miesi ę cy, 3) z pocz ą tkiem odpowiedzialno ś ci PZU Ż ycie lub innego ubezpieczyciela, je ż eli ubezpieczony, przed up ł ywem okresu odpowiedzialno ś ci, okre ś lonym w ww. pkt 1 c), przyst ą pi do ubezpieczenia w nowym miejscu pracy, 4) od nast ę pnego dnia po zgonie lub wyje ź dzie ubezpieczonego za granic ę na sta ł e, 5) w razie wypowiedzenia umowy ubezpieczenia – z up ł ywem ostatniego miesi ą ca kalendarzowego, za który op ł acono sk ł adk ę , najpó ź niej jednak z dniem rozwi ą zania umowy ubezpieczenia (§ 16). Przypadki okre ś lone w ww. punktach: 2, 3 i 4 nie dotycz ą zarzutów w przedmiotowej sprawie. Tak ż e okre ś lony w ww. punkcie 1 przypadek indywidualnej rezygnacji z ubezpieczenia grupowego nie ma bezpo ś redniego zwi ą zku ze spraw ą . W niniejszej sprawie ma zastosowanie natomiast ww. punkt 5, który ustala obowi ą zywanie ochrony ubezpieczeniowej przez okres wypowiedzenia umowy. Powy ż szy zapis a tak ż e zapisy zawarte w § 19 starych OWGUP pozwalaj ą PZU Ż ycie na wyst ę powanie do ubezpieczaj ą cych o zap ł at ę sk ł adek za ubezpieczonych za okres wypowiedzenia. Zgodnie z § 19 ust. 2 zdanie 2 starych OWGUP, sk ł adki miesi ę czne powinny by ć potr ą cane z góry w kolejnych, nast ę puj ą cych po sobie miesi ą cach przez ca ł y czas trwania ubezpieczenia. Nale ż y podnie ść , ż e zgodnie z art. 813 § 1 kodeksu cywilnego, sk ł adk ę oblicza si ę za czas trwania odpowiedzialno ś ci zak ł adu ubezpiecze ń , a zgodnie z art. 812 kc obliguj ą cym zak ł ad ubezpiecze ń do wskazania w ogólnych warunkach umowy m.in. okresu ochrony ubezpieczeniowej, PZU Ż ycie ustali ł okres ochrony ubezpieczeniowej nie uwzgl ę dniaj ą c realiów tj. wyst ą pienia pracowników z ubezpieczenia. Jednocze ś nie nale ż y zauwa ż y ć , ż e mo ż liwo ść dokonania przez pracodawc ę potr ą cenia z wynagrodzenia za prac ę pracownika wynikaj ą ca z przepisów: art. 87 § 1 kodeksu pracy, zgodnie z którym z wynagrodzenia za prac ę podlegaj ą potr ą ceniu tylko okre ś lone w nim nale ż no ś ci (sk ł adka ubezpieczeniowa nie zosta ł a w nim wymieniona) i art. 91 kodeksu pracy, zezwalaj ą cego na potr ą canie z wynagrodzenia innych nale ż no ś ci ni ż wymienione w art. 87 § 1 kodeksu pracy, jedynie za zgod ą pracowników wyra ż on ą na pi ś mie, powoduje ż e to ubezpieczaj ą cy jest zobowi ą zany do zap ł aty ochrony ubezpieczeniowej, z której zrezygnowali ubezpieczeni. W ka ż dej z sytuacji przedstawionych w § 16 ust. 1 pkt 1 i 2 starych OWGUP PZU Ż ycie domaga si ę na drodze s ą dowej zap ł aty sk ł adek za okres wypowiedzenia. Jak wynika z informacji przekazanych przez Wnioskodawców (pozwy, nakazy zap ł aty w post ę powaniu upominawczym, wyroki s ą dów cywilnych), w przypadku rezygnacji 16 wi ę kszo ś ci lub wszystkich pracowników w danym zak ł adzie pracy z ubezpieczenia grupowego w PZU Ż ycie, w sytuacji gdy pracownicy z ł o ż yli pisemne o ś wiadczenia o rezygnacji i jednoczesnym cofni ę ciu swojej zgody na dalsze potr ą canie sk ł adek ubezpieczenia z wynagrodzenia, pracodawcy, zgodnie z ww. przepisami kodeksu pracy, nie mieli mo ż liwo ś ci prawnych potr ą cania sk ł adek ubezpieczenia celem przekazania ich do PZU Ż ycie. Pracodawcy byli wówczas - jako strona umowy ubezpieczenia z PZU Ż ycie, wzywani przez PZU Ż ycie do zap ł aty zaleg ł ych sk ł adek za pracowników za okres trzech miesi ę cy, a w przypadku nie zap ł acenia – PZU Ż ycie dochodzi ł zap ł aty tych sk ł adek na drodze s ą dowej. Dowód: − o ś wiadczenia pracowników spó ł ki HTS Polska Sp. z o.o. z Ł odzi - poprzednia nazwa Boco Polska Sp. z o.o. o rezygnacji z ubezpieczenia i nie wyra ż eniu zgody na dalsze potr ą canie sk ł adki ubezpieczenia w PZU Ż ycie z dniem 01.03.2001 r. (dowód - KARTA 5387 – 5411) oraz wyroki s ą dów: S ą du Okr ę gowego w Ł odzi z dnia 26.07.2002 r. sygn. akt X Ga 133/02 oraz S ą du Rejonowego w Ł odzi – XIII Wydzia ł Gospodarczy sygn. akt XIII GC 1814/01 w sprawie ww. spó ł ki – dowód - KARTA 5364 - 5375, − o ś wiadczenia pracowników Jastrz ę bskich Zak ł adów Remontowych „D ź wigi” Sp. z o.o. w Jastrz ę biu Zdroju o rezygnacji z ochrony ubezpieczeniowej i wycofaniu zgody na potr ą canie sk ł adki ubezpieczenia (dowód – KARTA 5412 – 5434) oraz korespondencja z PZU Ż ycie – dowód – KARTA 5357 - 5363. Sytuacje, gdy rezygnuj ą cy z ubezpieczenia w PZU Ż ycie pracownicy stanowi ą wi ę kszo ść lub 100% ubezpieczonych danego zak ł adu pracy, a pracodawca nie wypowiada umowy, PZU Ż ycie traktuje jako wypowiedzenie umowy lub sam wypowiada umow ę i wyst ę puje do pracodawców (i egzekwuje na drodze s ą dowej) o zap ł at ę sk ł adek za 3- miesi ę czny okres wypowiedzenia, pocz ą wszy od miesi ą ca, za który nie zosta ł a op ł acona sk ł adka (dowód – KARTA 4935 – 4940, 5270 – 5284, 5293 – 5301, 5302 - 5308). Dochodzenie przez PZU Ż ycie zap ł aty sk ł adek za ww. okresy nast ę puje równie ż w przypadku wypowiedzenia przez pracodawc ę umowy ubezpieczenia w zwi ą zku z rezygnacj ą pracowników z ww. ubezpieczenia, za ś s ą dy zas ą dzaj ą sporne kwoty na rzecz PZU Ż ycie (dowód – KARTA 5070 – 5076, 5316 – 5323, 5309 - 5315). W sytuacji natomiast pojedynczych przypadków rezygnacji pracowników z ubezpieczenia w PZU Ż ycie (nie wskazuj ą cych na zamiar wyst ą pienia wi ę kszo ś ci pracowników lub ca ł ej grupy z ubezpieczenia w PZU Ż ycie), gdy pracodawca nie rozwi ą zuje umowy ubezpieczenia w odniesieniu do pozosta ł ych pracowników, PZU Ż ycie nie egzekwuje sk ł adek za pracowników, którzy wycofali si ę z ubezpieczenia (dowód - pisma PZU Ż ycie z dnia 31.10.2005 r. i 29.12.2004 r. – KARTA 5502 i 1104). Dowodem stanowi ą cym potwierdzenie stosowania wskazanych powy ż ej dzia ł a ń PZU Ż ycie jest tre ść Zarz ą dzenia nr 48/2003 Prezesa Zarz ą du PZU Ż ycie z dnia 17.09.2003 r. w sprawie wprowadzenia „Procedury post ę powania w przypadku zaleg ł o ś ci w op ł acie sk ł adek w grupowym ubezpieczeniu pracowniczym typ P”, (dowód - pismo pe ł nomocnika PZU Ż ycie SA z dnia 18.09.2006 r.- KARTA 6267 - 6276), zgodnie z którym PZU Ż ycie poprzez doradców klienta w Inspektoratach i Przedstawicielstwach, do ko ń ca drugiego miesi ą ca zaleg ł o ś ci, wysy ł a wezwanie do zap ł aty informuj ą ce ubezpieczaj ą cego o okresie i wysoko ś ci zaleg ł o ś ci w op ł acie sk ł adek. Po up ł ywie terminu wskazanego w wezwaniu do zap ł aty, doradca klienta wysy ł a do ubezpieczaj ą cego ostateczne wezwanie do zap ł aty. W przypadku nie uregulowania zaleg ł ych sk ł adek w terminie wskazanym w ostatecznym wezwaniu do zap ł aty, doradca klienta przygotowuje spraw ę do przekazania do radcy prawnego celem skierowania na drog ę s ą dow ą . Dyrektor Inspektoratu podejmuje decyzj ę o skierowaniu danej sprawy na drog ę s ą dow ą , b ą d ź likwidacji grupy ubezpieczeniowej bez dochodzenia roszcze ń , w przypadku, gdy koszty dochodzenia roszcze ń na drodze s ą dowej i egzekucyjnej b ę d ą przekracza ć ich warto ść . 17 Przedstawione zasady i procedura dotycz ą wszelkich przypadków wypowiedzenia, tj. zarówno przez pracodawców jak i przez PZU Ż ycie, jednak ż e dalszej ocenie przez organ antymonopolowy, zgodnie z zarzutami Wnioskodawców, podlega ć b ę dzie jedynie żą danie od ubezpieczaj ą cych pracodawców sk ł adek ubezpieczeniowych za pracowników za okres wypowiedzenia umowy grupowego ubezpieczenia pracowniczego w przypadku wyst ą pienia pracowników z tego ubezpieczenia. Powy ż sze dzia ł ania PZU Ż ycie, jak te ż wymóg (§ 16 ust. 1 pkt 1 starych OWGUP) uzyskania zgody co najmniej 75% ubezpieczonych pracowników na rozwi ą zanie umowy z PZU Ż ycie przez zak ł ad pracy, utrudniaj ą (a w przypadku nie uzyskania ww. poziomu akceptacji pracowników - uniemo ż liwiaj ą ) ubezpieczaj ą cym pracodawcom zmian ę ubezpieczyciela, nawet je ż eli powezm ą oni zamiar zmiany ubezpieczyciela, w przypadku oferowania przez inne zak ł ady ubezpiecze ń , warunków bardziej korzystnych ni ż PZU Ż ycie. Powy ż sze dzia ł ania PZU Ż ycie ograniczaj ą jednocze ś nie innym zak ł adom ubezpiecze ń dost ę p do ś wiadczenia umów grupowego ubezpieczenia pracowniczego na ż ycie i pozyskiwania nowych klientów. Dodatkow ą trudno ść w zmianie ubezpieczyciela stanowi „utrzymywanie” przez PZU Ż ycie pracowników zatrudnionych w zak ł adach pracy posiadaj ą cych umow ę grupowego ubezpieczenia pracowniczego typ P, którzy zajmuj ą si ę obs ł ug ą powy ż szego ubezpieczenia, obejmuj ą c ą m.in.: informowanie pracowników o mo ż liwo ś ci przyst ą pienia do grupowego ubezpieczenia pracowniczego typ P i ubezpiecze ń dodatkowych w PZU Ż ycie oraz o procedurze realizacji ś wiadcze ń , zbieraniem od pracowników wype ł nionych i podpisanych deklaracji ww. ubezpieczenia, sporz ą dzaniem wykazów sk ł adek osób po raz pierwszy przyst ę puj ą cych do ubezpieczenia oraz osób, za które ubezpieczaj ą cy zaprzesta ł przekazywania sk ł adek w danym miesi ą cu. Wskazani powy ż ej pracownicy zatrudnieni s ą u ubezpieczaj ą cego pracodawcy, najcz ęś ciej w dziale ksi ę gowo ś ci lub kadr i na podstawie umowy-zlecenia z PZU Ż ycie, w zamian za prowizj ę wyp ł acan ą przez PZU Ż ycie, wyra ż on ą jako procent przekazywanej przez pracodawc ę sk ł adki, ś wiadcz ą na rzecz PZU Ż ycie us ł ugi m.in. dotycz ą ce: - niezw ł ocznego informowania PZU Ż ycie o dzia ł alno ś ci innych zak ł adów ubezpiecze ń na ż ycie na terenie pracodawcy, oraz o dzia ł aniach firm konkurencyjnych w zak ł adzie pracy w zakresie ubezpiecze ń ochronnych, oferowania ubezpieczeniowych funduszy kapita ł owych, a tak ż e dzia ł aniach prowadzonych przez Towarzystwa Funduszy Inwestycyjnych; - comiesi ę cznego dostarczania PZU Ż ycie dokumentów opracowanych przez pracodawc ę w zwi ą zku z umow ą grupowego ubezpieczenia pracowniczego typ P, - sporz ą dzania i przesy ł ania raz na trzy miesi ą ce do PZU Ż ycie raportu z wykonania umowy zlecenia (dowód – KARTA 1143 -1146 i 4943 – 4947). Zasady funkcjonowania grupowych ubezpiecze ń pracowniczych na podstawie nowych OWGUP Z dniem 1 stycznia 2004 r. podstaw ą zawieranych przez PZU Ż ycie umów grupowego ubezpieczenia pracowniczego na ż ycie sta ł y si ę Ogólne warunki grupowego ubezpieczenia na ż ycie typ P, zatwierdzone uchwa łą nr UZ/431/2003 zarz ą du PZU Ż ycie z dnia 26 listopada 2003 r. (zwane „nowe OWGUP”) – KARTA 1134-1142. W nowych OWGUP, PZU Ż ycie dokona ł szeregu zmian, m.in. w zakresie zapisów dotycz ą cych problemów, b ę d ą cych przedmiotem niniejszego post ę powania. W odniesieniu do zapisów dotycz ą cych wypowiedzenia umowy, nowe OWGUP przewiduj ą , ż e: 18 - umowa mo ż e by ć wypowiedziana przez ubezpieczaj ą cego na pi ś mie w ka ż dym czasie z zachowaniem trzymiesi ę cznego wypowiedzenia (§ 12), - umow ę uwa ż a si ę za wypowiedzian ą przez ubezpieczaj ą cego w przypadku zaleg ł o ś ci w przekazywaniu sk ł adek za wszystkich ubezpieczonych – umowa rozwi ą zuje si ę z up ł ywem trzeciego miesi ą ca zaleg ł o ś ci (§ 13 pkt 1), - umow ę uwa ż a si ę za wypowiedzian ą przez ubezpieczaj ą cego w przypadku spadku liczby ubezpieczonych poni ż ej 3 osób -umowa rozwi ą zuje si ę z up ł ywem okresu, za jaki przekazano ostatni ą sk ł adk ę przed spadkiem liczby ubezpieczonych poni ż ej 3 osób (§ 13 pkt 2), - w przypadku wypowiedzenia umowy istnieje obowi ą zek przekazywania sk ł adek do ko ń ca okresu wypowiedzenia (§ 14). Ponadto doprecyzowane zosta ł y przepisy dotycz ą ce zako ń czenia odpowiedzialno ś ci PZU Ż ycie w stosunku do ubezpieczonego. Zgodnie z § 25 nowych OWGUP odpowiedzialno ść PZU Ż ycie wobec ubezpieczonego ko ń czy si ę w dniu zaistnienia jednej z okoliczno ś ci: 1) otrzymania przez PZU Ż ycie o ś wiadczenia o odst ą pieniu przez ubezpieczaj ą cego od umowy, 2) ś mierci ubezpieczonego, 3) up ł ywu 1 miesi ą ca, licz ą c od ko ń ca okresu, za który zosta ł a przekazana ostatnia sk ł adka, z zastrze ż eniem ww. pkt 2, 4) up ł ywu okresu, za jaki przekazano sk ł adk ę , je ż eli w tym okresie usta ł stosunek prawny łą cz ą cy ubezpieczonego z ubezpieczaj ą cym, z zastrze ż eniem ww. pkt 3, 5) up ł ywu okresu, za jaki przekazano sk ł adk ę – w przypadku rezygnacji ubezpieczonego z ubezpieczenia, 6) up ł ywu okresu wypowiedzenia umowy. A zatem nowe OWGUP nie przewiduj ą ju ż zapisu dotycz ą cego wymogu wyra ż enia zgody co najmniej 75% pracowników na wypowiedzenie umowy ubezpieczenia, a b ę d ą cego m.in. przedmiotem niniejszego post ę powania. Inaczej równie ż traktuj ą one problem ochrony ubezpieczeniowej w stosunku do ubezpieczonego. Mi ę dzy innymi przewidziano 1 miesi ę czne rozci ą gni ę cie ochrony ubezpieczeniowej, w przypadku zaprzestania p ł acenia sk ł adek, a nie jak to ma miejsce w starych OWGUP – 3 miesi ę cznej ochrony. Przewidziano równie ż mo ż liwo ść ustania ochrony ubezpieczeniowej w przypadku rezygnacji ubezpieczonego (z up ł ywem okresu za jaki przekazano sk ł adk ę ). Jednak ż e nowe OWGUP maj ą zastosowanie jedynie do umów ubezpieczenia zawieranych pocz ą wszy od 1 stycznia 2004 r. Natomiast umowy zawarte do 31 grudnia 2003 r. i kontynuowane po tej dacie funkcjonuj ą na podstawie starych OWGUP, co odnosi si ę tak ż e do umów zawartych przez Wnioskodawców, mimo, i ż jak PZU Ż ycie informowa ł w trakcie post ę powania (m.in. w pi ś mie z dnia 20.07.2006 r.), podejmuje on dzia ł ania na rzecz zmiany tej sytuacji. Dzia ł ania te polegaj ą na aneksowaniu starych umów poprzez zast ę powanie umowami dzia ł aj ą cymi na podstawie nowych OWGUP, b ą d ź na aneksowaniu starych umów w taki sposób, aby ze starych OWGUP wyeliminowa ć postanowienie § 16 ust.1 pkt 1, mówi ą ce o konieczno ś ci wyra ż enia zgody przez co najmniej 75% pracowników na wypowiedzenie umowy przez ubezpieczaj ą cego, co zgodne jest z uchwa łą Zarz ą du PZU Ż ycie nr 477/2005 z dnia 18.11.2005 r. (pismo PZU Ż ycie z dnia 20.07.2006 r. – cz ęść informacji obj ę to postanowieniem o ograniczeniu prawa wgl ą du). W aneksowanych umowach wprowadzany jest w § 24 starych OWGUP zapis rozszerzaj ą cy wachlarz zdarze ń dotycz ą cych wyga ś ni ę cia odpowiedzialno ś ci PZU Ż ycie o przypadek rezygnacji ubezpieczonego z ubezpieczenia, w którym odpowiedzialno ść PZU Ż ycie w odniesieniu do poszczególnych ubezpieczonych wygasa z up ł ywem miesi ą ca kalendarzowego, za który op ł acona zosta ł a ostatnia sk ł adka. 19 Wed ł ug PZU Ż ycie, obecnie (pismo PZU Ż ycie z dnia 20.07.2006 r. – KARTA 6184- 6194) w istniej ą cych w zak ł adach pracy umowach ubezpieczenia (tych które nie zosta ł y zast ą pione umow ą grupowego ubezpieczenia pracowniczego funkcjonuj ą c ą w oparciu o nowe OWGUP) w ponad 80% grup zawarte s ą ww. aneksy i w umowach tych nie maj ą zastosowania powo ł ane zapisy § 16 ust. 1 pkt 1 starych OWGUP. Uwzgl ę dniaj ą c informacje PZU Ż ycie dotycz ą ce aneksowania umów dzia ł aj ą cych na podstawie starych OWGUP i nie zast ą pionych nowymi OWGUP (pismo PZU Ż ycie z dnia 20.07.2006 r. – KARTA 6184-6194), wobec faktu, i ż na podstawie starych nie aneksowanych OWGUP dzia ł a wci ąż znacz ą cy odsetek przedmiotowych umów, nale ż y stwierdzi ć , i ż w dalszym ci ą gu mimo istniej ą cej mo ż liwo ś ci i deklaracji zmiany, w PZU Ż ycie funkcjonuj ą grupowe ubezpieczenia pracownicze dzia ł aj ą ce na podstawie starych niezmienionych OWGUP. Ponadto PZU Ż ycie nie udowodni ł , ż e wszystkie umowy dzia ł aj ą ce w oparciu o stare OWGUP zosta ł y aneksowane w ww. zakresie i nie przedstawi ł przekonywuj ą cych dowodów, i ż zwraca ł si ę z ofert ą zmiany umów w przedmiotowym zakresie do wszystkich ubezpieczaj ą cych posiadaj ą cych umowy funkcjonuj ą ce w oparciu o stare OWGUP. Prezes Urz ę du Ochrony Konkurencji i Konsumentów zwa ż y ł , co nast ę puje Post ę powanie w niniejszej sprawie zosta ł o wszcz ę te na podstawie przepisów ustawy z dnia 15 grudnia 2000 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (tekst jedn. Dz. U. z 2005 r. Nr 244, poz. 2080 ze zm.). Wnioskodawcy postawili PZU Ż ycie zarzut nadu ż ywania pozycji dominuj ą cej w sposób stanowi ą cy naruszenie art. 8 ust. 1 oraz art. 8 ust. 2 pkt 5 ww. ustawy. W dniu 21 kwietnia 2007 r. wesz ł a w ż ycie ustawa z dnia 16 lutego 2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz. U. Nr 50, poz. 331). Zgodnie z art. 131 ust. 1 tej ustawy, do post ę powa ń wszcz ę tych na podstawie ustawy z dnia 15 grudnia 2000 r. o ochronie konkurencji i konsumentów i niezako ń czonych do dnia wej ś cia w ż ycie niniejszej ustawy stosuje si ę przepisy dotychczasowe. W zwi ą zku z powy ż szym, decyzja w niniejszej sprawie zosta ł a wydana na podstawie przepisów ustawy z dnia 15 grudnia 2000 r. o ochronie konkurencji i konsumentów, zwana w niniejszej decyzji „ustaw ą antymonopolow ą ”. Interes publicznoprawny Podstawowym kryterium niezb ę dnym dla uznania, ż e niniejsza sprawa ma charakter antymonopolowy jest ustalenie, ż e w jej okoliczno ś ciach dosz ł o do naruszenia interesu publicznoprawnego. W ś wietle art. 1 ust. 1 i 2 ustawy antymonopolowej celem regulacji w niej przyj ę tej jest zapewnienie rozwoju konkurencji, ochrona przedsi ę biorców nara ż onych na stosowanie praktyk ograniczaj ą cych konkurencj ę i ochrona interesów konsumentów. Ustawa antymonopolowa ma charakter publicznoprawny i s ł u ż y ochronie interesu ogólnospo ł ecznego. Znajduje zastosowanie tylko wówczas, gdy zagro ż ony lub naruszony zostaje interes publiczny, polegaj ą cy na zapewnieniu w ł a ś ciwych warunków funkcjonowania rynku gospodarczego. Ustawa zatem w odniesieniu do przedsi ę biorców chroni konkurencj ę , a w odniesieniu do konsumentów ich interesy jako zjawiska o charakterze instytucjonalnym. Wymienione w art. 1 cele ustawy antymonopolowej zosta ł y okre ś lone jako równorz ę dne co sprawia, ż e praktyki ograniczaj ą ce konkurencj ę obejmuj ą nie tylko te, które godz ą w konkurencj ę , ale równie ż te, które – podejmowane przez przedsi ę biorców posiadaj ą cych pozycj ę dominuj ą c ą – nie godz ą c wprost w konkurencj ę , naruszaj ą interesy innych uczestników rynku. Praktyki ograniczaj ą ce konkurencj ę mo ż na zatem podzieli ć na 20 praktyki antykonkurencyjne, wywieraj ą ce bezpo ś redni wp ł yw na stan lub rozwój konkurencji i interesy konkurencyjne innych przedsi ę biorców, oraz praktyki eksploatacyjne, których istot ą jest uzyskanie korzy ś ci kosztem innych podmiotów, w tym nieprowadz ą cych dzia ł alno ś ci gospodarczej. W przypadku praktyk eksploatacyjnych bezpo ś rednim celem lub skutkiem dzia ł a ń przedsi ę biorców jest naruszenie przede wszystkim innych ni ż konkurencyjne interesów pozosta ł ych uczestników rynku poprzez wykorzystanie przez przedsi ę biorców istniej ą cej nad kontrahentami przewagi. PZU Ż ycie maj ą c zagro ż one swoje interesy pozywa ubezpieczaj ą cych (pracodawców) najcz ęś ciej wtedy, gdy dochodzi do masowej rezygnacji z grupowego ubezpieczenia przez pracowników, gdy ci postanawiaj ą przyst ą pi ć do ubezpieczenia w innym zak ł adzie ubezpiecze ń . Powy ż sze dzia ł ania PZU Ż ycie dotycz ą ubezpieczaj ą cych (pracodawców) na terenie ca ł ej Polski, maj ą zatem charakter masowy na skal ę ogólnokrajow ą . Dowód na powy ż sze stanowi ą przekazane przez PZU Ż ycie przy pi ś mie z dnia 27.01.2006 r. wykazy: post ę powa ń s ą dowych i windykacyjnych dotycz ą cych sk ł adek za okres wypowiedzenia umowy, post ę powa ń s ą dowych zwi ą zanych z rezygnacj ą wszystkich ubezpieczonych, post ę powa ń egzekucyjnych w sprawach zwi ą zanych z wypowiedzeniem umowy w zwi ą zku z rezygnacj ą wszystkich ubezpieczonych (tre ść ww. wykazów obj ę ta jest ograniczeniem wgl ą du – postanowienie Prezesa Urz ę du z dnia 10.08.2006 r.). Potwierdzeniem powy ż szego s ą równie ż otrzymywane przez organ antymonopolowy zapytania s ą dów rejonowych z ró ż nych miast w Polsce (w których tocz ą si ę sprawy z powództwa PZU Ż ycie), dotycz ą ce niniejszego post ę powania antymonopolowego (dowód-KARTY m.in.: 6387,6400,6412,6425). PZU Ż ycie poprzez swoje dzia ł ania w sposób sztuczny stwarza bariery dost ę pu do us ł ug ś wiadczonych przez inne podmioty na rynku grupowych ubezpiecze ń pracowniczych na ż ycie. Takie post ę powanie PZU Ż ycie maj ą ce na celu zabezpieczenie w ł asnego interesu i utrzymania pozycji dominanta na rynku w ł a ś ciwym, a które w konsekwencji ogranicza mo ż liwo ś ci podejmowania walki konkurencyjnej przez inne podmioty prowadz ą ce dzia ł alno ść na rynku grupowych ubezpiecze ń pracowniczych na ż ycie, jak te ż praktyki maj ą ce charakter eksploatacyjny w stosunku do ubezpieczaj ą cych pracodawców, wskazuj ą na istnienie zagro ż enia interesu publicznoprawnego. W ś wietle powy ż szych wywodów, uzna ć nale ż y, ż e w niniejszej sprawie wykazano naruszenie interesu publicznoprawnego przez PZU Ż ycie, co uzasadnia ocen ę jego zachowania na rynku w ś wietle przepisów ustawy antymonopolowej. Tym samym zarzut braku interesu publicznoprawnego, podnoszony przez PZU Ż ycie jest bezzasadny. Rynek w ł a ś ciwy Dla oceny, czy zachowania przedsi ę biorców s ą zakazane, kluczowe znaczenie ma wyznaczenie rynku w ł a ś ciwego w sprawie. Zachowania przedsi ę biorców maj ą bowiem miejsce w strukturze rynkowej. Definicj ę rynku w ł a ś ciwego zawiera art. 4 pkt 8 ustawy antymonopolowej, stosownie do którego, rynek w ł a ś ciwy to rynek towarów, które ze wzgl ę du na ich przeznaczenie, cen ę oraz w ł a ś ciwo ś ci, w tym jako ść , s ą uznawane przez ich nabywców za substytuty oraz s ą oferowane na obszarze, na którym, ze wzgl ę du na ich rodzaj i w ł a ś ciwo ś ci, istnienie barier dost ę pu do rynku, preferencje konsumentów, znacz ą ce ró ż nice cen i koszty transportu, panuj ą zbli ż one warunki konkurencji. Wobec powy ż szego, ze wzgl ę du na okre ś lone relacje mi ę dzy produktami (towarami) i terytoriami (obszarami geograficznymi) rozró ż nia si ę rynek w ł a ś ciwy produktowo, geograficznie oraz czasowo. Rynek w ł a ś ciwy produktowo Podstawowe znaczenie dla zdefiniowania rynku produktowego ma ocena substytucyjno ś ci towarów. 21 PZU Ż ycie prowadzi dzia ł alno ść w zakresie okre ś lonym w dziale I za łą cznika do ustawy z dnia 22 maja 2003 r. o dzia ł alno ś ci ubezpieczeniowej (Dz. U. Nr 124, poz. 1151 ze zm.) zwana dalej „ustaw ą o dzia ł alno ś ci ubezpieczeniowej”, tj. w obszarze ubezpiecze ń na ż ycie, obejmuj ą cych grupy : 1- ubezpieczenia na ż ycie, 2- ubezpieczenia posagowe, zaopatrzenia dzieci, 3- ubezpieczenia na ż ycie, je ż eli s ą zwi ą zane z ubezpieczeniowym funduszem kapita ł owym, 4- ubezpieczenia rentowe, 5- ubezpieczenia wypadkowe i chorobowe, je ś li s ą uzupe ł nieniem ww. ubezpiecze ń . Ubezpieczenia na ż ycie nie stanowi ą jednorodnej grupy. Zarówno w praktyce zak ł adów ubezpiecze ń , jak i w literaturze fachowej (np. E. Stroi ń ski „Ubezpieczenia na ż ycie” Warszawa 1996 r. s. 8/135 i n., M. Krajewski „Umowa ubezpieczenia. Art. 805-834 KC. Komentarz” s. 80 i n., Praca zbiorowa pod red. O. Doan „Ubezpieczenia ż yciowe” Warszawa 1995, s. 91 i n., O. Ku ź niar „Polski rynek ubezpiecze ń na ż ycie. Katalog indywidualnych ubezpiecze ń na ż ycie”, 2002, O. Ku ź niar „Polski rynek ubezpiecze ń na ż ycie. Grupowe ubezpieczenia na ż ycie. Grupowe ubezpieczenia z funduszem inwestycyjnym” 2002 – KARTA 5571-5588) rozró ż niane s ą dwa zasadnicze typy ubezpiecze ń na ż ycie: ubezpieczenia indywidualne i ubezpieczenia grupowe typu pracowniczego. Ubezpieczenia powy ż sze w istotnym stopniu ró ż ni ą si ę mi ę dzy sob ą . W powy ż ej wskazanej literaturze w sposób jednoznaczny zdywersyfikowane s ą ubezpieczenia grupowe i indywidualne, wskazuje si ę na istotne ró ż nice mi ę dzy tymi ubezpieczeniami, w tym na ró ż nice w zakresie strony podmiotowej i przedmiotowej, sum ubezpieczenia i rodzaju ryzyk obj ę tych ubezpieczeniem. Powy ż szy podzia ł ubezpiecze ń akceptowany jest tradycyjnie ju ż od okresu przedwojennego (dowód - W. Dobrzy ń ski „Jak ubezpiecza ć . Poradnik dla pocz ą tkuj ą cych akwizytorów dzia ł u ubezpiecze ń na ż ycie P.K.O”, 1935 – KARTA 5571). Jak wynika z badania zachowa ń towarzystw ubezpiecze ń na ż ycie w zakresie prowadzenia grupowych ubezpiecze ń pracowniczych, przeprowadzonego przez organ antymonopolowy w ramach post ę powania wyja ś niaj ą cego, którym obj ę to 33 zak ł ady ubezpiecze ń na ż ycie dzia ł aj ą ce w Polsce, wg stanu na miesi ą c grudzie ń 2004 r., ubezpieczenia grupowe na ż ycie s ą zdecydowanie innymi produktami ni ż ubezpieczenia indywidualne na ż ycie (dowód – KARTA 1/41 – 1/55). W ś ród ubezpiecze ń grupowych na ż ycie – grupowe ubezpieczenia pracownicze na ż ycie stanowi ą odr ę bny produkt ubezpieczeniowy i ubezpieczenia indywidualne na ż ycie nie s ą dla nich substytutem. Powy ż sze ustalenia wynikaj ą z analizy informacji przekazanych przez badane zak ł ady ubezpiecze ń , wskazuj ą cych na ró ż nice istniej ą ce pomi ę dzy grupowymi ubezpieczeniami na ż ycie, w tym grupowymi ubezpieczeniami pracowniczymi na ż ycie a indywidualnymi ubezpieczeniami na ż ycie, powoduj ą ce, i ż powy ż sze rodzaje ubezpiecze ń s ą uznawane zarówno przez zak ł ady ubezpiecze ń (ubezpieczycieli) jak i przez ich klientów (ubezpieczaj ą cych i ubezpieczonych) za produkty ró ż ne, które nie s ą zast ę powalne. Najistotniejsze ró ż nice wyst ę puj ą ce pomi ę dzy nimi odnosz ą si ę do konstrukcji produktu, zakresu dost ę pnych ryzyk, struktury op ł at zwi ą zanych z produktem, sposobu oceny ryzyka, techniki sprzeda ż y, i w szczególno ś ci dotycz ą : - stron umowy ubezpieczenia – jako strona umowy ubezpieczeniowej, obok ubezpieczyciela wyst ę puje ubezpieczaj ą cy, którym w ubezpieczeniach indywidualnych mo ż e by ć i najcz ęś ciej jest to, ta sama osoba co ubezpieczony, natomiast w ubezpieczeniach grupowych ubezpieczaj ą cym jest najcz ęś ciej podmiot (zak ł ad pracy, organizacja, itp.), który zawiera umow ę ubezpieczenia w celu ochrony ż ycia lub zdrowia osób ze sob ą zwi ą zanych (pracowników, cz ł onków itp.). Jako strona umowy, ubezpieczaj ą cy decyduje o jej kszta ł cie i 22 na nim spoczywa wysi ł ek organizacyjny zwi ą zany z zawarciem i funkcjonowaniem umowy. Podstawowym obowi ą zkiem ubezpieczaj ą cego jest przekazywanie do zak ł adu ubezpiecze ń sk ł adki (przy czym nie musi jej finansowa ć ). Je ż eli sk ł adka pochodzi ze ś rodków ubezpieczonych, ubezpieczaj ą cy dokonuje potr ą ce ń z wynagrodze ń (za zgod ą ubezpieczonych). W ubezpieczeniach indywidualnych z regu ł y ubezpieczaj ą cy sam, zarówno finansuje jak i przekazuje sk ł adk ę do zak ł adu ubezpiecze ń ; - sposobu kalkulacji sk ł adek ubezpieczeniowych – w ubezpieczeniach indywidualnych sk ł adka z regu ł y jest kalkulowana na ca ł y okres zawarcia umowy ubezpieczenia na podstawie wieku, p ł ci i szczegó ł owych informacji dotycz ą cych wy łą cznie danego ubezpieczonego m.in.: oceny stanu zdrowia, cz ę stotliwo ś ci p ł atno ś ci sk ł adki, charakteru wykonywanej pracy, trybu ż ycia ubezpieczonego, zakresu ochrony ubezpieczeniowej, wysoko ś ci sumy ubezpieczenia, okresu ubezpieczenia oraz innych czynników mog ą cych mie ć wp ł yw na ocen ę ryzyka. W ubezpieczeniach grupowych wysoko ść sk ł adki bazuje na warto ś ciach ś rednich dla ca ł ej grupy osób podlegaj ą cej ubezpieczeniu i wnioskowanej wysoko ś ci i zakresie ś wiadcze ń ; jest ona taka sama dla wszystkich osób w grupie; wysoko ść sk ł adki z regu ł y gwarantowana jest tylko na ustalony w umowie ubezpieczenia okres (np. 1, 2 lub 5 lat); - zasad oceny ryzyka - w ubezpieczeniach indywidualnych - dokonywanej indywidualnie, ka ż de ryzyko oceniane jest szczegó ł owo dla danego ubezpieczonego, natomiast w ubezpieczeniach grupowych ocena ryzyka jest bardzo ograniczona i w wi ę kszo ś ci przypadków obejmuje jedynie wst ę pne za ł o ż enia co do szkodowo ś ci ca ł ej grupy, bez dokonywania indywidualnych szacunków. Przy grupowej ocenie ryzyka, jest ono u ś redniane dla ca ł ej grupy, w wyniku czego mo ż liwe jest zastosowanie takich samych warunków dla wszystkich ubezpieczonych. Roz ł o ż enie ryzyka ubezpieczeniowego na wszystkich ubezpieczonych umo ż liwia obj ę cie szerokim zakresem ochrony w ubezpieczeniach grupowych; - sposobu oceny ryzyka ubezpieczeniowego – ocena ryzyka w ubezpieczeniach indywidualnych obejmuje ryzyka medyczne (badania lekarskie, ocena bada ń i dokumentacji medycznej), ryzyka zawodowe, pozazawodowe - hobbystyczne oraz finansowe (badanie potrzeb zwi ą zanych z okre ś lonym poziomem ochrony ubezpieczeniowej). W ubezpieczeniach grupowych stosuje si ę zamiast oceny medycznej, okresy ograniczonej ochrony ubezpieczeniowej (karencje), natomiast nie s ą stosowane badania (ewentualnie przy bardzo ma ł ych – kilkuosobowych grupach wyst ę puje pewien rodzaj ankiet z pytaniami o stan zdrowia lub przebyte choroby); w ubezpieczeniach grupowych ryzyko jest u ś redniane; - zakresu ochrony ubezpieczeniowej – w ubezpieczeniach indywidualnych ochrona jest ograniczona do zdarze ń zwi ą zanych z ż yciem lub zdrowiem osoby ubezpieczonej i nie spotyka si ę raczej ś wiadcze ń obejmuj ą cych ochron ą cz ł onków rodziny. W ubezpieczeniach grupowych stosowany jest bardzo szeroki zakres ś wiadcze ń obejmuj ą cych ochron ą zarówno ubezpieczonego jak i cz ł onków jego rodziny; - wysoko ś ci ś wiadcze ń z tytu ł u ochrony ubezpieczeniowej – w ubezpieczeniach indywidualnych z regu ł y jest ona wy ż sza i dostosowana do potrzeb konkretnego klienta. W ubezpieczeniach grupowych, a zw ł aszcza w ubezpieczeniach pracowniczych, wysoko ść ś wiadcze ń odzwierciedla z regu ł y wypadkow ą minimum oczekiwa ń ze strony wi ę kszo ś ci ubezpieczonych; 23 - wysoko ś ci sk ł adki (ceny ubezpieczenia), która okre ś lana jest zgodnie z zasadami matematyki aktuarialnej: • w grupowych ubezpieczeniach pracowniczych, w zale ż no ś ci m.in. od: zakresu ubezpieczenia, wysoko ś ci sumy ubezpieczenia, liczby osób przyst ę puj ą cych do ubezpieczenia, bran ż y zawodowej zak ł adu pracy, cz ę stotliwo ś ci przekazywania sk ł adek, ś redniego wieku, p ł ci (np. procent kobiet w grupie). W ubezpieczeniach grupowych mo ż liwe jest roz ł o ż enie ryzyka ubezpieczeniowego na wszystkich ubezpieczonych, co pozwala na ustalenie sk ł adki na poziomie zazwyczaj (tj. w przypadku wielu osób) ni ż szym ni ż sk ł adka za to samo ryzyko w ubezpieczeniu indywidualnym. Wszyscy ubezpieczeni w danej grupie (zak ł adzie pracy) p ł ac ą solidarnie jednakow ą sk ł adk ę , u ś rednion ą dla ca ł ej grupy; w ubezpieczeniach grupowych zazwyczaj nie prowadzi si ę oceny stanu zdrowia ubezpieczonych, lub wyst ę puje ono w bardzo ograniczonym zakresie (du ż a liczba osób zmniejsza ryzyko antyselekcji), co ma wp ł yw na skrócenie czasu potrzebnego do zaakceptowania ryzyka i wystawienia polisy. Dzi ę ki mo ż liwo ś ci jednoczesnego dotarcia do szerokiej grupy klientów ubezpieczenia grupowe s ą ta ń sze i prostsze w zawieraniu i obs ł udze ni ż ubezpieczenia indywidualne. • w ubezpieczeniach indywidualnych, w zale ż no ś ci od: wyników oceny ryzyka, wykonywanego zawodu, wieku ubezpieczonego, p ł ci, wysoko ś ci sumy ubezpieczenia, okresu ubezpieczenia, cz ę stotliwo ś ci op ł aty sk ł adek, typu, zakresu ubezpieczenia, d ł ugo ś ci okresu ochrony ubezpieczeniowej, charakteru wykonywanej pracy, stanu zdrowia ubezpieczonego i jego hobby. W zwi ą zku z faktem indywidualizacji ww. parametrów wyst ę puje ró ż na wysoko ść sk ł adek p ł aconych przez klientów za te ubezpieczenia. Zazwyczaj sumy ubezpieczenia, ś wiadczenia oraz koszty zawarcia umowy ubezpieczenia indywidualnego s ą wy ż sze ni ż w ubezpieczeniach grupowych (czasami o rz ą d wielko ś ci); - sposobu dystrybucji i zdobywania klienta oraz zawierania umów - z punktu widzenia towarzystw ubezpieczeniowych - zdobycie klienta indywidualnego jest du ż o ł atwiejsze – decyzja o tym czy chce on posiada ć polis ę ubezpieczeniow ą le ż y tylko po jego stronie, proces zawierania umowy jest zwykle prosty, gdy ż ubezpieczenie indywidualne jest wystandaryzowanym produktem prezentowanym klientowi przez agenta. W ubezpieczeniach grupowych trudniejsze jest przekonanie osoby decyzyjnej w zak ł adzie pracy o konieczno ś ci posiadania ubezpieczenia, gdzie decyzja zwykle nie jest jednoosobowa oraz jest zdeterminowana nie tylko mo ż liwo ś ciami finansowymi firmy, proces zawierania umowy jest d ł ugotrwa ł y, wymaga umiej ę tno ś ci negocjacyjnych i przeprowadzany jest zwykle przez brokera. Dlatego te ż stawki sk ł adek w ubezpieczeniach grupowych charakteryzuj ą si ę wi ę ksz ą elastyczno ś ci ą a w ubezpieczeniach indywidualnych taryfy sk ł adek nie podlegaj ą negocjacjom. W ubezpieczeniach grupowych - u ś rednianie przejmowanego ryzyka, powoduj ą ce minimalizacj ę antyselekcji, ma wp ł yw równie ż na obligatoryjno ść tego rodzaju umów. St ą d istnieje mo ż liwo ść oferowania ryzyk, które w ubezpieczeniach indywidualnych nie wyst ę puj ą np. urodzenia dziecka, zgon rodzica/te ś cia, czy te ż ryzyk zwi ą zanych z wykonywanym zawodem. W ubezpieczeniach indywidualnych klient p ł aci cen ę za konkretne ś wiadczenie, w grupowych – gdzie sk ł adki s ą u ś rednione dla ca ł ej grupy i w zró ż nicowanych wiekowo grupach, osoby m ł ode niejako subsydiuj ą koszt ubezpieczenia osób starszych, co pozwala na zaoferowanie osobom starszym sk ł adki korzystniejszej ani ż eli w ubezpieczeniach indywidualnych; - sposobu wyp ł aty ś wiadcze ń – procedury w ubezpieczeniach grupowych s ą znacz ą co uproszczone w stosunku do ubezpiecze ń indywidualnych; 24 - mo ż liwo ś ci zastosowania w ubezpieczeniach grupowych konstrukcji indywidualnego kontynuowania ubezpieczenia. Jego istot ą jest wykorzystanie „sta ż u ubezpieczeniowego” w ubezpieczeniu grupowym do nabycia pewnych praw w okresie po odej ś ciu z grupy. Indywidualna kontynuacja grupowego ubezpieczenia nie mo ż e mie ć miejsca bez wcze ś niejszego grupowego ubezpieczenia. Dotyczy ona m.in. sytuacji indywidualnego kontynuowania grupowego ubezpieczenia pracowniczego przez pracownika, który przeszed ł na emerytur ę . Reasumuj ą c, wskazane powy ż ej ró ż nice, a zw ł aszcza: zakres podmiotowy ubezpiecze ń , zakres zdarze ń obj ę tych ubezpieczeniem, koszty ubezpieczenia (standardowe sumy ubezpieczenia i sk ł adki) oraz wymogi dotycz ą ce zawarcia umowy ubezpieczenia, powoduj ą ce, ż e inni s ą adresaci ubezpiecze ń grupowych i indywidualnych, stanowi ą zarazem kryteria podzia ł u ubezpiecze ń na ż ycie na: indywidualne i grupowe i s ą istotnymi czynnikami przy wyborze rodzaju ubezpieczenia przez konsumenta. Ww. ró ż nice istniej ą ce pomi ę dzy grupowymi ubezpieczeniami a ubezpieczeniami indywidualnymi, pomimo istnienia pewnych cech wspólnych, b ę d ą cych konsekwencj ą tego, ż e dotycz ą ubezpiecze ń na ż ycie, s ą wbrew twierdzeniom PZU Ż ycie na tyle istotne, ż e ze wzgl ę du na inne grupy ubezpieczonych – w ocenie organu antymonopolowego uzasadnione jest wyodr ę bnienie rynków produktowych w omawianym obszarze. Przemawiaj ą one ponadto za wydzieleniem w niniejszej sprawie, w ramach ubezpiecze ń grupowych na ż ycie, rynku produktowego jako rynku pracowniczych ubezpiecze ń grupowych na ż ycie, stanowi ą cych odr ę bny produkt ubezpieczeniowy. Rozpatruj ą c ubezpieczenia grupowe z punktu widzenia popytowego, w ramach ubezpiecze ń grupowych na ż ycie, zak ł ady ubezpiecze ń w Polsce oferuj ą mi ę dzy innymi nast ę puj ą ce rodzaje tych ubezpiecze ń : - grupowe ubezpieczenia pracownicze na ż ycie - tradycyjne ubezpieczenia grupowe rodzinne spe ł niaj ą ce wy łą cznie zadania ochronne 1 . Ich istot ą jest zabezpieczenie najbli ż szej osoby, której ż ycie stanowi przedmiot umowy ubezpieczenia na wypadek ś mierci tej osoby w okresie obowi ą zywania umowy ubezpieczenia i wynikaj ą cej z umowy ochrony ubezpieczeniowej. Ochron ę ubezpieczeniow ą stanowi obowi ą zek zak ł adu ubezpiecze ń wyp ł acenia umówionego ś wiadczenia w wypadku ś mierci osoby, której ż ycia dotyczy umowa ubezpieczeniowa, lub wyst ą pienia innych zdarze ń maj ą cych wp ł yw na ż ycie i zdrowie osoby ubezpieczonej. Przedmiotem ubezpieczenia jest ż ycie ubezpieczonego i wspó ł ubezpieczonych cz ł onków rodziny oraz nast ę pstwa nieszcz ęś liwych wypadków, powoduj ą ce trwa ł y uszczerbek na zdrowiu lub ś mier ć ubezpieczonego. Ubezpieczenie gwarantuje szerok ą ochron ę ubezpieczeniow ą przy niskiej sk ł adce. W wi ę kszo ś ci produktów tego typu sk ł adka i suma ubezpieczenia jest jednolita dla ca ł ej grupy i okre ś lana jest kwotowo. Ubezpieczenie zawierane jest przez zak ł ad pracy, który jest stron ą w umowie z ubezpieczycielem. Osoba, która przestaje by ć pracownikiem ubezpieczaj ą cego zak ł adu pracy, ma prawo kontynuowa ć ubezpieczenie indywidualnie. Ww. ubezpieczenia zapewniaj ą ochron ę ubezpieczeniow ą przez ca łą dob ę i obejmuj ą zdarzenia losowe powsta ł e w pracy oraz w ż yciu prywatnym, w kraju i za granic ą . Powy ż sze ubezpieczenia maj ą szeroko rozbudowany zakres, obejmuj ą cy zazwyczaj ubezpieczenia podstawowe oraz ró ż nego rodzaju ryzyka dodatkowe. • Ubezpieczenia podstawowe - przedmiotem ubezpieczenia jest ż ycie ubezpieczonego. 1 E. Stroi ń ski - Ubezpieczenia na ż ycie teoria i praktyka. Seria Ubezpieczenia, Warszawa 2004 25 • Ubezpieczenia dodatkowe – przedmiotem ubezpieczenia mo ż e by ć ż ycie lub zdrowie ubezpieczonego lub wspó ł ubezpieczonego, na wypadek m.in.: o ci ęż kiej choroby, o leczenia szpitalnego, o niezdolno ś ci do pracy, o operacji chirurgicznych, o ś mierci spowodowanej zawa ł em serca lub krwotokiem ś ródmózgowym, o trwa ł ego uszczerbku na zdrowiu spowodowanego zawa ł em lub krwotokiem ś ródmózgowym, o ś mierci ma łż onka spowodowanej nieszcz ęś liwym wypadkiem, o trwa ł ego uszczerbku na zdrowiu spowodowanego nieszcz ęś liwym wypadkiem, o ś mierci ma łż onka, o ś mierci dziecka, o ś mierci rodzica ubezpieczonego oraz rodzica ma łż onka, o urodzenia dziecka, o urodzenia dziecka martwego, o osierocenia dziecka, o trwa ł ego inwalidztwa spowodowanego nieszcz ęś liwym wypadkiem, o prawa do indywidualnego kontynuowania ubezpieczenia. Poszczególne produkty przewiduj ą ró ż ne kombinacje ryzyk i mo ż liwo ść do łą czenia kilku lub nawet kilkunastu ryzyk dodatkowych. Ww. ubezpieczenia maj ą podobn ą konstrukcj ę i procedury w ł a ś ciwe dla ubezpiecze ń z grupow ą ocen ą ryzyka. - grupowe ubezpieczenia na ż ycie z funduszem inwestycyjnym – spe ł niaj ą obok funkcji ochronnych takich jak w ubezpieczeniach tradycyjnych – funkcj ę oszcz ę dno ś ciow ą . G ł ównym celem tych ubezpiecze ń jest zbieranie ś rodków finansowych na ś wiadczenia po zako ń czeniu pracy i przej ś ciu na emerytur ę . W odró ż nieniu od ubezpiecze ń tradycyjnych, w ubezpieczeniach kapita ł owych po zako ń czeniu okresu obowi ą zywania umowy ubezpieczenia, wyp ł acany jest kapita ł zgromadzony na rachunku inwestycyjnym ubezpieczonego. W opinii organu antymonopolowego mo ż liwo ść oszcz ę dzania w ramach przedmiotowego ubezpieczenia sprawia, i ż jest to element decyduj ą cy w podejmowaniu przez klientów decyzji o wyborze rodzaju ubezpieczenia grupowego. Dwoisto ść funkcji pe ł nionych przez powy ż sze ubezpieczenia, a zw ł aszcza znaczenie jej oszcz ę dno ś ciowego charakteru jest cech ą wyró ż niaj ą c ą w sposób zasadniczy ww. ubezpieczenia od tradycyjnych ubezpiecze ń ochronnych i powoduje, ż e grupowe ubezpieczenia pracownicze na ż ycie i grupowe ubezpieczenia na ż ycie z funduszem inwestycyjnym nie mog ą by ć uznane za substytuty. - grupowe ubezpieczenia emerytalne – ubezpieczenia te prowadzone s ą wed ł ug klasycznych regu ł ubezpiecze ń grupowych na ż ycie z funduszem inwestycyjnym, tj. m.in. z tzw. op ł at ą alokacyjn ą , kupnem jednostek uczestnictwa, takimi samymi zasadami inwestowania. Jedn ą z form ww. ubezpiecze ń stanowi ą produkty przystosowane do ustawy z dnia 20.04.2004 r. o pracowniczych programach emerytalnych (Dz. U. nr 116, poz. 1207 z pó ź n. zm.) (PPE), b ę d ą cych form ą zorganizowanego, grupowego oszcz ę dzania na przysz łą emerytur ę . Pracowniczy program emerytalny to dobrowolny i kapita ł owy system dodatkowego zabezpieczenia pracowników realizowany z pracodawc ą w ramach III filaru systemu emerytalnego, którego g ł ównym celem jest zapewnienie ubezpieczonym dodatkowych emerytur albo ś wiadczenia rentowego w razie orzeczenia niezdolno ś ci do pracy. Tworzony jest na podstawie negocjacji z za ł og ą zak ł adu pracy i polega na lokowaniu sk ł adek 26 op ł acanych w cz ęś ci obowi ą zkowej przez pracodawc ę (sk ł adka podstawowa), w cz ęś ci dobrowolnej przez pracownika (sk ł adka dobrowolna) w odpowiedniej instytucji finansowej, uprawnionej do zarz ą dzania ś rodkami gromadzonymi w ramach pracowniczych programów emerytalnych. Z uwagi na g ł ównie kapita ł ow ą funkcj ę jak ą pe ł ni ą grupowe ubezpieczenia emerytalne, a tak ż e cel i przeznaczenie gromadzonych ś rodków na przysz łą emerytur ę , ubezpieczenia te stanowi ą odr ę bny rodzaj ubezpiecze ń grupowych na ż ycie, których w ocenie organu antymonopolowego nie mo ż na uzna ć za substytuty grupowych ubezpiecze ń pracowniczych na ż ycie. - grupowe ubezpieczenia bankowe (tzw. bancassurance) – to wspólne oferowanie przez wspó ł pracuj ą ce ze sob ą instytucje finansowe takie jak banki, fundusze inwestycyjne, biura maklerskie, zak ł ady ubezpiecze ń wspólnie wypracowanego, zintegrowanego pakietu us ł ug o charakterze inwestycyjno-finansowym, w sk ł ad którego wchodz ą produkty oferowane przez wspó ł pracuj ą ce ze sob ą instytucje 2 . Najcz ęś ciej wyst ę puj ą cymi na naszym rynku produktami typu bancassurance zwi ą zanymi z ubezpieczeniami ż yciowymi s ą : ubezpieczenie na wypadek ś mierci posiadacza lokat terminowych w banku wspó ł pracuj ą cym z zak ł adem ubezpiecze ń , ubezpieczenie na wypadek ś mierci osoby zaci ą gaj ą cej kredyty bankowe o charakterze konsumpcyjnym, ubezpieczenie na wypadek ś mierci osoby zaci ą gaj ą cej kredyty mieszkaniowe lub hipoteczne. W umowach powy ż szych ubezpieczaj ą cym jest bank, w którym dokonywane s ą lokaty, w ł a ś ciciele lokat stanowi ą ubezpieczonych w ubezpieczeniu grupowym. Ca ł o ść procedury przyst ą pienia do grupy ubezpieczonych odbywa si ę w banku, poprzez podpisanie dokumentu, potwierdzaj ą cego zgod ę w ł a ś ciciela lokaty bankowej na obj ę cie go ochron ą ubezpieczeniow ą . Przedmiotem ubezpieczenia w produktach typu bancassurance jest ż ycie ubezpieczonego oraz powsta ł y u ubezpieczonego w okresie ubezpieczenia trwa ł y uszczerbek na zdrowiu wskutek nieszcz ęś liwego wypadku. Ś wiadczeniem ubezpieczeniowym jest wyp ł ata sumy ubezpieczenia, która z regu ł y odpowiada wysoko ś ci lokaty osobie uposa ż onej (w wypadku zgonu posiadacza lokaty bankowej) albo wyp ł ata ubezpieczonemu ś wiadczenia za utrat ę sprawno ś ci organizmu. Sk ł adka ubezpieczeniowa op ł acana jest w zale ż no ś ci od umowy pomi ę dzy bankiem a zak ł adem ubezpiecze ń przez bank lub ubezpieczonego. Uwzgl ę dniaj ą c kryteria definicji rynku w ł a ś ciwego, wskazane powy ż ej rodzaje ubezpiecze ń grupowych na ż ycie, stanowi ą w ocenie organu antymonopolowego odr ę bne produkty i z uwagi na ich przeznaczenie, w ł a ś ciwo ś ci, oraz pe ł nione funkcje nie mog ą by ć uznawane przez nabywców za substytuty, a ka ż dy z ww. rodzajów ubezpiecze ń nale ż y potraktowa ć jako odr ę bny rynek produktowy. Jednocze ś nie nale ż y podnie ść , ż e specyfik ą rynku polskiego s ą grupowe ubezpieczenia pracownicze na ż ycie, które w odró ż nieniu od indywidualnych ubezpiecze ń na ż ycie gwarantuj ą szerok ą ochron ę ubezpieczeniow ą przy niskiej sk ł adce, a w wi ę kszo ś ci produktów tego typu, sk ł adka i suma ubezpieczenia jest jednolita dla ca ł ej grupy i okre ś lana jest kwotowo. Ponadto rozpatruj ą c charakterystyki powy ż ej okre ś lonego rynku, takie jak bariery wej ś cia, w przedmiotowej sprawie podkre ś lenia wymaga fakt d ł ugotrwa ł ego dzia ł ania PZU Ż ycie na rynku grupowych ubezpiecze ń pracowniczych na ż ycie. D ł ugotrwa ł o ść dzia ł ania PZU Ż ycie na ww. rynku i zwi ą zane z tym d ł ugotrwa ł e istnienie ś wiadomo ś ci i przyzwyczaje ń klientów (zak ł adów pracy i ubezpieczonych) stanowi ą istotne bariery wej ś cia dla innych zak ł adów ubezpiecze ń zamierzaj ą cych wej ść na ten rynek. PZU Ż ycie ś wiadczy 2 O. Ku ź niar – Polski rynek ubezpiecze ń na ż ycie. Wydawnictwo Kanber, Edycja 2002 27 bowiem powy ż sze ubezpieczenia powszechnie w ś ród zak ł adów pracy na terenie Polski od ponad 50-u lat i do 1989 roku by ł jedynym zak ł adem ubezpiecze ń oferuj ą cym te ubezpieczenia. Dzia ł alno ść PZU Ż ycie w tak d ł ugim okresie spowodowa ł a, ż e wi ę kszo ść atrakcyjnych, du ż ych klientów zosta ł a ju ż przej ę ta przez tego ubezpieczyciela, a wej ś cie innych zak ł adów ubezpiecze ń do zak ł adów pracy posiadaj ą cych umow ę z PZU Ż ycie w zakresie grupowych ubezpiecze ń pracowniczych na ż ycie jest dodatkowo utrudniane poprzez dzia ł ania PZU Ż ycie, polegaj ą ce na wspó ł pracy z osobami ju ż zatrudnionymi w tych zak ł adach pracy i obs ł uguj ą cymi powy ż sze ubezpieczenie. Osoby te, dzia ł aj ą c dodatkowo (na podstawie umowy – zlecenia) na rzecz PZU Ż ycie, przeciwdzia ł aj ą wej ś ciu do tych zak ł adów innych ubezpieczycieli. W zamian za prowizj ę wyp ł acan ą przez PZU Ż ycie, ś wiadcz ą one na rzecz PZU Ż ycie us ł ugi m.in. dotycz ą ce niezw ł ocznego informowania PZU Ż ycie o dzia ł alno ś ci innych zak ł adów ubezpiecze ń na ż ycie na terenie pracodawcy. Analizuj ą c problem substytucyjno ś ci poda ż owej powy ż ej okre ś lonego rynku w ł a ś ciwego, nale ż y podkre ś li ć , i ż na rynku tym nie wyst ę puj ą ż adne ograniczenia (techniczne i inne) odno ś nie oferowania grupowych ubezpiecze ń pracowniczych na ż ycie przez inne zak ł ady ubezpiecze ń na ż ycie, jednak ż e istnienie wskazanych powy ż ej barier wej ś cia na ten rynek powoduje, ż e nie wyst ę puje istotna substytucyjno ść po stronie poda ż y pomi ę dzy pracowniczymi ubezpieczeniami grupowymi, a pozosta ł ymi produktami ubezpieczeniowymi. Jakkolwiek bowiem inni producenci dzia ł aj ą cy na rynku ubezpieczeniowym mog ą stworzy ć i zaoferowa ć produkty analogiczne do ubezpieczenia grupowego oferowanego przez PZU Ż ycie, niemniej jednak, z uwagi na wskazane wy ż ej bariery wej ś cia na rynek w ł a ś ciwy, dotarcie przez nich do klientów jest w du ż ym stopniu utrudnione. Nie mo ż na zatem oczekiwa ć , ż e reakcj ą na podniesienie cen na rynku ubezpiecze ń grupowych powy ż ej konkurencyjnego poziomu by ł oby wej ś cie na rynek (lub rozszerzenie ju ż proponowanej oferty) pracowniczych ubezpiecze ń grupowych przez pozosta ł e przedsi ę biorstwa dzia ł aj ą ce w sektorze ubezpieczeniowym, które uczyni ł oby tak ą podwy ż k ę nieop ł acaln ą . Tym samym nale ż y przyj ąć , i ż substytucyjno ść poda ż owa nie stanowi okoliczno ś ci, która wp ł ywa ł aby na ograniczenie si ł y rynkowej hipotetycznego monopolisty na rynku pracowniczych ubezpiecze ń grupowych, a przez to na zakres produktowego rynku w ł a ś ciwego. Jednocze ś nie nale ż y podkre ś li ć , ż e powy ż sze przyj ę cie rynku w ł a ś ciwego produktowo jako rynku grupowych ubezpiecze ń pracowniczych na ż ycie, zgodne jest zarówno z praktyk ą Komisji Europejskiej, jak i orzecznictwem polskiego S ą du Ochrony Konkurencji i Konsumentów. W sprawie Commercial Union/Groupe (IV/M.498) Komisja Europejska potwierdzi ł a, ż e ze strony popytowej rynek ubezpiecze ń na ż ycie mo ż e ulec dalszej segmentacji zgodnie z przedmiotem ryzyka podlegaj ą cego ubezpieczeniu. Zdaniem Komisji, z punktu widzenia ubezpieczaj ą cych konkretne rodzaje ubezpiecze ń nie s ą wzgl ę dem siebie substytucyjne. Na przyk ł adzie rynku ubezpiecze ń we Francji, Komisja podzieli ł a grupowe i indywidualne ubezpieczenia na ż ycie na odr ę bne rynki produktowe. Podobne stanowisko odno ś nie okre ś lenia rynku w ł a ś ciwego przyjmuje polskie orzecznictwo antymonopolowe. W wyroku z dnia 26 pa ź dziernika 1994 r. 3 , S ą d Antymonopolowy przyj ął , i ż wyznaczenie rynku polega na przeprowadzeniu analizy dzia ł alno ś ci podmiotów gospodarczych pod k ą tem segmentacji jakiej ś sfery produkcji lub obrotu, aby na tej podstawie wyodr ę bni ć kilka rynków, w tym rynek w ł a ś ciwy w danej sprawie (tzw. rynek relewantny). Nast ę pnie w innym wyroku S ą d ten doda ł , i ż wyznaczenie relewantnego rynku jest koniecznym warunkiem zastosowania ustawy antymonopolowej do post ę powa ń tocz ą cych si ę w jej trybie. Rynek 3 Wyrok S ą du Antymonopolowego z dnia 26 pa ź dziernika 1994 r., sygn. XVII Amr 24/94, Wokanda 1995, nr 8, s. 55. 28 relewantny wyznacza p ł aszczyzn ę wspó ł zawodnictwa przedsi ę biorców w zakresie danego towaru na okre ś lonym terytorium geograficznym 4 . W ś wietle przedstawionej powy ż ej argumentacji, w opinii organu antymonopolowego uzasadnione wydaje si ę przyj ę cie w niniejszej sprawie jako rynku w ł a ś ciwego produktowo – rynku grupowych ubezpiecze ń pracowniczych na ż ycie. Rynek powy ż szy obejmuje ubezpieczenia ochronne (tzw. tradycyjne) pracowników, tj. ubezpieczenia ż ycia ubezpieczonych pracowników oraz w ró ż nym zakresie zdrowia ubezpieczonego i ż ycia b ą d ź zdrowia wspó ł ubezpieczonego (tj. cz ł onków rodziny ubezpieczonego). Przyk ł adowo w PZU Ż ycie powy ż sze ubezpieczenia obejmuj ą grupowe ubezpieczenia pracownicze na ż ycie typ P, których zakres dotyczy: ż ycia ubezpieczonego i wspó ł ubezpieczonych (ma łż onka, dzieci, rodziców, te ś ciów, noworodka martwo urodzonego, urodzenia si ę dziecka ubezpieczonemu) wraz z ubezpieczeniami dodatkowymi (operacje chirurgiczne, leczenie szpitalne, ci ęż kie choroby), indywidualnie kontynuowanego grupowego ubezpieczenia pracowniczego. Przedmiotowe ubezpieczenia charakteryzuj ą si ę m.in. tym, ż e umowa ubezpieczenia zawierana jest pomi ę dzy zak ł adem ubezpiecze ń a ubezpieczaj ą cym pracodawc ą i dotyczy ona zatrudnionych przez ubezpieczaj ą cego pracodawc ę pracowników, sk ł adka ubezpieczeniowa p ł acona jest ubezpieczycielowi (miesi ę cznie) przez ubezpieczaj ą cego pracodawc ę , który dokonuje jej potr ą ce ń z wynagrodze ń pracowników (za ich wcze ś niejsz ą zgod ą ). Powy ż sze ubezpieczenia oprócz do ść szerokiego zakresu ochrony charakteryzuj ą niewysokie ś wiadczenia. Suma ubezpieczenia zdefiniowana jest kwotowo 5 (niezale ż nie od zarobków pracownika), a jej wysoko ść ograniczona jest z góry do okre ś lonej sumy (np. ś redniego rocznego wynagrodzenia w Polsce, najcz ęś ciej jednak daleka jest od swej maksymalnej wysoko ś ci i stanowi równowarto ść 3 lub 4 ś rednich miesi ę cznych dochodów Polaka). Typowa umowa grupowego ubezpieczenia pracowniczego zawierana jest bezterminowo i przewiduje wyp ł at ę ś wiadcze ń z tytu ł u nast ę puj ą cych okoliczno ś ci: zgon naturalny ubezpieczonego, nieszcz ęś liwy wypadek powoduj ą cy zgon ubezpieczonego lub trwa ł y uszczerbek na zdrowiu, zgon wspó ł ubezpieczonego: dziecka, ma łż onka, rodziców, te ś ciów ubezpieczonego, urodzenie si ę dziecka ubezpieczonemu, zgon ubezpieczonego – ś wiadczenie dla ka ż dego osieroconego dziecka ubezpieczonego. Wysoko ść sk ł adki ustalana jest na jednakowym poziomie dla wszystkich cz ł onków za ł ogi. Ubezpieczony, który przestaje by ć pracownikiem zak ł adu pracy obj ę tego grupowym ubezpieczeniem pracowniczym mo ż e kontynuowa ć ubezpieczenie na nie zmienionych warunkach op ł acaj ą c sk ł adki indywidualnie, zatem przedmiotowe grupowe ubezpieczenia pracownicze obejmuj ą równie ż ich indywidualn ą kontynuacj ę (np. po przej ś ciu pracownika na emerytur ę ). Jednocze ś nie przedmiotowe ubezpieczenia nie obejmuj ą : ubezpiecze ń grupowych finansowanych przez pracodawców (np. pracowniczych programów emerytalnych) oraz tzw. ubezpiecze ń bankowych (np. ubezpiecze ń grupowych dla posiadaczy kart kredytowych), a tak ż e grupowych ubezpiecze ń z ubezpieczeniowym funduszem kapita ł owym. Rynek w ł a ś ciwy geograficznie Rynek w ł a ś ciwy terytorialnie jest obszarem geograficznym, na którym panuj ą dla przedsi ę biorcy zbli ż one warunki konkurencji na ustalonym rynku produktowym. Zasi ę g rynku geograficznego w szczególno ś ci uzale ż niony jest od: barier wej ś cia na rynek (prawnych, ekonomicznych, technicznych), cech towaru (us ł ugi), preferencji nabywców. 4 Wyrok S ą du Ochrony Konkurencji i Konsumentów z dnia 18 grudnia 2002 r., XVII Ama 19/01, Dz. Urz. UOKiK z 2003 r. Nr 2, poz. 260. 5 Praca zbiorowa pod red. O. Doan, Ubezpieczenia ż yciowe, Poltext, Seria Ubezpieczenia, Warszawa 1995 29 Grupowe ubezpieczenia pracownicze na ż ycie oferowane i ś wiadczone s ą na terenie ca ł ej Polski przez zak ł ady ubezpiecze ń na ż ycie. Wykonywanie dzia ł alno ś ci ubezpieczeniowej (w tym ubezpiecze ń na ż ycie) uregulowane jest w Polsce przepisami ww. ustawy o dzia ł alno ś ci ubezpieczeniowej i zgodnie z nimi (art. 6 ust. 1) wymaga uzyskania przez zak ł ad ubezpiecze ń zezwolenia Komisji Nadzoru Finansowego (poprzednio – Komisji Nadzoru Ubezpiecze ń i Funduszy Emerytalnych). Wyj ą tek stanowi ą zagraniczne zak ł ady ubezpiecze ń z krajów cz ł onkowskich Unii Europejskiej, które po dniu 1 maja 2004 r. mog ą prowadzi ć w Polsce dzia ł alno ść poprzez oddzia ł y lub w innej formie (np. transgranicznie) po spe ł nieniu procedur informacyjnych w polskim organie nadzoru rynku ubezpieczeniowego. Mimo swobody ś wiadczenia us ł ug ubezpieczeniowych na terytorium UE i wynikaj ą cej z niej mo ż liwo ś ci ś wiadczenia ubezpiecze ń przez zak ł ady zagraniczne z pa ń stw cz ł onkowskich w Polsce, jak i ś wiadczenia us ł ug ubezpieczeniowych przez polskie zak ł ady na terenie UE, zdaniem zarówno Wnioskodawców (dowód – KARTA 5857-5858), jak i w opinii badanych w trakcie post ę powania wyja ś niaj ą cego zak ł adów ubezpiecze ń dzia ł aj ą cych w Polsce (dowód – m.in. KARTA 1533, 1611, 1755, 2253, 2546, 2671, 2971, 3501, 3824, 4370, 4831), rynkiem w ł a ś ciwym w uj ę ciu geograficznym w niniejszej sprawie jest rynek krajowy. Ze wzgl ę du na specyfik ę odbiorcy (grupa pracowników zatrudnionych przez pracodawc ę , który zawiera umow ę ubezpieczeniow ą na rzecz tych pracowników), grupowe ubezpieczenia pracownicze na ż ycie s ą oferowane i zawierane na rynku krajowym, na terenie ca ł ej Polski przez zak ł ady ubezpiecze ń obecne w Polsce w sensie organizacyjnym, w tym równie ż przez oddzia ł y zak ł adów zagranicznych z krajów. Wobec powy ż szego, w odniesieniu do przedmiotowego rynku produktowego dzia ł alno ść zagranicznych zak ł adów ubezpiecze ń pokrywa si ę w sensie geograficznym z dzia ł alno ś ci ą prowadzon ą przez krajowe zak ł ady ubezpiecze ń , w tym PZU Ż ycie i obejmuje obszar Polski. Ponadto, ze wzgl ę du na specyfik ę ubezpiecze ń na ż ycie, zak ł adaj ą cych d ł ugotrwa ł o ść istnienia stosunku zobowi ą zaniowego, czynnik fizycznej obecno ś ci ubezpieczyciela na rynku jest istotny dla podejmowania przez klientów decyzji o wyborze ubezpieczyciela. Dodatkowo czynnikiem branym pod uwag ę przez klientów jest ł atwo ść egzekwowania nale ż nego ubezpieczenia w przypadku wyst ą pienia okre ś lonej szkody, w łą cznie z dochodzeniem roszcze ń w drodze post ę powania s ą dowego, podczas gdy ubezpieczyciel nieobecny organizacyjnie w Polsce ( ś wiadcz ą cy us ł ugi transgranicznie), w du ż ej mierze jest w sytuacjach spornych, poza zasi ę giem ubezpieczonego. W oparciu o dokonan ą analiz ę materia ł u dowodowego (m.in. cytowan ą powy ż ej literatur ę – np. KARTA 5581), organ antymonopolowy podziela opini ę Wnioskodawców, i ż nierealne jest korzystanie przez klientów w Polsce z ubezpiecze ń oferowanych „na odleg ł o ść ” przez ubezpieczycieli z krajów UE, z uwagi na fakt, ż e w krajach tych (zw ł aszcza tzw. starej „15”) nie funkcjonuje ubezpieczenie grupowe op ł acane przez pracowników wprost z pensji netto i przekazywane przez pracodawców do zak ł adu ubezpiecze ń , jak równie ż nie jest oferowane ubezpieczenie od ryzyk wspó ł ubezpieczonych (np. zgon rodzica lub te ś cia czy urodzenia dziecka). Powy ż sze specyficzne cechy grupowego ubezpieczenia pracowniczego (okre ś lanymi w PZU Ż ycie jako typ P), ukszta ł towanego w specyficznych warunkach Polski, po II wojnie ś wiatowej, s ą typowe jedynie dla Polski i polskich pracowników, gdzie wi ę kszo ść z nich przyst ę puje do tego ubezpieczenia wy łą cznie z uwagi na nisk ą ś wiadomo ść ubezpieczeniow ą , jaka wci ąż wyst ę puje w Polsce, jak te ż z uwagi na niskie stawki sk ł adek ubezpieczeniowych, co w warunkach pracowników w Polsce posiadaj ą cych w znacz ą cej cz ęś ci niezbyt wysokie wynagrodzenia, sprawia, ż e Polacy nie s ą sk ł onni masowo przyst ę powa ć do ubezpiecze ń indywidualnych na ż ycie. 30 Za przyj ę ciem w przedmiotowej sprawie jako rynku geograficznego – rynku krajowego przemawia tak ż e podej ś cie Komisji Europejskiej, co do okre ś lania rynku jako krajowego w przypadku istnienia krajowych regulacji dotycz ą cych poszczególnych obszarów dzia ł alno ś ci gospodarczej, w sytuacji istnienia zasady swobodnego ś wiadczenia us ł ug na terenie UE. W opiniach Komisji Europejskiej prezentowanych w decyzjach dotycz ą cych rynku ubezpieczeniowego (np. w sprawach: IV/M.2676-SAMPO/VARMA SAMPO/IF HOLDING/JV, IV/M.812- Allianz/Vereinte, Comp/M.759-Sun Alliance-Royal Insurance, Comp/M.862-AXA/UAP, IV/M.813-Allianz/Hermes, M.1499-Swiss Life/Lloyd Continental, M. 1498-Aegon/TransAmerica), rynek ubezpiecze ń na ż ycie podobnie jak rynek ubezpiecze ń maj ą tkowych i pozosta ł ych osobowych s ą rynkami krajowymi ze wzgl ę du na fakt, ż e spó ł ki ubezpieczeniowe sprzedaj ą te us ł ugi za po ś rednictwem krajowych kana ł ów dystrybucji oraz ustabilizowanych struktur rynkowych charakterystycznych dla poszczególnych rynków krajowych. Ka ż dy z rynków krajowych charakteryzuje si ę odmiennymi rozwi ą zaniami podatkowymi odno ś nie dzia ł alno ś ci ubezpieczeniowej oraz odmiennym systemem regulacji rynku ubezpieczeniowego. Ponadto potwierdzeniem powy ż szego podej ś cia mo ż e by ć stwierdzenie Komisji Europejskiej (w sprawie mimo, i ż nie dotycz ą cej rynku ubezpieczeniowego, ale równie ż dotycz ą cej rynku regulowanego odr ę bnymi przepisami) w decyzji PriceWaterhouse/Coopers & Lybrand (sprawa – M. 1016,OJ 19999 LO50/27), ż e pomimo zasady swobody ś wiadczenia us ł ug obowi ą zuj ą cej na obszarze wspólnoty, z uwagi na krajowe regulacje szczegó ł owo okre ś laj ą ce zasady prowadzenia dzia ł alno ś ci doradczej, rynek geograficzny nale ż y okre ś li ć jako rynek krajowy. W ocenie organu antymonopolowego, wbrew twierdzeniom PZU Ż ycie, zarzut naruszenia art. 82 Traktatu ustanawiaj ą cego Wspólnot ę Europejsk ą (TWE) nie implikuje okre ś lenia rynku geograficznego, jako rynku wspólnotowego. Przeciwnie, zgodnie z pkt 22 Wytycznych Komisji Europejskiej dotycz ą cych koncepcji handlu zawartej w artyku ł ach 81 i 82 TWE 6 – „ stosowanie kryterium wp ł ywu na handel jest niezale ż ne od okre ś lenia geograficznych rynków w ł a ś ciwych. Wp ł yw na handel pomi ę dzy pa ń stwami cz ł onkowskimi mo ż e by ć wywierany tak ż e wtedy, gdy rynkiem w ł a ś ciwym jest rynek krajowy lub mniejszy ni ż krajowy”. Jednocze ś nie art. 3 rozporz ą dzenia Rady nr 1/2003/WE z dnia 16 grudnia 2002 r. pozwala na stosowanie przepisów wspólnotowych przez krajowe organy antymonopolowe w przypadku, gdy praktyki antykonkurencyjne wyst ę puj ą ce w danym pa ń stwie cz ł onkowskim mog ą mie ć wp ł yw na handel mi ę dzy pa ń stwami cz ł onkowskimi. Wobec faktu, ż e podmioty zagraniczne maj ą mo ż liwo ść prowadzenia dzia ł alno ś ci ubezpieczeniowej na obszarze Polski w formie oddzia ł ów, to praktyki PZU Ż ycie oddzia ł uj ą na podmioty zagraniczne prowadz ą ce dzia ł alno ść na terytorium Polski oraz, mimo istniej ą cych barier j ę zykowych i s ą dowych, na podmioty zagraniczne, które hipotetycznie mog ą wej ść na rynek polski, ograniczaj ą c przep ł yw us ł ug. Wobec powy ż szego, rynkiem w ł a ś ciwym geograficznie dla grupowych ubezpiecze ń pracowniczych na ż ycie, wbrew twierdzeniom PZU Ż ycie, ż e jest to rynek wspólnotowy lub szerszy ni ż krajowy, w ocenie organu antymonopolowego jest rynek krajowy w Polsce. Pozycja PZU Ż ycie na rynku Istot ą praktyk ograniczaj ą cych konkurencj ę , okre ś lonych w art. 8 ustawy antymonopolowej jest nadu ż ywanie pozycji dominuj ą cej na rynku w ł a ś ciwym przez jednego lub kilku przedsi ę biorców. Ogólny zakaz wyra ż ony w art. 8 ust. 1 tej ustawy precyzuje jego ust. 2 pkt 5, wskazuj ą c jeden z przyk ł adów nadu ż ywania tej pozycji, polegaj ą cy na przeciwdzia ł aniu ukszta ł towaniu si ę warunków niezb ę dnych do powstania b ą d ź rozwoju 6 Dz. U. WE, C 101/07 z 27 kwietnia 2004 r. 31 konkurencji. Naruszenie zatem przepisu art. 8 ust. 1 i ust. 2 pkt 5 ustawy antymonopolowej stanowi praktyk ę ograniczaj ą c ą konkurencj ę . Do uznania praktyki okre ś lonej w art. 8 ust. 2 pkt 5 za ograniczaj ą c ą konkurencj ę , zachowanie przedsi ę biorcy musi spe ł nia ć łą cznie nast ę puj ą ce przes ł anki: (1) posiadanie pozycji dominuj ą cej na rynku w ł a ś ciwym i (2) nadu ż ywanie tej pozycji, poprzez przeciwdzia ł anie ukszta ł towaniu si ę warunków niezb ę dnych do powstania b ą d ź rozwoju konkurencji. Zgodnie z art. 4 pkt 9 ustawy antymonopolowej – przez pozycj ę dominuj ą c ą rozumie si ę pozycj ę przedsi ę biorcy, która umo ż liwia mu zapobieganie skutecznej konkurencji na rynku w ł a ś ciwym przez stworzenie mu mo ż liwo ś ci dzia ł ania w znacznym zakresie niezale ż nie od konkurentów, kontrahentów oraz konsumentów; domniemywa si ę , ż e przedsi ę biorca ma pozycj ę dominuj ą c ą , je ż eli jego udzia ł w rynku przekracza 40%. Wobec faktu, ż e zachowania przedsi ę biorców maj ą miejsce w strukturze rynkowej, w sprawie b ę d ą cej przedmiotem rozpoznania, organ antymonopolowy przyj ął , ż e PZU Ż ycie funkcjonuje na rynku grupowych ubezpiecze ń pracowniczych na ż ycie w Polsce. PZU Ż ycie jest zak ł adem ubezpiecze ń w formie spó ł ki akcyjnej i prowadzi dzia ł alno ść w zakresie ubezpiecze ń na ż ycie (dzia ł I za łą cznika do ustawy o dzia ł alno ś ci ubezpieczeniowej), obejmuj ą cych grupy: 1- ubezpieczenia na ż ycie, 2- ubezpieczenia posagowe, zaopatrzenia dzieci, 3- ubezpieczenia na ż ycie, je ż eli s ą zwi ą zane z ubezpieczeniowym funduszem kapita ł owym, 4- ubezpieczenia rentowe, 5- ubezpieczenia wypadkowe i chorobowe, je ś li s ą uzupe ł nieniem ww. ubezpiecze ń . Jak ju ż wspomniano powy ż ej, prowadzenie dzia ł alno ś ci ubezpieczeniowej w Polsce uregulowane jest przepisami ustawy o dzia ł alno ś ci ubezpieczeniowej. Stosownie do przepisów art. 8 ust. 1 tej ustawy, zak ł ad ubezpiecze ń nie mo ż e wykonywa ć jednocze ś nie dzia ł alno ś ci, o której mowa w dziale I za łą cznika do ustawy, oraz w dziale II za łą cznika do ww. ustawy. Dzia ł I obejmuje ubezpieczenia na ż ycie, dzia ł II – pozosta ł e ubezpieczenia osobowe oraz ubezpieczenia maj ą tkowe. Dzia ł alno ść w zakresie dzia ł u I mog ą prowadzi ć w Polsce jedynie zak ł ady specjalizuj ą ce si ę w ubezpieczeniach na ż ycie, po spe ł nieniu wymogów formalnych, przewidzianych w ustawie ubezpieczeniowej, tj. w przypadku: - zak ł adów ubezpiecze ń w formie spó ł ki akcyjnej lub towarzystwa ubezpiecze ń wzajemnych, po uzyskaniu zezwolenia organu nadzoru nad rynkiem ubezpieczeniowym (obecnie Komisja Nadzoru Finansowego) na prowadzenie dzia ł alno ś ci w zakresie dzia ł u I, - g ł ównego oddzia ł u, tworzonego przez podmioty z pa ń stw spoza UE, po uzyskaniu zezwolenia KNF na prowadzenie dzia ł alno ś ci ubezpieczeniowej w dziale I oraz spe ł nieniu innych warunków przewidzianych w ustawie o dzia ł alno ś ci ubezpieczeniowej, - oddzia ł u prowadz ą cego dzia ł alno ść ubezpieczeniow ą na ż ycie przez podmioty z pa ń stw UE, nie wymaga uzyskania zezwolenia polskiego organu nadzoru, istnieje jedynie obowi ą zek notyfikacji o zamiarze ś wiadczenia us ł ug ubezpieczeniowych organu nadzoru w ł a ś ciwego dla tego podmiotu (pa ń stwa siedziby), - ś wiadczenia us ł ug ubezpieczeniowych na zasadzie swobody ś wiadczenia us ł ug na terenie UE, je ś li zagraniczny zak ł ad ubezpiecze ń z pa ń stwa UE posiada zezwolenie na wykonywanie tej dzia ł alno ś ci w pa ń stwie swojej siedziby. W Polsce prowadzi ł o dzia ł alno ść w zakresie dzia ł u I (na podstawie posiadanego zezwolenia organu nadzoruj ą cego rynek ubezpieczeniowy) w latach: 2002 - 2005, odpowiednio: 35, 35, 32, 32 zak ł ady ubezpiecze ń na ż ycie ( ź ród ł o - roczniki Ubezpiecze ń i Funduszy Emerytalnych – opracowane przez Komisj ę Nadzoru Ubezpiecze ń i Funduszy 32 Emerytalnych za lata: 2002, 2003, 2004, 2005 – dowód www.knf.gov.pl/ubezpieczenia/dane o rynku/dane roczne/ ). Wed ł ug stanu na dzie ń 31.12.2005 r. wszystkie zak ł ady ubezpiecze ń na ż ycie prowadz ą dzia ł alno ść we wszystkich pi ę ciu grupach ubezpiecze ń na ż ycie. Wyj ą tek stanowi ą jedynie dwa zak ł ady: TUW Rejent Life, który nie prowadzi ł dzia ł alno ś ci w grupie 2, oraz Skandia Ż ycie SA, która nie prowadzi ł a dzia ł alno ś ci w grupach: 1, 2 i 4 ( ź ród ł o – KNUiFE, Biuletyn Roczny. Rynek ubezpiecze ń 2005 r.- dowód www.knf.gov.pl/ubezpieczenia /dane o rynku/dane roczne/ ). Spo ś ród zak ł adów dzia ł aj ą cych wed ł ug stanu na dzie ń 31.12.2005 r. na polskim rynku ubezpiecze ń na ż ycie - 30 funkcjonuje w formie spó ł ki akcyjnej, 2 - w formie towarzystw ubezpiecze ń wzajemnych oraz 1 – jako oddzia ł zagranicznego zak ł adu ubezpiecze ń pa ń stwa cz ł onkowskiego UE i znaczna cz ęść z nich oferuje grupowe ubezpieczenia pracownicze na ż ycie (dowód – KARTA 6432,6433). Ponadto notyfikowanych jest 65 zak ł adów ubezpiecze ń pa ń stw cz ł onkowskich UE i Europejskiego Porozumienia o Wolnym Handlu (EFTA) – stron umowy o Europejskim Obszarze Gospodarczym (EEA), które potencjalnie mog ą prowadzi ć dzia ł alno ść w zakresie grupowych ubezpiecze ń pracowniczych i liczba tych zak ł adów ci ą gle wzrasta (dowód – www.knf.gov.pl/ubezpieczenia/zak ł ady ubezpiecze ń /notyfikowane w Polsce zak ł ady ubezpiecze ń .../ ). Na rynku w ł a ś ciwym okre ś lonym w niniejszej sprawie jako rynek grupowych ubezpiecze ń pracowniczych na ż ycie w Polsce, udzia ł PZU Ż ycie ustalony zosta ł na podstawie danych uzyskanych z organu nadzoruj ą cego rynek ubezpieczeniowy w Polsce, tj. Komisji Nadzoru Finansowego, dalej „KNF”, poprzednio KNUiFE. Podkre ś lenia wymaga fakt, ż e grupowe ubezpieczenia pracownicze na ż ycie stanowi ą (bior ą c pod uwag ę warto ść sk ł adki przypisanej brutto) ponad 80% portfela wszystkich ubezpiecze ń PZU Ż ycie 7 . Jak wynika z informacji KNF (pismo z dnia 26.06.2007 r., znak DNF/073/6/5/07 – KARTA 6418-6421) do najwi ę kszych konkurentów PZU Ż ycie w zakresie pracowniczych ubezpiecze ń grupowych na ż ycie nale żą : Towarzystwo Ubezpiecze ń Allianz Ż ycie Polska SA, Towarzystwo Ubezpiecze ń na Ż ycie Warta SA, Sopockie Towarzystwo Ubezpiecze ń na Ż ycie Ergo Hestia SA, Towarzystwo Ubezpiecze ń na Ż ycie Polisa Ż ycie SA, Pierwsze Ameryka ń sko-Polskie Towarzystwo Ubezpiecze ń na Ż ycie i Reasekuracji Amplico Life SA. Udzia ł w rynku ww. zak ł adów zajmuj ą cych kolejne po PZU Ż ycie pozycje pod wzgl ę dem udzia ł u w rynku w 2005 r., mierzonym jako udzia ł sk ł adki przypisanej brutto pracowniczych ubezpiecze ń grupowych danego zak ł adu w sk ł adce przypisanej brutto z pracowniczych ubezpiecze ń grupowych we wszystkich zak ł adach ubezpiecze ń na ż ycie oraz liczb ą ubezpieczonych w ramach grupowych ubezpiecze ń pracowniczych w ż adnym przypadku nie przekracza 2%. Jak wynika z informacji KNUiFE (Biuletyny roczne oraz dane przekazane przez Departament Nadzoru Ubezpiecze ń Dzia ł u I Urz ę du KNUiFE – pismo z dnia 30.11.2005 r., znak DN1/063/68/2/05/JC (dowód - KARTA 5523-5525) oraz pismo KNF z dnia 26.06.2007 r., znak DNF/073/6/5/07 (dowód - KARTA 6417-6421), PZU Ż ycie posiada ł na koniec 2005 r. udzia ł w rynku grupowych ubezpiecze ń pracowniczych na ż ycie, mierzony warto ś ci ą 7 Ustalono na podstawie danych przekazanych przez KNF w pi ś mie z dnia 26.06.2007 r. – KARTA 6421 33 sk ł adki przypisanej brutto 8 , powy ż ej 90%. W latach poprzednich udzia ł ten kszta ł towa ł si ę na podobnym poziomie. Wprawdzie KNF nie dysponuje szczegó ł owymi danymi na ten temat, jednak ż e analiza wskazanej w Tabeli 1 warto ś ci nominalnej sk ł adki przypisanej z grupowych ubezpiecze ń pracowniczych, zebranej przez PZU Ż ycie w latach 2002 – 2005 (dowód - dane KNF – ww. pismo z dnia 26.06.2007r.- KARTA 6421) wskazuje, i ż jej poziom ro ś nie, np. rozpatruj ą c dynamik ę rok do roku w ww. okresie wzrost ten kszta ł towa ł si ę na poziomie z przedzia ł u ok. 4% do ok. 10%, a bior ą c pod uwag ę rok 2005 w stosunku do 2002 roku – wzrost tej sk ł adki wyniós ł powy ż ej 15%. Nale ż y zatem zak ł ada ć , ż e udzia ł PZU Ż ycie w ww. okresie nie odbiega od wskazanego powy ż ej poziomu z roku 2005. Posiadany przez PZU Ż ycie udzia ł w rynku grupowych ubezpiecze ń pracowniczych na ż ycie w Polsce, utrzymuj ą cy si ę na podobnym poziomie od wielu lat, wskazuje, i ż rynek ten jest rynkiem ustabilizowanym. PZU Ż ycie jest na nim niekwestionowanym liderem, a jego udzia ł wynosz ą cy powy ż ej 90%, który znacznie przekracza próg 40%, przyj ę ty w ustawie antymonopolowej, jako domniemanie istnienia pozycji dominuj ą cej, wskazuje na jej posiadanie przez PZU Ż ycie. Zgodnie z orzecznictwem Europejskiego Trybuna ł u Sprawiedliwo ś ci tak wysoki udzia ł rynkowy sam w sobie stanowi dowód zajmowania przez przedsi ę biorc ę pozycji dominuj ą cej na danym rynku 9 . Ponadto polemizuj ą c ze stron ą niniejszego post ę powania, podkre ś lenia wymaga fakt, i ż nawet w przypadku rozszerzenia przyj ę tego rynku w ł a ś ciwego produktowo i potraktowania go jako rynku ubezpiecze ń grupowych na ż ycie, pozycja PZU Ż ycie by ł aby na tak wyznaczonym szerszym rynku - podobnie silna. Udzia ł rynkowy PZU Ż ycie w grupowych ubezpieczeniach na ż ycie, bior ą c pod uwag ę warto ść sk ł adki przypisanej brutto z ubezpiecze ń grupowych we wszystkich zak ł adach ubezpiecze ń na ż ycie, w poszczególnych latach 2002 – 2005 ( ź ród ł o – dane KNF – KARTA 6417-6421) kszta ł tuje si ę na poziomie nie ni ż szym ni ż 65%, przy czym grupowe ubezpieczenia w portfelu PZU Ż ycie stanowi ł y w poszczególnych latach 2002 - 2005 nie mniej ni ż 85% ubezpiecze ń na ż ycie wed ł ug sk ł adki przypisanej brutto. Bior ą c pod uwag ę liczb ę ubezpieczonych, udzia ł PZU Ż ycie w rynku ubezpiecze ń grupowych kszta ł towa ł si ę w badanym okresie, odpowiednio na poziomie nie ni ż szym ni ż 50%. Zatem równie ż w szerzej przyj ę tym rynku w ł a ś ciwym, udzia ł PZU Ż ycie znacznie przekracza ww. próg 40%. Zaznaczy ć nale ż y, ż e wskazany powy ż ej udzia ł rynkowy PZU Ż ycie kszta ł tuje si ę na wysokim poziomie w d ł ugim okresie i ukszta ł towany zosta ł historycznie. PZU Ż ycie jest bowiem nast ę pc ą prawnym i kontynuatorem dzia ł alno ś ci prowadzonej m.in. w zakresie ubezpiecze ń na ż ycie przez dzia ł aj ą cy w Polsce po II wojnie ś wiatowej - Pa ń stwowy Zak ł ad Ubezpiecze ń (wcze ś niej dzia ł aj ą cy jako: Powszechny Zak ł ad Ubezpiecze ń Wzajemnych), który do 1989 r. by ł jedynym zak ł adem w Polsce ś wiadcz ą cym ubezpieczenia na ż ycie, z czego wi ę kszo ść tych ubezpiecze ń stanowi ł y ubezpieczenia grupowe. Rozwój ubezpiecze ń na ż ycie w okresie powojennym oparty by ł g ł ównie o zorganizowane ubezpieczenia grupowe, b ę d ą ce specyficznym, niespotykanym na innych rynkach produktem, obejmuj ą ce praktycznie wszystkich zatrudnionych. Zatem dotychczasowa struktura rynku grupowych ubezpiecze ń pracowniczych na ż ycie, z dominuj ą c ą pozycj ą PZU Ż ycie ukszta ł towana zosta ł a historycznie. Rynek ten w Polsce po II wojnie ś wiatowej charakteryzowa ł si ę 8 Sk ł adka przypisana jest typowym miernikiem wielko ś ci firmy ubezpieczeniowej. Jest to sk ł adka jaka wp ł ywa do zak ł adu ubezpiecze ń . Oznacza ona sk ł adk ę nale ż n ą w danym roku kalendarzowym, z uwzgl ę dnieniem okresu, kiedy polisa nie by ł a aktywna 9 Por. wyrok Europejskiego Trybuna ł u Sprawiedliwo ś ci z dnia 13 lutego 1979 r. w sprawie nr 85/76, Hoffmann La-Roche przeciwko Komisji Wspólnot Europejskich, pkt 53-56. 34 monopolistyczn ą pozycj ą Pa ń stwowego Zak ł adu Ubezpiecze ń (poprzednika m.in. PZU Ż ycie) w zakresie ubezpiecze ń krajowych i praktycznie brakiem konkurencji do roku 1989, kiedy to na podstawie ustawy z dnia 20 wrze ś nia 1984 r. o ubezpieczeniach maj ą tkowych i osobowych (Dz.U. Nr 45, poz. 242), dopuszczaj ą cej tworzenie innych pa ń stwowych zak ł adów ubezpiecze ń , spó ł ek kapita ł owych z przewa ż aj ą cym udzia ł em Skarbu Pa ń stwa, a tak ż e zak ł adów spó ł dzielczych, powsta ł y pierwsze zak ł ady konkurencyjne wobec PZU – spó ł dzielczy zak ł ad ubezpiecze ń Westa, a nast ę pnie Polisa. Faktyczne tworzenie rynku ubezpieczeniowego w Polsce w miejsce monopolisty - PZU - rozpocz ęł o wej ś cie w ż ycie ustawy z dnia 28 lipca 1990 r. o dzia ł alno ś ci ubezpieczeniowej (Dz.U. Nr 59, poz. 344 z pó ź n. zm.), umo ż liwiaj ą cej powstawanie i dzia ł anie zak ł adów ubezpieczeniowych w formie spó ł ki akcyjnej lub towarzystwa ubezpiecze ń wzajemnych. Pomimo gwa ł townego wzrostu liczby zak ł adów ubezpiecze ń na ż ycie w Polsce w latach 1991 – 2000 (wed ł ug stanu na koniec 2005 r. dzia ł aj ą 32 zak ł ady ubezpiecze ń na ż ycie oraz 1 oddzia ł zagranicznego zak ł adu ubezpiecze ń pa ń stwa cz ł onkowskiego UE) i systematycznego zmniejszania si ę udzia ł u rynkowego najwi ę kszego nadal zak ł adu - PZU Ż ycie – proces dekoncentracji tego rynku post ę puje powoli, szczególnie w zakresie ubezpiecze ń grupowych. Powy ż sze wskazuje, i ż zmiany zachodz ą ce na przedmiotowym rynku nast ę puj ą ewolucyjnie. Konkurencja na omawianym rynku rozwija si ę i umacnia w d ł ugim okresie czasowym, na co wskazuje równie ż fakt posiadania przez PZU Ż ycie w dalszym ci ą gu najwy ż szego udzia ł u rynkowego oraz posiadania przez konkurentów PZU Ż ycie, stosunkowo niewielkich udzia ł ów rynkowych, które s ą znacz ą co ni ż sze od udzia ł u PZU Ż ycie. Jednocze ś nie, jak wynika z orzecznictwa Trybuna ł u Sprawiedliwo ś ci Wspólnot Europejskich (ETS) (np. orzeczenie w sprawie Hoffman-La Roche – nr 85/76) dowodem istnienia pozycji dominuj ą cej jest posiadanie przez przedsi ę biorc ę wysokiego udzia ł u w rynku, a tak ż e stosunek udzia ł u w rynku danego przedsi ę biorcy - dominanta do udzia ł u jego konkurentów, zw ł aszcza zajmuj ą cych kolejne pozycje pod wzgl ę dem udzia ł u w danym rynku. Przedstawiona powy ż ej (Tabela 2), zasadnicza ró ż nica w wielko ś ci udzia ł ów rynkowych PZU Ż ycie i pi ę ciu najwi ę kszych jego konkurentów, gdzie ró ż nica pomi ę dzy PZU Ż ycie a zajmuj ą cym drug ą pozycj ę na tym rynku TU Allianz Ż ycie Polska SA - wynosi ponad 90 punktów procentowych, a wobec kolejnych konkurentów jest jeszcze wi ę ksza, ś wiadczy o bardzo silnej przewadze nad pozosta ł ymi uczestnikami rynku oraz znacz ą cej sile rynkowej PZU Ż ycie, która pozwala mu, mimo funkcjonowania na tym rynku wielu zak ł adów ubezpiecze ń na nieliczenie si ę zarówno z konkurencj ą , kontrahentami, jak i klientami, w przedmiotowym przypadku – zak ł adami pracy ubezpieczaj ą cymi swoich pracowników. Równie ż rozszerzenie przyj ę tego w niniejszej sprawie rynku w ł a ś ciwego produktowo i potraktowanie jako rynku ubezpiecze ń grupowych na ż ycie, gdzie udzia ł rynkowy liczony jest jako udzia ł poszczególnych zak ł adów ubezpiecze ń w sk ł adce przypisanej brutto z ubezpiecze ń grupowych we wszystkich zak ł adach ubezpiecze ń na ż ycie, wskazuje na bardzo du żą przewag ę rynkow ą PZU Ż ycie w stosunku do jego najwi ę kszych konkurentów, która wynosi ponad 60 punktów procentowych. Udzia ł PZU Ż ycie w ww. rynku jest ponad 20-krotnie wy ż szy od udzia ł u kolejnych zak ł adów ubezpiecze ń . Udzia ł PZU Ż ycie w 2005 r. wynosi ł wi ę cej ni ż 65%, za ś udzia ł 5-u zak ł adów, ustalonych jako najwi ę ksi konkurenci PZU Ż ycie w zakresie grupowych ubezpiecze ń pracowniczych na ż ycie, bior ą c pod uwag ę warto ść sk ł adki przypisanej brutto, łą cznie nie przekracza 10%. Ponadto na pozosta ł ych ponad 20 zak ł adów dzia ł aj ą cych w zakresie ubezpiecze ń na ż ycie przypada oko ł o 20% udzia ł . Ś wiadczy to o ogromnej przewadze 35 konkurencyjnej PZU Ż ycie wobec, do ść licznej, ale s ł abej konkurencji ze strony pozosta ł ych zak ł adów ubezpiecze ń dzia ł aj ą cych na rynku grupowych ubezpiecze ń na ż ycie. Ponadto na si łę rynkow ą posiadan ą przez PZU Ż ycie znacz ą cy wp ł yw maj ą istniej ą ce bariery prawne i ekonomiczne wej ś cia na rynek. O ile wskazane powy ż ej bariery prawne dotycz ą ce m.in. uzyskania zezwolenia na prowadzenie dzia ł alno ś ci w zakresie ubezpiecze ń na ż ycie w Polsce, wynikaj ą ce z przepisów ustawy o dzia ł alno ś ci ubezpieczeniowej, w wi ę kszym stopniu utrudniaj ą wchodzenie na ten rynek nowych konkurentów i nie s ą one istotn ą barier ą wej ś cia, to w odniesieniu do mo ż liwo ś ci rozszerzania skali dzia ł ania zak ł adów ubezpiecze ń ju ż na nim istniej ą cych, b ę d ą cych konkurentami PZU Ż ycie, istotnymi barierami s ą : - wielko ść i skala dzia ł ania - PZU Ż ycie dzia ł a na terenie ca ł ego kraju poprzez rozbudowan ą , najwi ę ksz ą w ś ród zak ł adów dzia ł aj ą cych w Polsce sie ć dystrybucyjn ą w postaci ponad 400-u placówek, na któr ą sk ł adaj ą si ę oddzia ł y, punkty obs ł ugi klienta oraz inne placówki (w których klient obs ł ugiwany jest w w ą skim zakresie), posiadaj ą ce siedziby w ka ż dym niemal mie ś cie powiatowym, oraz za po ś rednictwem kilku tysi ę cy agentów i brokerów ubezpieczeniowych. PZU Ż ycie jest liderem na rynku pod wzgl ę dem wysoko ś ci sk ł adki przypisanej brutto, w szczególno ś ci sk ł adki przypisanej brutto z grupowych ubezpiecze ń pracowniczych na ż ycie. Wielko ść tej sk ł adki, jak ju ż wskazano powy ż ej, wzrasta z roku na rok. Dodatkowo na pozycj ę PZU Ż ycie na rynku grupowych ubezpiecze ń pracowniczych na ż ycie wp ł yw wywiera przynale ż no ść do grupy kapita ł owej – Grupa PZU, na której czele stoi PZU SA – spó ł ka matka wobec PZU Ż ycie (PZU Ż ycie w 100% nale ż y do PZU SA). PZU SA prowadzi dzia ł alno ść ubezpieczeniow ą w zakresie pozosta ł ych ubezpiecze ń osobowych oraz ubezpiecze ń maj ą tkowych – dzia ł II za łą cznika do ustawy o dzia ł alno ś ci ubezpieczeniowej i w rynku tym posiada udzia ł znacznie przekraczaj ą cy 40% (2005 r.). Pozycja Grupy PZU niew ą tpliwie wzmacnia równie ż pozycj ę samego PZU Ż ycie; - znana, utrwalona marka firmy i d ł ugoletni okres funkcjonowania na rynku polskim – kilkudziesi ę cioletnie funkcjonowanie na rynku polskim w zakresie ubezpiecze ń na ż ycie (PZU Ż ycie rozpocz ął dzia ł alno ść w 1991 r., w wyniku wydzielenia portfela ubezpiecze ń ż yciowych z Pa ń stwowego Zak ł adu Ubezpiecze ń , który poprzez poprzedników prawnych faktycznie dzia ł a ł jeszcze przed drug ą wojn ą ś wiatow ą ), a zw ł aszcza w zakresie grupowych ubezpiecze ń na ż ycie, b ę d ą cych oryginalnym polskim, specyficznym produktem ubezpieczeniowym, ukszta ł towanym w warunkach gospodarki socjalistycznej, daje PZU Ż ycie przewag ę konkurencyjn ą nad nowymi, cz ę sto nieznanymi Polakom zak ł adami ubezpiecze ń , wchodz ą cymi na ten rynek po 1989 r. O przywi ą zaniu klientów do marki PZU Ż ycie, jak i do jej flagowego produktu - grupowego ubezpieczenia pracowniczego typ P, a tak ż e jego popularno ś ci i powszechno ś ci ś wiadczy ć mo ż e fakt, ż e powy ż sze ubezpieczenia grupowe obj ęł y (pod koniec lat 80-tych XX w.) w oko ł o 60 tys. zak ł adów pracy (grupach) praktycznie wszystkich pracuj ą cych, a jako wspó ł ubezpieczonych ich rodziny 10 , a na koniec czerwca 2001 r. grupowym ubezpieczeniem pracowniczym typ P obj ę tych by ł o ok. 9 mln Polaków 11 ; - specyficzne sposoby obs ł ugi produktów ubezpieczeniowych, w szczególno ś ci grupowych ubezpiecze ń pracowniczych na ż ycie. Specyfik ą PZU Ż ycie w zakresie obs ł ugi tych ubezpiecze ń , umo ż liwiaj ą c ą utrzymywanie przewagi PZU Ż ycie nad konkurentami, jest wspó ł praca na zasadach umowy - zlecenia z pracownikami zak ł adów pracy posiadaj ą cych 10 E. Stroi ń ski, Ubezpieczenia na ż ycie, teoria i praktyka, Wyd. Poltext, Warszawa 2004, s.74 11 O. Ku ź niar . Polski rynek ubezpiecze ń na ż ycie, Wyd. Kanber, Warszawa 2002 r. 36 umowy grupowego ubezpieczenia z PZU Ż ycie z osob ą obs ł uguj ą c ą ubezpieczenie grupowe w imieniu i na rzecz PZU Ż ycie. Osoba ta przeciwdzia ł a wej ś ciu innych konkurencyjnych zak ł adów ubezpieczeniowych, zgodnie z zaleceniami PZU Ż ycie. Osoba ta b ę d ą c jednocze ś nie pracownikiem danego zak ł adu, dzia ł a w oparciu o umow ę zlecenia z PZU Ż ycie, za co pobiera wynagrodzenie prowizyjne od PZU Ż ycie (dowód – KARTA – 1143 - 1146). Zatem jak wynika z powy ż szego, mimo istnienia wielu wskazanych powy ż ej podmiotów, dzia ł aj ą cych na rynku grupowych ubezpiecze ń pracowniczych na ż ycie w Polsce, udzia ł rynkowy PZU Ż ycie rozpatrywany w d ł ugim okresie, jest ustabilizowany na bardzo wysokim poziomie, przekraczaj ą cym 90% (do 1989 r. PZU Ż ycie by ł monopolist ą ), znacz ą co przekracza 40% próg domniemania posiadania pozycji dominuj ą cej. Jednocze ś nie udzia ł PZU Ż ycie jest znacz ą co wy ż szy od jego konkurentów na tym rynku (ró ż nica pomi ę dzy PZU Ż ycie a drugim z kolei zak ł adem ubezpiecze ń przekracza 90 punktów procentowych), co łą cznie z innymi okoliczno ś ciami wzmacniaj ą cymi pozycj ę rynkow ą , jak na przyk ł ad: d ł ugoletnia dzia ł alno ść na rynku grupowych ubezpiecze ń pracowniczych na ż ycie (praktycznie od 1945 r.), utrwalona historycznie znana marka oraz sprawnie dzia ł aj ą ca rozleg ł a sie ć dystrybucyjna, a tak ż e wspó ł praca z pracownikami obs ł uguj ą cymi u pracodawców grupowe ubezpieczenia pracownicze z PZU Ż ycie, wskazuje na posiadanie przez PZU Ż ycie znacz ą cej si ł y rynkowej i przewagi konkurencyjnej, która umo ż liwia mu zapobieganie skutecznej konkurencji na przedmiotowym rynku i pozwala mu dzia ł a ć w du ż ej mierze niezale ż nie od konkurentów, kontrahentów i konsumentów. Reasumuj ą c, powy ż ej dowiedziono, i ż pozycja PZU Ż ycie na rynku grupowych ubezpiecze ń pracowniczych na ż ycie w Polsce jest ugruntowana, zak ł ad ten dysponuje si łą rynkow ą znacznie wi ę ksz ą ni ż jego konkurenci i posiada niekwestionowan ą pozycj ę dominuj ą c ą na tym rynku. Zatem z uwagi na powy ż sze, nale ż y przyj ąć , ż e spe ł niona zosta ł a pierwsza ww. przes ł anka, w postaci posiadania pozycji dominuj ą cej na przedmiotowym rynku w ł a ś ciwym. I. Nadu ż ywanie pozycji dominuj ą cej : 1. Praktyka polegaj ą ca na wprowadzeniu i utrzymywaniu w systemie grupowych ubezpiecze ń pracowniczych „Ogólnych warunków grupowego ubezpieczenia pracowniczego Typ P” zatwierdzonych uchwa łą Nr 93/92 Zarz ą du PZU Ż ycie z dnia 7 grudnia 1992 r., utrudniaj ą cych zmian ę przez ubezpieczaj ą cych ubezpieczyciela, tym samym utrudniaj ą cych rozwój konkurencji na rynku grupowych ubezpiecze ń pracowniczych na ż ycie w Polsce. Zarzucan ą PZU Ż ycie w niniejszym post ę powaniu praktyk ą ograniczaj ą c ą konkurencj ę w rozumieniu art. 8 ust. 2 pkt 5 ustawy antymonopolowej jest nadu ż ywanie pozycji dominuj ą cej na rynku grupowych ubezpiecze ń pracowniczych na ż ycie w Polsce poprzez przeciwdzia ł anie ukszta ł towaniu si ę warunków niezb ę dnych do powstania b ą d ź rozwoju konkurencji w drodze dzia ł a ń PZU Ż ycie, polegaj ą cych na wprowadzeniu i utrzymywaniu w systemie grupowych ubezpiecze ń pracowniczych „Ogólnych warunków grupowego ubezpieczenia pracowniczego Typ P” zatwierdzonych uchwa łą Nr 93/92 Zarz ą du PZU Ż ycie z dnia 7 grudnia 1992 r., utrudniaj ą cych zmian ę przez ubezpieczaj ą cych ubezpieczyciela na skutek: - wprowadzenia wymogu wyra ż enia zgody na wypowiedzenie umowy ubezpieczenia grupowego przez pracowników, pomimo ż e pracownicy nie s ą stron ą umowy, 37 - rozci ą gni ę cia ochrony ubezpieczeniowej pracownika po wyst ą pieniu przez niego z ubezpieczenia i obci ąż ania ubezpieczaj ą cego sk ł adkami za pracownika za okres wypowiedzenia umowy ubezpieczenia. Zgodnie z art. 8 ust. 1 i 2 pkt 5 ustawy antymonopolowej – zakazane jest nadu ż ywanie pozycji dominuj ą cej na rynku w ł a ś ciwym przez jednego lub kilku przedsi ę biorców. Nadu ż ywanie pozycji dominuj ą cej polega w szczególno ś ci na przeciwdzia ł aniu ukszta ł towaniu si ę warunków niezb ę dnych do powstania b ą d ź rozwoju konkurencji. Zakaz praktyki z art. 8 ust. 2 pkt 5 tej ustawy jest ś ci ś le powi ą zany z podstawowym celem ustawy antymonopolowej, czyli ochron ą konkurencji, wymienionym w art. 1 ustawy antymonopolowej. Praktyka taka ma przede wszystkim charakter antykonkurencyjny, a dobrem chronionym jest tu konkurencja jako dobro ogólne. Obowi ą zek niestwarzania barier dla rozwoju konkurencji ci ąż y nie tylko na organach pa ń stwa, ale równie ż na przedsi ę biorcy dominuj ą cym, posiadaj ą cym na rynku pozycj ę pozwalaj ą c ą na negatywne oddzia ł ywanie na struktur ę rynku i warunki funkcjonowania jego uczestników. Wbrew twierdzeniom pe ł nomocnika PZU Ż ycie, stosowanie przez PZU Ż ycie w umowach grupowego ubezpieczenia pracowniczego na ż ycie, zawieranych od 1 stycznia 1993 r. do 31 grudnia 2003 r., na warunkach okre ś lonych w Ogólnych warunkach grupowego ubezpieczenia pracowniczego typ P z dnia 7 grudnia 1992 r. (stare OWGUP) zapisów utrudniaj ą cych ubezpieczaj ą cym pracodawcom zmian ę ubezpieczyciela, ogranicza konkurentom PZU Ż ycie mo ż liwo ść wej ś cia na rynek grupowych ubezpiecze ń pracowniczych na ż ycie i rozwój na nim swojej dzia ł alno ś ci. W szczególno ś ci zapis § 16 ust. 1 starych OWGUP przewiduj ą cy rozwi ą zanie umowy z PZU Ż ycie na pi ś mie na koniec miesi ą ca kalendarzowego – z zachowaniem trzymiesi ę cznego okresu wypowiedzenia m.in. - przez ubezpieczaj ą cego pracodawc ę (§ 16 ust. 1 pkt 1 starych OWGUP) jedynie w przypadku, gdy co najmniej 75% ubezpieczonych pracowników wyrazi uprzednio zgod ę pisemn ą na rozwi ą zanie umowy, uniemo ż liwia pracodawcy, b ę d ą cemu stron ą umowy z PZU Ż ycie rozwi ą zanie tej umowy, gdy ż uzale ż nia mo ż liwo ść jej rozwi ą zania od podj ę cia decyzji przez pracowników (co najmniej 75%), nie b ę d ą cych stron ą ww. umowy. Faktycznie wi ę c ubezpieczaj ą cy nie ma prawnych mo ż liwo ś ci wypowiedzenia umowy, je ż eli chcia ł by podj ąć samodzielnie decyzj ę o jej wypowiedzeniu. Prawo do wypowiedzenia umowy zapis § 16 starych OWGUP uzale ż nia bowiem od z ł o ż enia o ś wiadcze ń woli innych osób – pracowników. Z drugiej strony PZU Ż ycie, na podstawie tych ż e samych warunków, posiada mo ż liwo ść wypowiedzenia umowy w ka ż dym czasie. PZU Ż ycie mo ż e wypowiedzie ć przedmiotow ą umow ę na pi ś mie na koniec miesi ą ca kalendarzowego – z zachowaniem trzymiesi ę cznego okresu wypowiedzenia w razie, gdy procent ubezpieczonych w odniesieniu do liczby zatrudnionych jest mniejszy od wymaganego minimum (tj. 100%, 75% lub 60% zatrudnionych w zak ł adzie pracy w zale ż no ś ci od liczby zatrudnionych w zak ł adzie pracy), albo w razie nie przekazywania sk ł adek w terminie przez ubezpieczaj ą cego albo nie nadsy ł ania przez niego bie żą co rozlicze ń miesi ę cznych (§ 16 ust. 1 pkt 2 starych OWGUP). Utrzymywanie powy ż szych zapisów starych OWGUP utrudniaj ą cych ubezpieczaj ą cemu mo ż liwo ść rozwi ą zania umowy ubezpieczenia w ocenie organu antymonopolowego nosi znamiona nadu ż ywania przez PZU Ż ycie pozycji dominuj ą cej na przedmiotowym rynku w ł a ś ciwym, poprzez zwi ą zanie w ę z ł em obligacyjnym ubezpieczaj ą cego bez mo ż liwo ś ci rozwi ą zania umowy, je ż eli podj ął by on samodzieln ą decyzj ę o jej rozwi ą zaniu. W przypadku zamiaru ubezpieczaj ą cego pracodawcy zmiany ubezpieczyciela, w istotny sposób ograniczaj ą one swobod ę kontraktow ą pracodawców jako strony umowy ubezpieczenia. Uzyskanie przez pracodawc ę zgody od ww. wi ę kszo ś ci pracowników w sytuacji zamiaru przej ś cia do innego, konkurencyjnego wobec PZU Ż ycie zak ł adu ubezpiecze ń , w sposób znacz ą cy utrudnia zmian ę ubezpieczyciela, pozbawiaj ą c 38 pracodawc ę – stron ę stosunku umownego, prawa do samodzielnego decydowania o kontynuowaniu zawartej przez niego umowy z PZU Ż ycie. W przypadku braku akceptacji 75% ubezpieczonych pracowników, pracodawca, w sytuacji oferowania korzystniejszych warunków umowy przez inny zak ł ad ubezpiecze ń , praktycznie pozbawiony jest mo ż liwo ś ci podj ę cia decyzji o zmianie ubezpieczyciela. Wbrew argumentacji PZU Ż ycie, i ż powy ż sze rozwi ą zanie mia ł o na celu ochron ę ubezpieczonych pracowników, organ antymonopolowy podziela stanowisko Wnioskodawców, i ż rozwi ą zanie to mog ł o mie ć cechy ochrony interesów ubezpieczonych w okresie, gdy na rynku polskim dzia ł a ł tylko jeden zak ł ad ubezpiecze ń – poprzednik prawny PZU Ż ycie tj. Pa ń stwowy Zak ł ad Ubezpiecze ń . W sytuacji obecnej natomiast, gdy na rynku polskim istnieje konkurencja, powy ż sze rozwi ą zanie ogranicza suwerenno ść pracodawców i samodzielno ść podejmowanych przez nich decyzji, oddzia ł uj ą c jednocze ś nie na konkurentów PZU Ż ycie, dla których powy ż szy zapis stanowi jedn ą z barier swobodnego rozwoju rynku grupowych ubezpiecze ń pracowniczych na ż ycie i szerszego uczestnictwa w nim innych ni ż PZU Ż ycie zak ł adów ubezpiecze ń . Ponadto istnienie tak wysokiego pu ł apu (75% ubezpieczonych pracowników) dotycz ą cego wypowiedzenia umowy z PZU Ż ycie, mimo i ż formalnie nie wyklucza dzia ł ania w jednym zak ł adzie równolegle ró ż nych ubezpieczycieli, w praktyce znacz ą co utrudnia „wej ś cie” do danego pracodawcy. W ocenie organu antymonopolowego, powy ż ej przedstawiona praktyka wskazuje na stworzenie przez PZU Ż ycie systemu grupowych ubezpiecze ń pracowniczych, opartego na nierównoprawnych stosunkach pomi ę dzy stronami przedmiotowej umowy ubezpieczeniowej, funkcjonuj ą cej w oparciu o stare OWGUP. Powy ż sze relacje pomi ę dzy PZU Ż ycie a ubezpieczaj ą cymi stwarzaj ą bariery dla konkurentów (m. in. sprawiaj ą , i ż wej ś cie innego ubezpieczyciela do zak ł adu pracy, który posiada ubezpieczenie z PZU Ż ycie jest utrudnione) i prowadz ą do zniekszta ł cenia konkurencji na rynku. Potwierdzeniem powy ż szego stwierdzenia jest utrzymuj ą ca si ę struktura rynku w ł a ś ciwego, z mimo, i ż nie monopolistyczn ą , ale nadal bardzo siln ą pozycj ą dominuj ą c ą PZU Ż ycie (powy ż ej 90%) i obecno ś ci ą wielu konkurencyjnych zak ł adów ubezpiecze ń (na rynku tym funkcjonuj ą 32 zak ł ady, dzia ł aj ą ce na podstawie zezwolenia organu nadzoru), posiadaj ą cych niewielkie udzia ł y rynkowe. Udzia ł najwi ę kszych konkurentów nie przekracza 2%. Udzia ł y pozosta ł ych s ą jeszcze mniejsze. Równie ż jak wynika z opinii konkurencyjnych wobec PZU Ż ycie zak ł adów ubezpiecze ń , uzyskanych przez organ antymonopolowy w trakcie post ę powania wyja ś niaj ą cego, stosowany przez PZU Ż ycie zapis dotycz ą cy uzyskania przez ubezpieczaj ą cego zgody co najmniej 75% pracowników na rozwi ą zanie umowy z tym zak ł adem ubezpiecze ń , stanowi przejaw zak ł ócania konkurencji w obronie swojej pozycji na rynku. W ocenie organu antymonopolowego, w wyniku stosowania powy ż szego zapisu o konieczno ś ci uzyskania zgody co najmniej 75 % ubezpieczonych pracowników na wypowiedzenie umowy grupowego ubezpieczenia pracowniczego z PZU Ż ycie, ubezpieczaj ą cy pracodawca znalaz ł si ę poniek ą d w pu ł apce. Stworzony przez PZU Ż ycie system powoduje bowiem, ż e ubezpieczaj ą cy przedsi ę biorca jest przymuszany do dbania o dalsze trwanie ubezpieczenia i aby poziom ubezpieczonych pracowników nie spad ł poni ż ej 75%, co ma zabezpiecza ć trwanie umowy ubezpieczeniowej i nie dopuszcza ć do jej rozwi ą zania. Wykorzystuje on w tym celu pracowników, którzy zajmuj ą si ę obs ł ug ą ubezpieczenia, pracuj ą c jednocze ś nie na zlecenie PZU Ż ycie, w wyniku czego pracodawca dzia ł a równie ż na rzecz PZU Ż ycie. Wskutek dzia ł ania powy ż szego mechanizmu ubezpieczaj ą cy pracodawca znalaz ł si ę w swoistej pu ł apce, z której nie mo ż e wyj ść bez poniesienia kosztów. Chc ą c ich unikn ąć , nadal funkcjonuje w powy ż szym systemie. 39 Zachowanie powy ż sze, polegaj ą ce na utrzymywaniu tego stanu, mo ż liwe jest jedynie w sytuacji posiadania silnej pozycji dominuj ą cej, która umo ż liwia PZU Ż ycie nie liczenie si ę z pozosta ł ymi uczestnikami rynku. Dokonana przez PZU Ż ycie zmiana zapisów ww. § 16 we wprowadzonych z dniem 1 stycznia 2004 r. nowych OWGUP, polegaj ą ca na wycofaniu si ę z powy ż szego zapisu i dostosowaniu zapisów ogólnych warunków umowy do przepisów kodeksu cywilnego dowodzi posiadania przez PZU Ż ycie pe ł nej ś wiadomo ś ci, co do nielegalno ś ci stosowania ww. zapisu. Pomimo to, PZU Ż ycie stosowa ł powy ż szy zapis nadal po dniu 1.01.2004 r. w umowach zawartych przed t ą dat ą na podstawie starych OWGUP. Dopiero na podstawie uchwa ł y Zarz ą du PZU Ż ycie z dnia 22.06.2005 r. Nr UZ/257/2005 w sprawie „zmiany zasad post ę powania w przypadku nieop ł acenia sk ł adek w okresie wypowiedzenia umowy grupowego ubezpieczenia pracowniczego typ P”, postanowiono nie stosowa ć wymogu zgody 75% ubezpieczonych na wypowiedzenia umowy grupowego ubezpieczenia pracowniczego typ P, niezale ż nie od potwierdzenia tej zmiany w poszczególnych umowach ubezpieczenia w formie aneksu. Jednocze ś nie zarz ą d PZU Ż ycie zobowi ą za ł Dyrektora Zarz ą dzaj ą cego Biurami Sprzeda ż y do niezw ł ocznego i sukcesywnego zaproponowania ubezpieczaj ą cym zawarcia aneksów, w których odst ę puje si ę od wymogu zgody 75% ubezpieczonych na wypowiedzenie umowy grupowego ubezpieczenia pracowniczego typ P. Pomimo jednak ż e podj ę cia powy ż szej uchwa ł y oraz stwierdzenia przez pe ł nomocnika PZU Ż ycie w niniejszym post ę powaniu, ż e powy ż szy zapis wykre ś lany jest z funkcjonuj ą cych umów i sytuacja ta dotyczy (wg stanu na dzie ń 20.07.2006 r. – pismo PZU Ż ycie) ponad 80% grup pracowniczych, a jego ca ł kowite usuni ę cie z pozosta ł ych umów (poprzez aneksowanie umów), mo ż liwe jest jedynie za zgod ą ubezpieczaj ą cych, co w przypadku braku takiej zgody, uniemo ż liwia PZU Ż ycie zmian ę starych OWGUP i przej ś cie na nowe zasady zgodnie z nowymi OWGUP – PZU Ż ycie nie przedstawi ł przekonywuj ą cych dowodów, i ż zwraca ł si ę z ofert ą zmiany umów w przedmiotowym zakresie do wszystkich ubezpieczaj ą cych posiadaj ą cych umowy funkcjonuj ą ce na podstawie starych OWGUP. Dodatkowo nale ż y zauwa ż y ć , ż e ww. dzia ł ania PZU Ż ycie wynikaj ą ce z uchwa ł y z dnia 22.06.2005 r. mia ł y miejsce dopiero po wszcz ę ciu post ę powania przez Prezesa Urz ę du. Wbrew twierdzeniom PZU Ż ycie, powy ż ej wskazane dzia ł ania PZU Ż ycie (podj ę cie uchwa ł y o odej ś ciu od stosowania zapisu § 16 starych OWGUP oraz aneksowanie umów zawartych przed 01.01.2004 r.), w opinii organu antymonopolowego nie s ą wystarczaj ą cym dowodem na niestosowanie przez ten zak ł ad ubezpiecze ń zarzucanej mu praktyki. PZU Ż ycie nie przedstawi ł przekonywuj ą cych dowodów, i ż oferowa ł wszystkim zainteresowanym ubezpieczaj ą cym zmian ę powy ż szych zapisów. Ponadto bezspornym jest, ż e PZU Ż ycie stosowa ł powy ż sze zapisy starych OWGUP od dnia 01.01.1993 r. do co najmniej dnia 20.07.2006 r., kiedy to jak twierdzi pe ł nomocnik PZU Ż ycie – funkcjonuje jeszcze istotny odsetek (powy ż ej 15%) nie aneksowanych umów dzia ł aj ą cych na podstawie starych OWGUP, a zatem równie ż na dzie ń z ł o ż enia wniosków o wszcz ę cie niniejszego post ę powania antymonopolowego z dnia: 04.11.2004 r. oraz 17.10.2005 r. oraz wydania niniejszej decyzji. Ponadto nale ż y podnie ść , i ż S ą d Ochrony Konkurencji Konsumentów w wyroku z dnia 16.04.2007 r. sygn. akt XVII Ama 53/06 dotycz ą cym przes ł anek stwierdzaj ą cych zaniechania praktyk naruszaj ą cych zbiorowe interesy konsumentów oraz praktyk polegaj ą cych na narzucaniu uci ąż liwych warunków umów przyj ął , ż e brak zmiany wszystkich umów, mimo zmiany wzorca wyklucza uznanie, ż e przedsi ę biorca zaniecha ł praktyki. Bior ą c pod uwag ę zatem powy ż sze orzecznictwo SOKiK, nale ż y przyj ąć , i ż niedokonanie 40 aneksowania wszystkich umów opartych na starych OWGUP, mimo podj ę tych ww. uchwa ł , ś wiadczy o braku zaniechania praktyki b ę d ą cej przedmiotem niniejszego decyzji. Pozwy s ą dowe dotycz ą ce Wnioskodawców niniejszego post ę powania z ł o ż one zosta ł y przez PZU Ż ycie w okresie 2001-2004 i dotyczy ł y egzekucji sk ł adek w latach 2000 – 2003 (dowód – KARTA 4918-4921, 4922-4925, 4926-4930, 4931-4943, 4935-4940, 4941- 4942, 5363, 5364-5375). Ponadto PZU Ż ycie w dalszym ci ą gu dochodzi na drodze post ę powa ń egzekucyjnych roszcze ń od ubezpieczaj ą cych pracodawców z tytu ł u zap ł aty sk ł adek za 3 - miesi ę czny okres wypowiedzenia. Dowód na powy ż sze stanowi ą przedstawione przez PZU Ż ycie (na żą danie organu antymonopolowego) wykazy s ą dowych post ę powa ń egzekucyjnych, obejmuj ą ce zestawienia: „post ę powa ń s ą dowych i windykacyjnych dotycz ą cych sk ł adek za okres wypowiedzenia umowy”, „post ę powa ń s ą dowych zwi ą zanych z rezygnacj ą wszystkich ubezpieczonych”, „post ę powa ń egzekucyjnych w sprawach zwi ą zanych z wypowiedzeniem umowy w zwi ą zku z rezygnacj ą wszystkich ubezpieczonych” (pismo PZU Ż ycie z dnia 27.01.2006 r. – Za łą czniki Nr 1, 2, 3 - obj ę te ograniczeniem wgl ą du – tajemnica przedsi ę biorcy KARTA 5882-5897), a tak ż e pisma kierowane do organu antymonopolowego przez s ą dy powszechne z ró ż nych stron kraju z zapytaniami, dotycz ą cymi prowadzonego post ę powania przeciwko PZU Ż ycie, w szczególno ś ci odno ś nie rozstrzygni ę cia przedmiotowej sprawy na podstawie przepisów ustawy antymonopolowej (ostatnie z ww. pism pochodz ą z maja i czerwca 2007 r. – dowód – np. KARTA 6425, 6412, 6400, 6387). Z informacji przedstawionych w ww. wykazach wynika, ż e z powództwa PZU Ż ycie w 2004 i 2005 roku prowadzone by ł y post ę powania s ą dowe i windykacyjne dotycz ą ce ok. 500 przedsi ę biorców z terenu ca ł ej Polski, przy czym jedynie w odniesieniu do post ę powa ń wszczynanych w 2005 r., prowadzonych w sprawach wypowiedzenia umowy w zwi ą zku z rezygnacj ą wszystkich ubezpieczonych - cz ęść z nich zosta ł a zawieszona. Jednak ż e skala powy ż szych roszcze ń PZU Ż ycie wobec ubezpieczaj ą cych pracodawców, mimo deklaracji PZU Ż ycie odno ś nie aneksowania przedmiotowych umów, a tak ż e fakt, ż e jedynie cz ęść post ę powa ń (wszcz ę tych w 2005 r.) dotycz ą cych spraw, w których wypowiedzenie umów grupowego ubezpieczenia pracowniczego nast ą pi ł o w zwi ą zku z rezygnacj ą wszystkich ubezpieczonych zosta ł a zawieszona, a PZU Ż ycie nie wycofuje si ę z nich ca ł kowicie, wskazuj ą na pozorno ść dzia ł a ń PZU Ż ycie w zakresie wycofywania si ę z ww. praktyk i nie wskazuj ą w opinii organu antymonopolowego (wbrew twierdzeniom PZU Ż ycie) na zaniechanie powy ż szych dzia ł a ń stanowi ą cych przejaw stosowania zabronionych praktyk ograniczaj ą cych konkurencj ę na rynku grupowych ubezpiecze ń pracowniczych na ż ycie. Odnosz ą c si ę do drugiego przejawu nadu ż ywania przez PZU Ż ycie pozycji dominuj ą cej na rynku grupowych ubezpiecze ń pracowniczych na ż ycie poprzez przeciwdzia ł anie ukszta ł towaniu si ę warunków niezb ę dnych do powstania b ą d ź rozwoju konkurencji, polegaj ą cego na rozci ą gni ę ciu ochrony ubezpieczeniowej pracownika po wyst ą pieniu przez niego z ubezpieczenia i obci ąż aniu ubezpieczaj ą cego sk ł adkami za pracownika za okres wypowiedzenia umowy ubezpieczenia, nale ż y wzi ąć pod uwag ę nast ę puj ą ce fakty: - przepis § 16 starych OWGUP - oprócz omawianej powy ż ej mo ż liwo ś ci rozwi ą zania umowy przez ubezpieczaj ą cego przewiduj ą cy, ż e umowa grupowego ubezpieczenia pracowniczego z PZU Ż ycie mo ż e by ć wypowiedziana na pi ś mie na koniec miesi ą ca kalendarzowego, z zachowaniem 3-miesi ę cznego okresu wypowiedzenia - wskazuje, ż e w przypadku 41 wypowiedzenia umowy, ubezpieczaj ą cy jest obowi ą zany przekazywa ć PZU Ż ycie sk ł adki do ko ń ca okresu wypowiedzenia (§ 16 ust. 2 starych OWGUP), - zapisy § 24 starych OWGUP przewiduj ą ce, ż e w odniesieniu do poszczególnych ubezpieczonych odpowiedzialno ść PZU Ż ycie wygasa z up ł ywem trzech miesi ę cy m.in. od ko ń ca miesi ą ca kalendarzowego, za który zap ł acona zosta ł a ostatnia sk ł adka w czasie zatrudnienia ubezpieczonego w zak ł adzie pracy, - przepis art. 813 § 1 kc który przewiduje, ż e sk ł adk ę oblicza si ę za czas trwania odpowiedzialno ś ci zak ł adu ubezpiecze ń , - przepis art. 812 kc, który przewiduje, ż e ogólne warunki umów musz ą zawiera ć m.in. wskazanie terminu wypowiedzenia umowy i czasu trwania odpowiedzialno ś ci zak ł adu ubezpiecze ń , - przepis art. 87 § 1 kodeksu pracy stanowi ą cy, ż e z wynagrodzenia za prac ę podlegaj ą potr ą ceniu tylko okre ś lone w nim nale ż no ś ci (nie dotycz ą ce niniejszej sprawy), - przepisy: art. 91 kodeksu pracy, zezwalaj ą ce na potr ą canie z wynagrodzenia, nale ż no ś ci innych ni ż wymienione w art. 87 § 1 k.p., jedynie za zgod ą pracowników wyra ż on ą na pi ś mie. Oceniaj ą c w ś wietle powy ż szych przepisów prawnych ww. zapisy § 16 i 24 starych OWGUP oraz zachowania PZU Ż ycie polegaj ą ce na obci ąż aniu ubezpieczaj ą cych pracodawców sk ł adkami ubezpieczenia pracowników, którzy zrezygnowali z ubezpieczenia w PZU Ż ycie, wycofuj ą c jednocze ś nie zgod ę na potr ą canie przez pracodawc ę dalszych sk ł adek ubezpieczeniowych z ich wynagrodzenia, nale ż y stwierdzi ć , ż e ubezpieczaj ą cy pracodawcy zostaj ą pozbawiani mo ż liwo ś ci ś ci ą gni ę cia przedmiotowych sk ł adek z pracowników, których dotyczy ochrona ubezpieczeniowa, a wobec ww. zapisów starych OWGUP s ą przez PZU Ż ycie zmuszani do zap ł acenia sk ł adek za 3-miesi ę czny okres wypowiedzenia (dowód – KARTA 5412-5434, 5973-5991). PZU Ż ycie domaga si ę bowiem zap ł acenia przez ubezpieczaj ą cego, który jest stron ą przedmiotowego ubezpieczenia – sk ł adki za okres wypowiedzenia, kieruj ą c do pracodawcy pisma w sprawie zap ł aty, w których grozi, i ż w przypadku nie zap ł acenia – skieruje spraw ę na drog ę sadow ą , co czyni w przypadku ostatecznego braku uregulowania sk ł adek za okres wypowiedzenia (sytuacja taka dotyczy wszystkich Wnioskodawców niniejszego post ę powania, a tak ż e podmiotów uznanych przez organ antymonopolowy za zainteresowane). Powy ż sze dzia ł ania PZU Ż ycie s ą szczególnie dotkliwe w przypadku s ł abszych finansowo pracodawców (np. szko ł y, przedszkola, mali przedsi ę biorcy prowadz ą cy dzia ł alno ść gospodarcz ą na podstawie zezwolenia). Ponadto dzia ł ania powy ż sze, które s ą powszechnie stosowane przez PZU Ż ycie na terenie ca ł ego kraju (dowód – wykaz s ą dowych post ę powa ń egzekucyjnych – pismo PZU Ż ycie z dnia 27.01.2006 r.) odstraszaj ą innych pracodawców od potencjalnego zamiaru zmiany tego ubezpieczyciela, co ma bezpo ś rednie prze ł o ż enie na dost ę p do rynku grupowych ubezpiecze ń pracowniczych na ż ycie ze strony innych ni ż PZU Ż ycie zak ł adów ubezpiecze ń . Dzia ł ania powy ż sze ograniczaj ą bowiem swobodny dost ę p zarówno pracodawców do konkurencyjnych ofert innych zak ł adów ubezpiecze ń , jak i pozosta ł ych zak ł adów ubezpiecze ń w stosunku do zak ł adów pracy ubezpieczaj ą cych swoich pracowników. Dokumentacja zgromadzona w trakcie niniejszego post ę powania, przedstawiona zarówno przez Wnioskodawców jak i podmioty, którym organ antymonopolowy przyzna ł status zainteresowanych, wskazuje na rozwi ą zywanie przez nich umowy z PZU Ż ycie, w sytuacjach, gdy wszyscy, b ą d ź wi ę kszo ść pracowników (stanowi ą ca co najmniej 75% pracowników) danego przedsi ę biorcy rezygnowa ł a z ubezpieczenia w PZU Ż ycie, sk ł adaj ą c jednocze ś nie o ś wiadczenia o zakazie potr ą cania dalszych sk ł adek z ich wynagrodze ń . Ww. o ś wiadczenia zawiera ł y ponadto rezygnacj ę z dalszej ochrony ubezpieczeniowej w PZU Ż ycie w rozumieniu przepisów kodeksu cywilnego (np. o ś wiadczenia przedstawione przez 42 Szko łę Podstawow ą Nr 15 im. B. Czecha w Jeleniej Górze – podmiot zainteresowany w niniejszej sprawie – dowód – KARTA 5112-5119). Podkre ś lenia wymaga fakt, ż e pracownik mo ż e w ka ż dym czasie wyst ą pi ć z ubezpieczenia, cofaj ą c jednocze ś nie zgod ę na potr ą canie sk ł adki, przy czym rezygnacja poszczególnych ubezpieczonych nie powoduje rozwi ą zania umowy grupowego ubezpieczenia pracowniczego, gdy ż wypowiedzenia mog ą dokona ć strony tego ubezpieczenia tj. ubezpieczaj ą cy pracodawca lub ubezpieczyciel – PZU Ż ycie. W sytuacjach, gdy nie wszyscy pracownicy (lecz pojedynczy) danego ubezpieczaj ą cego, zrezygnowali z ubezpieczenia w PZU Ż ycie i gdy pracodawca nie rozwi ą za ł umowy, ubezpieczyciel ten nie rozwi ą zuje umowy z danym pracodawc ą i nie egzekwuje sk ł adek za pracowników, którzy wycofali si ę z ubezpieczenia (mimo, i ż oferuje rezygnuj ą cym pracownikom 3-miesi ę czn ą ochron ę ubezpieczeniow ą ). W przypadkach natomiast, gdy wszyscy pracownicy jednocze ś nie zrezygnowali z ubezpieczenia, PZU Ż ycie traktowa ł je jako wypowiedzenie umowy i wyst ę powa ł z roszczeniami do ubezpieczaj ą cych, w przedmiotowym przypadku do Wnioskodawców i zainteresowanych o zap ł at ę sk ł adek za pracowników za ca ł y trzymiesi ę czny okres wypowiedzenia umowy. Ww. przedsi ę biorcy jako dowód przedstawili o ś wiadczenia pracowników z rezygnacji z ubezpieczenia w PZU Ż ycie i dalszej ochrony ubezpieczeniowej w PZU Ż ycie, zawieraj ą ce wycofanie zgody na potr ą canie sk ł adek z wynagrodzenia oraz wezwania PZU Ż ycie o zap ł at ę , a tak ż e pozwy s ą dowe w sprawie zap ł aty ww. sk ł adek. Powy ż sze dzia ł ania PZU Ż ycie s ą sprzeczne ponadto z informacjami przekazanymi przez PZU Ż ycie w trakcie niniejszego post ę powania antymonopolowego. W pi ś mie z dnia 29.12.2004 r. PZU Ż ycie stwierdza bowiem, ż e „nie wymaga sk ł adki za ubezpieczenie osoby (osób) która zrezygnowa ł a z ubezpieczenia.” – dowód – KARTA 1104. Oceniaj ą c powy ż sze dzia ł ania PZU Ż ycie, w opinii organu antymonopolowego nale ż y wskaza ć na specyfik ę zasad systemu grupowego ubezpieczenia pracowniczego na ż ycie, polegaj ą c ą na tym, ż e w przedmiotowym ubezpieczeniu sk ł adki p ł ac ą pracownicy jako podmioty zobowi ą zane do ich uiszczania zgodnie z § 18 starych OWGUP, a rol ą ubezpieczaj ą cych pracodawców jest potr ą canie sk ł adek z wynagrodzenia za prac ę pracowników, jedynie w przypadku istnienia pisemnej zgody pracownika na tak ą czynno ść , oraz przekazywanie przez pracodawc ę potr ą conych sk ł adek do PZU Ż ycie (§ 9 pkt 1 oraz pkt 5 starych OWGUP). Zatem po wycofaniu si ę pracowników i cofni ę ciu przez ka ż dego z nich z osobna swojej zgody na potr ą canie z wynagrodzenia dalszych sk ł adek, w ocenie organu antymonopolowego PZU Ż ycie nadu ż ywa swojej pozycji stosuj ą c w starych OWGUP zapisy pozwalaj ą ce na obci ąż anie nimi pracodawców, których rol ą jest jedynie przekazywanie (przesy ł anie potr ą conych za zgod ą pracownika) sk ł adek za pracowników do PZU Ż ycie. Wed ł ug PZU Ż ycie żą danie zap ł aty sk ł adek za okres wypowiedzenia uzasadnia fakt, ż e pracownicy s ą chronieni przez PZU Ż ycie przez 3-miesi ę czny okres (licz ą c od ko ń ca miesi ą ca kalendarzowego, za który zosta ł a op ł acona ostatnia sk ł adka) i w tym czasie w razie wyst ą pienia zdarzenia obj ę tego przedmiotow ą umow ą , wyp ł acane s ą im przez PZU Ż ycie przys ł uguj ą ce ś wiadczenia. W ocenie wnioskodawców, domaganie si ę przez PZU Ż ycie zap ł aty sk ł adki w okresie wypowiedzenia nie budzi ł oby w ą tpliwo ś ci wówczas, gdyby ubezpieczony (pracownik) zainteresowany by ł w tym okresie obejmowaniem go ubezpieczeniem a zarazem ponosi ł by z tego tytu ł u koszty ubezpieczenia. Tymczasem taka sytuacja zgodnie ze starymi OWGUP nie zachodzi, pracownicy od dnia wyst ą pienia z ubezpieczenia, sk ł adek nie op ł acaj ą , a PZU Ż ycie obci ąż a nimi ubezpieczaj ą cego pracodawc ę , stron ę umowy z ubezpieczycielem, który w rzeczywisto ś ci jest jedynie po ś rednikiem pomi ę dzy ubezpieczonymi a PZU Ż ycie. Wobec dobrowolnej rezygnacji pracowników z dalszego ubezpieczenia i dalszej ochrony ubezpieczeniowej, ochrona PZU Ż ycie przez dalsze 3 miesi ą ce nie jest oczekiwana przez podmioty korzystaj ą ce z tej ochrony, a zatem jest nadmierna, zw ł aszcza, ż e jej koszty nie s ą 43 ponoszone przez ubezpieczyciela udzielaj ą cego ochrony (jak ma to miejsce w przypadku rezygnacji poszczególnych pracowników z ubezpieczenia), ale przerzucane s ą na pracodawc ę , tj. t ę stron ę umowy, która nie jest ni ą zainteresowana. Wobec powy ż szego, zachowania PZU Ż ycie rozci ą gaj ą ce, wbrew intencji ubezpieczonych, ochron ę ubezpieczeniow ą nad pracownikami i w zamian żą danie zap ł aty sk ł adek za t ę ochron ę od pracodawców, stanowi ą nieoczekiwane, nadmierne, wymuszone i nieuzasadnione przed ł u ż enie ochrony ubezpieczeniowej, za któr ą p ł aci ć maj ą ubezpieczaj ą cy pracodawcy, a nie PZU Ż ycie b ę d ą cy ubezpieczycielem. Nale ż y podkre ś li ć tak ż e, ż e powy ż sze podej ś cie PZU Ż ycie do rozci ą gni ę cia ochrony ubezpieczeniowej pracownika po wyst ą pieniu przez niego z ubezpieczenia, w sytuacji, gdy post ą pi ł a tak jednocze ś nie wi ę kszo ść lub wszyscy pracownicy danego ubezpieczaj ą cego pracodawcy (a ka ż dy z tych pracowników, mimo, i ż w tym samym czasie, z ł o ż y ł oddzielnie, w ł asne o ś wiadczenie o rezygnacji z ubezpieczenia w PZU Ż ycie z jednoczesnym wycofaniem pozwolenia dla pracodawcy na dalsze potr ą canie sk ł adek z jego wynagrodzenia) jest w opinii organu antymonopolowego ró ż ne od traktowania przez PZU Ż ycie wycofania pojedynczego pracownika. PZU Ż ycie nie żą da wówczas uiszczania sk ł adek za okres ochrony ubezpieczeniowej po wyst ą pieniu pracownika z przedmiotowego ubezpieczenia (tj. po z ł o ż eniu przez niego o ś wiadczenia identycznego, co do formy i tre ś ci jak przy o ś wiadczeniach sk ł adanych jednocze ś nie przez poszczególnych pracowników, gdy s ą to wszyscy b ą d ź wi ę kszo ść pracowników danego ubezpieczaj ą cego pracodawcy), mimo, ż e pracownik posiada ochron ę ubezpieczeniow ą przez trzy miesi ą ce od zap ł aty ostatniej sk ł adki zgodnie z § 24 pkt 1 starych OWGUP stanowi ą cym, ż e „odpowiedzialno ść PZU Ż ycie w odniesieniu do poszczególnych ubezpieczonych wygasa z up ł ywem trzech miesi ę cy, licz ą c od ko ń ca miesi ą ca kalendarzowego, za który zosta ł a op ł acona ostatnia sk ł adka .... ” . Przedstawione powy ż ej zachowania PZU Ż ycie utrudniaj ą ce ubezpieczaj ą cym i ubezpieczonym zmian ę ubezpieczyciela w sytuacji powzi ę cia takiego zamiaru wobec uzyskania korzystniejszej oferty ze strony innego zak ł adu ubezpiecze ń , jednocze ś nie ograniczaj ą dost ę p innych ubezpieczycieli do nowych potencjalnych klientów w zakresie ś wiadczenia grupowych ubezpiecze ń pracowniczych na ż ycie, co powoduje dalsze utrzymywanie istniej ą cej (opisanej powy ż ej) struktury tego rynku, charakteryzuj ą cego si ę istnieniem jednego silnego dominanta – PZU Ż ycie oraz funkcjonowaniem wielu konkurentów, posiadaj ą cych niewielkie udzia ł y rynkowe. Podkre ś lenia wymaga równie ż fakt, i ż rozpatrywany system (zasady) grupowego ubezpieczenia pracowniczego opiera si ę na za ł o ż eniu, ż e okres ochrony ubezpieczeniowej pracownika, po jego wyst ą pieniu z tego ubezpieczenia w PZU Ż ycie wynosi trzy miesi ą ce (zgodnie z § 24 pkt 1 starych OWGUP). W ocenie organu antymonopolowego powy ż sze przyj ę cie okresu ochrony ubezpieczeniowej jest niezgodne z zasad ą ekwiwalentno ś ci ś wiadczonej ochrony ubezpieczeniowej, o której mowa w przepisie art. 812 kc oraz art. 813 § 1 k.c., zgodnie z którym ochrona ubezpieczeniowa ś wiadczona jest w zamian za p ł acon ą sk ł adk ę . W przypadkach gdy poszczególny ubezpieczony rezygnuje z dalszego ubezpieczenia (sk ł adaj ą c o ś wiadczenie o wyst ą pieniu z ubezpieczenia i wycofaniu zezwolenia na dalsze potr ą canie mu sk ł adki z wynagrodzenia) i nie op ł aca kolejnej sk ł adki, zgodnie z powy ż sz ą zasad ą ekwiwalentno ś ci, odpowiedzialno ść ubezpieczyciela ko ń czy ć si ę powinna zatem z ko ń cem miesi ą ca, za który zosta ł a op ł acona ostatnia sk ł adka. Takie rozwi ą zanie przewiduj ą m.in. nowe zasady umów grupowego ubezpieczenia pracowniczego oparte na nowych OWGUP stosowanych przez PZU Ż ycie od dnia 01.01.2004 r. Rozci ą ganie zatem przedmiotowej ochrony ubezpieczeniowej do trzech miesi ę cy (co zdaniem PZU Ż ycie stanowi przejaw ochrony pracownika i ma charakter prokonsumencki), wydaje si ę nadmiernym i nieoczekiwanym ze strony ubezpieczonych dzia ł aniem PZU Ż ycie, które umo ż liwia mu rozci ą gni ę cie ochrony ubezpieczeniowej na pracowników, równie ż w sytuacji 44 gdy wi ę kszo ść z nich lub wszyscy wyst ę puj ą z ubezpieczenia. Wówczas argument dotycz ą cy ochrony ubezpieczeniowej istniej ą cej przez 3 miesi ą ce od zap ł acenia ostatniej sk ł adki wykorzystywany jest do żą dania od ubezpieczaj ą cych zap ł aty sk ł adek za taki okres, co jest jednocze ś nie niekonsekwencj ą wobec niewyst ę powania o zap ł acenie sk ł adek za 3- miesi ę czny okres ochrony ubezpieczeniowej w przypadku rezygnacji z ubezpieczenia pojedynczych pracowników. Dopuszczenie zatem rezygnacji z ubezpieczenia chocia ż by jednej osoby nie uzasadnia w opinii organu antymonopolowego stanowiska, i ż ka ż dy z pracowników nie ma prawa do rezygnacji z ubezpieczenia na tych samych warunkach. Mo ż e to nast ą pi ć łą cznie przez wszystkich ubezpieczonych i nie b ę dzie stanowi ł o wypowiedzenia umowy, lecz da jedynie prawo do wypowiedzenia ubezpieczycielowi, o ile nie nast ą pi w tym momencie rozwi ą zanie z przyczyn braku przedmiotu ubezpieczenia (wyga ś ni ę cie umowy). Rezygnuj ą c bowiem z ubezpieczenia, pracownicy dobrowolnie zrezygnowali z przys ł uguj ą cej im ochrony bezsk ł adkowej za kolejne 3 miesi ą ce nast ę puj ą ce po ostatnim miesi ą cu, za który op ł acono sk ł adk ę . W ocenie organu antymonopolowego, nieuprawnione jest zatem ze strony PZU Ż ycie nieodró ż nianie obowi ą zku wypowiedzenia umowy w czasie jej trwania od wyga ś ni ę cia umowy. Podkre ś lenia wymaga, i ż powy ż sze stanowisko uzasadnia równie ż brzmienie wspomnianych powy ż ej przepisów nowych OWGUP, oferowanych przez PZU Ż ycie od dnia 01.01.2004 r., dotycz ą cych okresu odpowiedzialno ś ci PZU Ż ycie, który ko ń czy si ę z ko ń cem miesi ą ca, za który zosta ł a op ł acona ostatnia sk ł adka. Jednocze ś nie na uwag ę zas ł uguje fakt, ż e podobne stanowisko odno ś nie ww. problemu zaj ął S ą d Okr ę gowy w Gliwicach III Wydzia ł Cywilny Odwo ł awczy w analogicznej sprawie z powództwa PZU Ż ycie o zap ł at ę sk ł adek za 3- miesi ę czny okres wypowiedzenia (sygn. akt III Ca 485/03) stwierdzaj ą c: - „… Fakt, i ż w tym samym czasie wszyscy ubezpieczeni podj ę li identyczn ą decyzj ę co do kontynuacji ubezpieczenia, nie mo ż e pozbawi ć skuteczno ś ci z ł o ż onych przez nich o ś wiadcze ń . Skutkiem tych o ś wiadcze ń , jak trafnie wywiód ł S ą d Rejonowy, by ł a utrata przez pozwan ą uprawnie ń do pobierania sk ł adek i przekazywania ich zak ł adowi ubezpiecze ń .” - „…Niezale ż nie od tego, czy i ewentualnie w jakim zakresie strony zwi ą zane by ł y ogólnymi warunkami ubezpieczenia, z istoty zawartej umowy wynika ł o uprawnienie ka ż dego ubezpieczonego pracownika do rezygnacji z obejmowania go ubezpieczeniem grupowym. Skoro po cofni ę ciu upowa ż nienia pozwana (pracodawca) nie mog ł a potr ą ca ć sk ł adek i przekazywa ć ich powodowi, skierowane przeciwko niej żą danie zap ł aty uzna ć nale ż a ł o za bezzasadne.” Ponadto wbrew argumentacji PZU Ż ycie przekazanej w trakcie niniejszego post ę powania o bezprzedmiotowo ś ci stawianych mu zarzutów stosowania ww. praktyk, stwierdzi ć nale ż y, i ż : - PZU Ż ycie egzekwowa ł sk ł adki za pracowników za okres 3- miesi ę cznego wypowiedzenia, co potwierdza tre ść dokumentów PZU Ż ycie, m.in. Zarz ą dzenie nr 48/2003 Prezesa Zarz ą du PZU Ż ycie (dowód – KARTA 6266-6276), czy te ż uchwa ł a Zarz ą du PZU Ż ycie nr UZ/257/2005 (dowód – KARTA 5484-5486). Ponadto zmiana podej ś cia w powy ż szych dokumentach w sprawie egzekucji sk ł adek za okres wypowiedzenia, ś wiadczy o posiadaniu przez PZU Ż ycie ś wiadomo ś ci zarzucanych mu praktyk ograniczaj ą cych konkurencj ę . Zarz ą dzeniem nr 48/2003 Prezesa Zarz ą du PZU Ż ycie z dnia 17.09.2003 r. (dowód - tre ść Zarz ą dzenia nr 48/2003 – pismo PZU Ż ycie z dnia 18.09.2006 r. – KARTA 6266-6276) wprowadzona zosta ł a „Procedura post ę powania w przypadku zaleg ł o ś ci w op ł acie sk ł adek w grupowym ubezpieczeniu pracowniczym typ P” (zwana dalej „Procedura”). Ww. Procedura, która wesz ł a w ż ycie z dniem 01.10.2003 r. przewidywa ł a m.in., ż e w 45 przypadku zaleg ł o ś ci w op ł acaniu sk ł adek w przedmiotowym ubezpieczeniu, Doradcy Klienta w Inspektoratach i Przedstawicielstwach PZU Ż ycie, do ko ń ca drugiego miesi ą ca zaleg ł o ś ci, wysy ł aj ą wezwanie do zap ł aty informuj ą ce ubezpieczaj ą cego o okresie i wysoko ś ci zaleg ł o ś ci w op ł acie sk ł adek. Po up ł ywie terminu wskazanego w wezwaniu do zap ł aty Doradcy Klienta wysy ł aj ą do ubezpieczaj ą cego ostateczne wezwanie do zap ł aty. Je ż eli zaleg ł e sk ł adki nie zosta ł y uregulowane w terminie wskazanym w ostatecznym wezwaniu do zap ł aty, Doradcy Klienta przygotowuj ą spraw ę do przekazania do radcy prawnego celem skierowania na drog ę s ą dow ą , przy czym decyzja o skierowaniu danej sprawy na drog ę s ą dow ą , b ą d ź likwidacji grupy bez dochodzenia roszcze ń uzale ż niona jest od ustalenia czy koszty dochodzenia roszcze ń na drodze s ą dowej i egzekucyjnej nie b ę d ą przekracza ć warto ś ci roszcze ń . W dniu 22.06.2005 r. uchwa łą Zarz ą du nr UZ/257/2005 (dowód – tre ść uchwa ł y – pismo PZU Ż ycie z dnia 31.10.2005 r., za łą cznik nr 2 – KARTA 5484-5486) PZU Ż ycie postanowi ł , ż e w przypadku wypowiedzenia umowy ubezpieczenia zawartej na podstawie starych OWGUP i nieop ł acenia sk ł adki przez ubezpieczaj ą cego w okresie wypowiedzenia umowy w zwi ą zku z rezygnacj ą z ubezpieczenia wszystkich ubezpieczonych pracowników, PZU Ż ycie wstrzymuje si ę z dochodzeniem tych sk ł adek w drodze s ą dowej i nie stosuje w tym zakresie ww. Procedury, wprowadzonej zarz ą dzeniem nr 48/2003, a w tocz ą cych si ę post ę powaniach s ą dowych i egzekucyjnych przeciwko ubezpieczaj ą cym, Zarz ą d PZU Ż ycie postanowi ł zobowi ą za ć pe ł nomocników b ą d ź dyrektorów oddzia ł ów PZU Ż ycie do niezw ł ocznego sk ł adania wniosków procesowych zmierzaj ą cych do zawieszenia tych post ę powa ń . - PZU Ż ycie mimo, i ż wprowadzi ł od 1.01.2004 r. nowe OWGUP, zmieniaj ą c je m.in. w zakresie który obejmuje zarzucane mu praktyki, nie stosuje ich jednak do umów zawartych do dnia 31.12.2003 r., a wi ę c odnosz ą cych si ę do umów zawartych przez PZU Ż ycie z Wnioskodawcami (i zainteresowanymi) w niniejszym post ę powaniu. Nowe OWGUP wprowadzaj ą m.in. zmian ę zapisów: § 16 ust. 1 starych OWGUP, dotycz ą cego mo ż liwo ś ci wypowiedzenia umowy przez ubezpieczaj ą cego w przypadku wyra ż enia zgody na wypowiedzenie przez co najmniej 75% pracowników oraz § 24 pkt 1, dotycz ą cego d ł ugo ś ci okresu ochrony ubezpieczeniowej ś wiadczonej przez PZU Ż ycie wobec ubezpieczonych, którzy zrezygnowali z ubezpieczenia, przy czym nowe OWGUP przewiduj ą , ż e odpowiedzialno ść PZU Ż ycie w stosunku do ubezpieczonego ko ń czy si ę m.in.: • w dniu otrzymania przez PZU Ż ycie o ś wiadczenia o odst ą pieniu przez ubezpieczaj ą cego od umowy, • up ł ywu 1-go miesi ą ca, licz ą c od ko ń ca okresu, za który zosta ł a przekazana ostatnia sk ł adka, lub • up ł ywu okresu, za jaki przekazano sk ł adk ę – w przypadku rezygnacji ubezpieczonego z ubezpieczenia. PZU Ż ycie zrezygnowa ł zatem z rozci ą gni ę cia ochrony ubezpieczeniowej pracownika przez 3-miesi ę czny okres wypowiedzenia, po wyst ą pieniu przez pracownika z ubezpieczenia na rzecz ochrony trwaj ą cej maksymalnie przez 1 miesi ą c. - PZU Ż ycie stosowa ł przedstawione powy ż ej praktyki w zakresie stworzonego na podstawie przepisów starych OWGUP systemu grupowych ubezpiecze ń pracowniczych wobec umów zawartych przed 1.01.2004 r. równie ż po tej dacie, w tym w dacie wniosków z ł o ż onych do organu antymonopolowego z dnia 4.11.2004 r. i 17.10.2005 r. Mimo rozpocz ę tego w drugiej po ł owie 2005 r. aneksowania umów odno ś nie wykre ś lania zapisów § 16 ust. 1 starych OWGUP dot. zgody co najmniej 75% pracowników na wypowiedzenie umowy, to jak wynika z informacji uzyskanych z PZU Ż ycie – do ko ń ca 2005 r. zapis ten nie zosta ł wycofany ze wszystkich umów (dowód – KARTA 6192, 6193). 46 W odniesieniu do zarzutu rozci ą gni ę cia ochrony ubezpieczeniowej pracownika po wyst ą pieniu przez niego z ubezpieczenia i obci ąż ania ubezpieczaj ą cego sk ł adkami za pracownika za okres wypowiedzenia umowy ubezpieczenia, to mimo wprowadzonego uchwa łą Zarz ą du PZU Ż ycie z dnia 22.06.2005 r. polecenia zawieszania trwaj ą cych post ę powa ń s ą dowych i egzekucyjnych przeciwko ubezpieczaj ą cym, jak wynika z przedstawionych przez PZU Ż ycie „wykazów prowadzonych post ę powa ń s ą dowych i windykacyjnych dot. egzekwowania od ubezpieczaj ą cych sk ł adek w okresie wypowiedzenia umowy grupowych ubezpiecze ń Typ P” – w okresie 2004-2005 prowadzonych by ł o na terenie ca ł ego kraju ok. 500 post ę powa ń (dowód – KARTA 5882-5897). Zawieszonych zosta ł o tylko cz ęść post ę powa ń , wszcz ę tych w 2005 r. Jednocze ś nie w 2005 r. s ą dy wydawa ł y w dalszym ci ą gu nakazy zap ł aty (np. Ommer Polska Sp. z o.o. – podmiot zainteresowany w niniejszym post ę powaniu). Powy ż sze wskazuje na pozorno ść uchwa ł y Zarz ą du PZU Ż ycie z dnia 22.06.2005 r. dotycz ą cej zawieszania post ę powa ń s ą dowych i egzekucyjnych, wobec nie realizowania jej w praktyce. Ewentualne wstrzymanie dochodzenia roszcze ń nawet gdyby zosta ł o wdro ż one, to wydaje si ę by ć dzia ł aniem przej ś ciowym, nie wykluczaj ą cym w przysz ł o ś ci ponownego podj ę cia post ę powa ń . Faktycznym przejawem zaniechania stosowania zakazanych praktyk, by ł oby zrzeczenie si ę roszcze ń z tytu ł u sk ł adek za okres trzymiesi ę cznego wypowiedzenia, co by ł oby zgodne równie ż z zapisami nowych OWGUP. Wobec powy ż szego, przedstawione dzia ł ania PZU Ż ycie polegaj ą ce na utrzymywaniu przedmiotowego systemu grupowych ubezpiecze ń pracowniczych na ż ycie uzasadniaj ą naruszenie art. 8 ust. 2 pkt 5 ustawy antymonopolowej. 2. Praktyka polegaj ą ca na przerzucaniu na ubezpieczaj ą cego (pracodawc ę ) ryzyka finansowego wyst ą pienia przez ubezpieczonych pracowników z grupowego ubezpieczenia pracowniczego na ż ycie. Powy ż sza praktyka odnosi si ę do przedstawionych powy ż ej zasad funkcjonowania systemu grupowego ubezpieczenia pracowniczego, w którym zgodnie z umow ą zawart ą (na rzecz osoby trzeciej – ubezpieczonego pracownika) pomi ę dzy PZU Ż ycie a ubezpieczaj ą cym pracodawc ą , sk ł adka za ubezpieczenie ubezpieczonych pracowników p ł atna jest przez samych pracowników (§ 18 starych OWGUP), a ubezpieczaj ą cy jest zobowi ą zany do jej potr ą cania (za pisemn ą zgod ą pracownika) oraz do przekazywania jej do PZU Ż ycie. Powy ż szy obowi ą zek ubezpieczaj ą cego pracodawcy ustaje jednak z chwil ą rezygnacji pracownika (pracowników) z ubezpieczenia i wycofania zgody na potr ą canie sk ł adek z wynagrodzenia. Opieraj ą c si ę na łą cz ą cym pracodawc ę i pracowników stosunku pracy opartym na przepisach prawa pracy, b ę d ą cych przepisami bezwzgl ę dnie obowi ą zuj ą cymi i o charakterze nadrz ę dnym wobec postanowie ń przedmiotowej umowy grupowego ubezpieczenia pracowniczego na ż ycie, maj ą cej charakter umowy dobrowolnej, pracodawca realizuje wol ę ubezpieczanych pracowników. W sytuacji otrzymania od pracowników o ś wiadczenia o wycofaniu zgody na potr ą canie sk ł adek na przedmiotowe ubezpieczenie, pracodawca zmuszony jest przepisami kodeksu pracy (art. 91 k.p., zgodnie z którym „…nale ż no ś ci mog ą by ć potr ą cane z wynagrodzenia pracownika tylko za jego zgod ą wyra ż ona na pi ś mie…”) do respektowania przys ł uguj ą cego pracownikom prawa do decydowania o ich nale ż nym wynagrodzeniu. Wobec konstrukcji zasad grupowego ubezpieczenia pracowniczego opartego na starych OWGUP, przewiduj ą cych mo ż liwo ść wypowiedzenia umowy jedynie przez ubezpieczaj ą cego lub przez PZU Ż ycie, w praktyce 3-miesi ę czny wypowiedzenia umowy, w którym ubezpieczaj ą cy jest obowi ą zany przekazywa ć sk ł adki (w my ś l § 16 ust. 2 starych OWGUP), pozostaje wi ążą cy jedynie dla ubezpieczaj ą cego pracodawcy. Powy ż sze OWGUP nie daj ą 47 bowiem pracodawcy podstaw do odmowy przyj ę cia od pracownika rezygnacji z ww. ubezpieczenia, w przypadku, gdy dojdzie do wypowiedzenia umowy przez PZU Ż ycie, lub gdy PZU Ż ycie potraktuje zaleg ł o ś ci w op ł acaniu sk ł adek jako podstaw ę do wypowiedzenia umowy w my ś l art. 830 § 2 kc, i ż nie wp ł acenie sk ł adek w wyznaczonym terminie uwa ż a si ę jako wypowiedzenie umowy przez ubezpieczaj ą cego – przyk ł ad – dokumentacja Wnioskodawcy HTS Polska Sp. z o.o. – poprzednia nazwa BOCO Polska Sp. z.o.o. (dowód – KARTA 5364-5375, 5387-5411). Wobec braku podstaw prawnych do wyegzekwowania sk ł adek ubezpieczeniowych od pracowników, PZU Ż ycie zgodnie z konstrukcj ą zasad przedmiotowego ubezpieczenia, wymaga od pracodawcy zap ł acenia sk ł adek za okres wypowiedzenia. Jak zaznaczy ł pe ł nomocnik PZU Ż ycie w trakcie niniejszego post ę powania, „ z punktu widzenia interesów gospodarczych PZU Ż ycie, oboj ę tne jest faktyczne ź ród ł o finansowania powy ż szych sk ł adek („kiesze ń ” pracowników czy pracodawcy), jednak ż e móg ł on żą da ć wykonania umowy (zap ł aty sk ł adek za okres wypowiedzenia) wy łą cznie od pracodawcy, jako strony umowy”. Ponadto w opinii PZU Ż ycie wewn ę trzn ą spraw ą ubezpieczaj ą cego jest ustalenie, kto op ł aca sk ł adki i zaproponowa ł zawieranie przez ubezpieczaj ą cego dodatkowych umów cywilnych z pracownikami w sprawie op ł acania sk ł adki w okresie wypowiedzenia umowy, przyznaj ą c jednocze ś nie, ż e sprawa ta nie jest jednoznacznie uregulowana w starych OWGUP. W ocenie organu antymonopolowego powy ż sze dzia ł anie PZU Ż ycie wskazuje jednoznacznie na dzia ł anie maj ą ce na celu wy łą cznie ochron ę w ł asnych interesów, kosztem s ł abszych uczestników przedmiotowych umów grupowego ubezpieczenia pracowniczego. Potwierdzeniem zasadno ś ci powy ż szej opinii jest równie ż argumentacja PZU Ż ycie, ż e „w okresie wypowiedzenia pracownicy winni sami za siebie op ł aca ć sk ł adki, a wówczas nie powinny powstawa ć ż adne dodatkowe koszty po stronie pracodawcy” (pismo PZU Ż ycie z dnia 29.06.2006 r. – KARTA 6170, 6169). Odnosz ą c si ę do zaproponowanego przez PZU Ż ycie rozwi ą zania w sprawie op ł acania sk ł adek w okresie wypowiedzenia, organ antymonopolowy podziela pogl ą d Wnioskodawców uznaj ą cy za nierealn ą praktycznie propozycj ę PZU Ż ycie sformu ł owan ą w pi ś mie z dnia 31.10.2005 r., aby pracodawcy w celu unikni ę cia roszcze ń odszkodowawczych ze strony PZU Ż ycie, zawierali z pracownikami dodatkowe umowy cywilnoprawne, komplementarne do umów ubezpieczenia. W ocenie organu antymonopolowego rozwi ą zanie powy ż sze by ł oby w praktyce trudne do zastosowania, gdy ż stanowi ł oby dla pracodawcy dodatkowy wysi ł ek organizacyjny, który wi ą za ł by si ę niejednokrotnie z konieczno ś ci ą przekonania za ł ogi, co do zasadno ś ci zawarcia dodatkowej umowy (im liczniejsza za ł oga, tym trudniejsze staje si ę osi ą gni ę cie za ł o ż onego celu). Ponadto nara ż a ł oby ono ubezpieczaj ą cych pracodawców na dodatkowe nieprzewidziane komplikacje prawne i zwi ę ksza ł oby biurokracj ę . Rozwi ą zanie to stanowi ł oby kolejny sposób przerzucania przez PZU Ż ycie ryzyka wyst ą pienia pracowników z grupowego ubezpieczenia na ubezpieczaj ą cych pracodawców. Nale ż y zatem zgodzi ć si ę z Wnioskodawcami, i ż to na PZU Ż ycie jako na dominancie spoczywa ł obowi ą zek takiego konstruowania zasad ś wiadczonych us ł ug i okre ś lania warunków umów o charakterze adhezyjnym, aby by ł y one kompleksowe, równoprawne, nie narusza ł y interesów kontrahentów, a zarazem nie wp ł ywa ł y w sposób negatywny na stan konkurencji. Wobec powy ż szych zasad grupowych ubezpiecze ń pracowniczych opartych na starych OWGUP PZU Ż ycie oraz ww. zapisów kodeksu pracy, wbrew twierdzeniom PZU Ż ycie, ż e pracodawca nie ponosi ż adnych kosztów w zwi ą zku z wyst ą pieniem pracownika z umowy ubezpieczenia, pracodawca zmuszany jest przez PZU Ż ycie do ponoszenia kosztów op ł acenia sk ł adek za 3- miesi ę czny okres wypowiedzenia w sytuacji niezale ż nej od 48 pracodawcy, gdy pracownicy (wszyscy lub wi ę kszo ść pracowników, wskazuj ą ca na ch ęć zmiany ubezpieczyciela) zrezygnuj ą z ubezpieczenia w PZU Ż ycie. Ryzyko wyst ą pienia takiej sytuacji ponosi pracodawca, mimo ż e jest on t ą stron ą umowy ubezpieczenia, która nie odnosi z niej jakichkolwiek korzy ś ci, w tym finansowych. To PZU Ż ycie bowiem, z tytu ł u przedmiotowego ubezpieczenia uzyskuje korzy ś ci finansowe i to on w opinii organu antymonopolowego powinien ponosi ć ryzyko wyst ą pienia pracowników z ubezpieczenia. PZU Ż ycie ponosi bowiem odpowiedzialno ść z tytu ł u ochrony ubezpieczeniowej, rozci ą gaj ą c j ą na pracowników którzy zrezygnowali z tego ubezpieczenia – na 3-miesi ę czny okres od zap ł acenia ostatniej sk ł adki (§ 24 ust.1 starych OWGUP). Natomiast druga strona tej umowy – pracodawca, pe ł ni ą c rol ę jedynie po ś rednika w przekazywaniu sk ł adek pracowniczych do PZU Ż ycie, która to rola nie jest zwi ą zana z zakresem jego dzia ł alno ś ci, nie generuje z tego tytu ł u jakichkolwiek korzy ś ci, w tym finansowych, wobec czego brak jest ekonomicznych podstaw do obci ąż ania go dodatkowymi kosztami sk ł adek za 3-miesi ę czny okres wypowiedzenia, których PZU Ż ycie dochodzi w przedstawionych wy ż ej post ę powaniach s ą dowych i egzekucyjnych. PZU Ż ycie jako ubezpieczyciel, który na podstawie przedmiotowej umowy ś wiadczy ochron ę ubezpieczeniow ą pracowników, przerzuca na pracodawc ę ryzyko wyst ą pienia pracowników z przedmiotowego ubezpieczenia, które powinno obci ąż a ć zak ł ad ubezpiecze ń . Obci ąż anie ubezpieczaj ą cego sk ł adkami za pracownika za okres wypowiedzenia powoduje zwi ę kszenie kosztów zwi ą zanych z wypowiedzeniem umowy grupowego ubezpieczenia pracowniczego zawartej z PZU Ż ycie. Wypowiadaj ą c umow ę , pracodawca ryzykuje, i ż w trzymiesi ę cznym okresie wypowiedzenia jego pracownicy zrezygnuj ą z ubezpieczenia w PZU Ż ycie, wycofuj ą c równocze ś nie zgod ę na potr ą canie przez pracodawc ę z ich wynagrodzenia dalszych sk ł adek, co skutkowa ć b ę dzie poniesieniem przez niego dodatkowych ci ęż arów finansowych, których wyegzekwowanie od pracowników mo ż e by ć niemo ż liwe lub niepraktyczne, z uwagi na wi ążą ce si ę z takim dzia ł aniem koszty transakcyjne lub niezadowolenie pracowników. Powy ż sze ryzyko, którego istnienie jest wy łą cznie konsekwencj ą narzucanych przez PZU warunków umownych, sztucznie zwi ę ksza koszty zmiany dostawcy grupowego ubezpieczenia pracowniczego, a przez to podwy ż sza bariery wej ś cia na rynek w ł a ś ciwy, zmniejszaj ą c presj ę konkurencyjn ą , jak ą inni ubezpieczyciele mog ą wywiera ć na PZU Ż ycie. Przedstawione powy ż ej dzia ł ania PZU Ż ycie, nie by ł yby mo ż liwe do zaakceptowania przez jego kontrahentów na rynku konkurencyjnym, a fakt stosowania ich z powodzeniem przez PZU Ż ycie jest wy łą cznie konsekwencj ą posiadanej przez niego pozycji dominuj ą cej na rynku w ł a ś ciwym. Powy ż sze praktyki, w ocenie organu antymonopolowego s ą nie do przyj ę cia w sytuacji równorz ę dnych stosunków umownych. PZU Ż ycie przerzucaj ą c na ubezpieczaj ą cego (pracodawc ę ) ryzyko finansowe wyst ą pienia przez ubezpieczonych pracowników z grupowego ubezpieczenia pracowniczego narusza zatem art. 8 ust. 1 ustawy antymonopolowej. Ponadto, podkre ś li ć nale ż y, i ż ponoszenie przez przedsi ę biorc ę ryzyka jest nieodzown ą cz ęś ci ą dzia ł alno ś ci gospodarczej. Ka ż dy przedsi ę biorca próbuje ogranicza ć zakres tego ryzyka. Szczególnie jest to widoczne w sektorze finansowym, gdzie szacunki dotycz ą ce ponoszonego ryzyka wp ł ywaj ą na kszta ł t i cen ę oferowanych produktów. Niemniej rozpatrywane tutaj kwestie nie s ą zwi ą zane ze specyfik ą produktów ubezpieczeniowych oferowanych przez PZU Ż ycie, ale odnosz ą si ę do ryzyka ponoszonego przez w ł a ś ciwie wszystkich dzia ł aj ą cych przedsi ę biorców a mianowicie do ryzyka utraty kontrahenta. Strata kontrahenta, szczególnie takiego, z którym wi ą za ł a przedsi ę biorc ę 49 d ł ugoterminowa wspó ł praca generuj ą ca znaczne przychody, jest zawsze zwi ą zana z utrat ą potencjalnych korzy ś ci, czyli z wyst ą pieniem tzw. kosztów alternatywnych, czyli nieosi ą gni ę tych przysz ł ych sk ł adek. Koszty te jednak s ą w ł a ś nie nieodzown ą cz ęś ci ą ryzyka dzia ł alno ś ci gospodarczej i próba ich znacznego wyeliminowania przez podmiot posiadaj ą cy znaczn ą si łę rynkowa ma wszelkie znamiona jej nadu ż ywania. W wielu przypadkach zako ń czenie wspó ł pracy z kontrahentem, oprócz wspomnianych kosztów alternatywnych, mo ż e powodowa ć wyst ą pienie kosztów rzeczywistych, takich jak np. koszt zbycia zb ę dnych, zakupionych wcze ś niej materia ł ów, amortyzacji zb ę dnych – zakupionych w zwi ą zku z wcze ś niejszymi zamówieniami kontrahenta maszyn, etc. Przedsi ę biorca podpisuj ą c umow ę ze swoim kontrahentem ma prawo, zabezpiecza ć si ę przed wyst ą pieniem takich niepokrytych kosztów. St ą d te ż w umowach pojawiaj ą si ę zapisy dotycz ą ce okresów wypowiedzenia umowy. Na przyk ł ad trzymiesi ę czny okres wypowiedzenia umowy mo ż e dla producenta by ć wystarczaj ą cym czasem, aby zu ż y ć zapasy surowców zakupionych w zwi ą zku ze zleceniami kontrahenta wypowiadaj ą cego umow ę , korzystnie up ł ynni ć niepotrzebne w dalszej perspektywie maszyny, albo te ż znale źć innego kontrahenta, który zapewni nowe zlecenia, co spowoduje, ż e ww. koszty nie wyst ą pi ą . W rozpatrywanym przypadku umów podpisywanych przez PZU Ż ycie nie mo ż na jednak zak ł ada ć , i ż mamy do czynienia w wyst ę powaniem istotnych kosztów tego typu. Rozwi ą zanie umowy o ubezpieczeniu grupowym, poza tym, ż e powoduje dla ubezpieczyciela utrat ę potencjalnych korzy ś ci w postaci sk ł adek, nie generuje dodatkowych kosztów. St ą d te ż zapisy wyst ę puj ą ce w umowach PZU Ż ycie, za jedyny swój cel maj ą maksymalne zmniejszenie kosztów alternatywnych w postaci utraconych przysz ł ych sk ł adek. PZU Ż ycie próbuje ogranicza ć to ryzyko przeci ą gaj ą c okres wypowiedzenia a ż do 3 miesi ę cy. By ł oby to zapewne dzia ł anie dopuszczalne, zwa ż ywszy, ż e ubezpieczaj ą cy akceptuje tego typu zobowi ą zanie podpisuj ą c umow ę , gdyby nie fakt, ż e pomimo, i ż jest on stron ą umowy ubezpieczeniowej to jednak nie czerpie z niej ż adnych korzy ś ci. Natomiast wypowiadaj ą c umow ę ponosi koszty wynikaj ą ce z konieczno ś ci odprowadzenia sk ł adek pracowników. PZU Ż ycie: - oferuj ą c tego typu umowy od wielu lat, - znaj ą c sposób ich funkcjonowania i potencjalne konsekwencje wypowiedzenia umowy dla ubezpieczaj ą cego, maj ą c na uwadze chocia ż by powtarzaj ą ce si ę sytuacje ko ń cz ą ce si ę sprawami s ą dowymi, - zatrudniaj ą c u swoich klientów w ł asnych pracowników, którzy na bie żą co informuj ą go o przebiegu realizacji umów, przez lata wykorzystywa ł swoj ą uprzywilejowan ą pozycj ę na rynku oraz w wielu przypadkach przewag ę informacyjn ą (znaczny odsetek ubezpieczaj ą cych to podmioty z sektora ma ł ych i ś rednich przedsi ę biorstw nie dysponuj ą ce na bie żą co profesjonaln ą obs ł ug ą prawn ą , w dobrej wierze bazuj ą ce na informacjach otrzymywanych od PZU Ż ycie). PZU Ż ycie oferuj ą c zapisy umowne, które zapewnia ł y mu przychody, jeszcze przez trzy miesi ą ce po wypowiedzeniu umowy, w sytuacji w której najcz ęś ciej pochodzi ł y one od ubezpieczaj ą cego nie czerpi ą cego, ż adnych korzy ś ci z zaistnia ł ej sytuacji, zdaniem organu antymonopolowego dopuszcza ł si ę praktyki eksploatacyjnej. PZU Ż ycie zatem eksploatuj ą c ubezpieczaj ą cego, minimalizowa ł ryzyko utraty kontrahenta, pomimo ż e minimalizuj ą c okres wypowiedzenia nie poniós ł by istotnych kosztów rzeczywistych powoduj ą cych straty. Warto tu zwróci ć uwag ę na fakt, ż e dopiero z ł o ż enie wniosku do organu antymonopolowego przez Wnioskodawców i wszcz ę cie post ę powania 50 wyja ś niaj ą cego spowodowa ł o podj ę cie pewnych dzia ł a ń zmierzaj ą cych do ograniczenia tego typu nadu ż y ć . Ponadto, uwzgl ę dniaj ą c powy ż sze, odnosz ą c si ę do pozosta ł ych twierdze ń i argumentów PZU Ż ycie przedstawionych w trakcie niniejszego post ę powania, organ antymonopolowy stoi na stanowisku: - Odno ś nie do cywilnego trybu rozwi ą zania niniejszej sprawy, sprawy antymonopolowe i cywilne zaz ę biaj ą si ę (art. 8 ust. 3 ustawy antymonopolowej), orzeczenie bowiem o stwierdzeniu stosowania praktyk ograniczaj ą cych konkurencj ę powoduje z mocy prawa skutki cywilnoprawne – niewa ż no ść czynno ś ci prawnych b ę d ą cych przejawem zakazanych praktyk. Nie oznacza to wykluczania si ę tych kategorii spraw, a w szeregu przypadków podstaw ą sprawy cywilnej jest uprzednie stwierdzenie stosowania praktyki w trybie administracyjnym. Zarzuty postawione przez Wnioskodawców w niniejszej sprawie, nie dotycz ą indywidualnych rozlicze ń PZU Ż ycie, które mog ł yby by ć rozstrzygane w trybie post ę powania cywilnego, lecz dzia ł a ń , u których podstaw le ż y si ł a rynkowa PZU Ż ycie, a które doprowadzi ł y do ukszta ł towania warunków umownych ze wszystkimi klientami PZU Ż ycie w sposób nieprawid ł owy, naruszaj ą cy ich interesy, a tak ż e konkurencj ę na rynku, czym naruszy ł y interes publiczny. Warunki te do czasu stwierdzenia, ż e stanowi ą przejaw sprzecznego z prawem nadu ż ycia pozycji dominuj ą cej, s ą tre ś ci ą łą cz ą cych strony umów, co powoduje, ż e s ą dy cywilne orzekaj ą na ich podstawie (co potwierdzaj ą dowody do łą czone do wniosku o wszcz ę cie post ę powania antymonopolowego – wyroki s ą dów, orzekaj ą cych na korzy ść PZU). Potwierdzenie powy ż szej argumentacji stanowi fakt, ż e od czasu wszcz ę cia niniejszego post ę powania s ą dy cywilne rozpatruj ą ce sprawy dotycz ą ce egzekucji na rzecz PZU Ż ycie sk ł adek za 3-miesi ę czny okres wypowiedzenia, wstrzymuj ą si ę z orzekaniem do czasu rozstrzygni ę cia niniejszego post ę powania antymonopolowego (dowód – pisma s ą dów cywilnych znajduj ą ce si ę w aktach sprawy – dowód - m.in. KARTA 6425, 6412, 6400, 6387). Podkre ś lenia wymaga, ż e cel i przedmiot post ę powania antymonopolowego i sprawy cywilnej jest odmienny, co równie ż przes ą dza o niezasadno ś ci tezy przedstawionej przez PZU Ż ycie o wy łą cznej w ł a ś ciwo ś ci post ę powania cywilnego w niniejszej sprawie. Tre ść postanowie ń starych OWGUP (§ 16, 24 i in.) pozwala PZU Ż ycie na wywieranie na ubezpieczaj ą cych presji (w tym ekonomicznej) wówczas, gdy grupa ubezpieczonych zamierza zrezygnowa ć (lub zrezygnuje) z ubezpieczenia w PZU Ż ycie i przyst ą pi ć do ubezpieczenia grupowego w innym zak ł adzie ubezpiecze ń . Równocze ś nie brzmienie starych OWGUP daje s ą dom rozpoznaj ą cym sprawy podstawy do wydawania wyroków niekorzystnych dla ubezpieczaj ą cych (dowód – orzeczenia s ą dów powszechnych w pi ę ciu sprawach – pismo pe ł nomocnika wnioskodawców z dnia 15.12.2005 r., za łą cznik nr 1 – KARTA 5809-5847). Poddanie poszczególnych spraw wy łą cznie ocenie z punktu widzenia prawa cywilnego nie prowadzi do wyeliminowania negatywnych skutków dzia ł a ń rynkowych PZU Ż ycie dla innych podmiotów, skoro ich ź ród ł em s ą w ł a ś nie postanowienia starych OWGUP, które dla s ą dów s ą punktem wyj ś cia do identyfikacji praw i obowi ą zków stron, co w praktyce powoduje wygrywanie przez PZU Ż ycie wielu sporów s ą dowych. - W kwestii przedawnienia wszczynania post ę powania antymonopolowego, w opinii organu antymonopolowego stanowisko reprezentowane przez PZU Ż ycie jest b łę dne, ze wzgl ę du m.in. na nast ę puj ą ce fakty: bieg terminu przedawnienia rozpoczyna si ę od dnia zaprzestania stosowania praktyki, co w przedmiotowym przypadku umów adhezyjnych nie ma miejsca. Przedmiotowa praktyka nie polega na dzia ł aniach przedumownych, tj. podejmowanych wy łą cznie na etapie negocjacji warunków i automatycznie zaniechanych wraz z zawarciem 51 umowy, polega ona na utrzymywaniu sytuacji (a faktycznie na niepodejmowaniu dzia ł a ń zmierzaj ą cych do jej zmiany) ograniczenia mo ż liwo ś ci wchodzenia na rynek konkurentów, na skutek zwi ą zania kontrahentów umowami, zawieraj ą cymi klauzule czyni ą ce zmian ę ubezpieczyciela - utrudnion ą . Umowy te wprowadzi ł y niesprzyjaj ą cy tej zmianie mechanizm finansowy, którego istot ą jest obci ąż anie pracodawców obowi ą zkiem zap ł aty sk ł adek za okres trzymiesi ę cznego wypowiedzenia za pracowników. Pomimo obowi ą zywania nowych OWGUP, PZU Ż ycie opieraj ą c si ę na poprzednich OWGUP i na warunkach umów zawieranych pod ich rz ą dami, dochodzi na drodze s ą dowej i egzekucyjnej odszkodowa ń z tego tytu ł u. W opinii organu antymonopolowego, orzecznictwo powo ł ane przez PZU Ż ycie na poparcie tezy dotycz ą cej przedawnienia i ustalenia pocz ą tku biegu przedawnienia, nie odnosi si ę do stanu faktycznego b ę d ą cego przedmiotem niniejszego post ę powania, tj. dzia ł a ń polegaj ą cych na wprowadzeniu i utrzymywaniu w systemie grupowych ubezpiecze ń pracowniczych starych OWGUP, utrudniaj ą cych zmian ę ubezpieczyciela, ale do praktyki polegaj ą cej na narzucaniu uci ąż liwych warunków umów, okre ś lonej w art. 8 ust. 2 pkt 6 ustawy antymonopolowej. Wbrew opinii PZU Ż ycie, zarzuty postawione we wniosku nie sprowadzaj ą si ę do kwestionowania prawid ł owo ś ci wykonywania umów łą cz ą cych Wnioskodawców z PZU Ż ycie, stanowi ą cych dzia ł ania okre ś lone w art. 8 ust. 2 pkt 6 ustawy antymonopolowej (narzucanie uci ąż liwych warunków umów) i nie s ą obj ę te przedawnieniem antymonopolowym, a wniosek o wszcz ę cie post ę powania antymonopolowego nie zosta ł z ł o ż ony po up ł ywie okresu przedawnienia, o którym mowa w art. 93 ustawy antymonopolowej. Wobec stosowania przez PZU Ż ycie praktyk b ę d ą cych przedmiotem niniejszego wniosku, okre ś lonych w art. 8 ust. 1 i 2 pkt 5 ustawy antymonopolowej, zgodnie z art. 93 tej ustawy, organ antymonopolowy podziela stanowisko Wnioskodawców co do przyj ę cia, ż e niezb ę dnym dla rozpocz ę cia biegu przedawnienia jest zaprzestanie stosowania okre ś lonych we wniosku praktyk antykonkurencyjnych, podczas gdy s ą one nadal stosowane przez PZU Ż ycie. Zdarzeniem, od którego termin przedawnienia rozpocz ął by si ę , by ł oby rzeczywiste podj ę cie (lecz nie pozorne – zawieszanie post ę powa ń ) dzia ł a ń zmierzaj ą cych do renegocjowania umów łą cz ą cych PZU Ż ycie z ubezpieczaj ą cymi (pracodawcami). Poniewa ż taka sytuacja nie nast ą pi ł a przed dniem z ł o ż enia wniosków o wszcz ę cie post ę powania, a tak ż e jak wynika ze zgromadzonego materia ł u dowodowego w trakcie niniejszego post ę powania – nie ma miejsca równie ż obecnie, nie mo ż na mówi ć o zaniechaniu przez PZU Ż ycie zarzucanych praktyk. - Ponadto nale ż podnie ść , i ż odno ś nie do zarzutu braku interesu prawnego Wnioskodawców, pomimo rozwi ą zania umowy ubezpieczenia pomi ę dzy PZU Ż ycie a niektórymi Wnioskodawcami, w ocenie organu antymonopolowego posiadaj ą oni interes prawny w wyniku rozstrzygni ę cia niniejszego post ę powania. Zgodnie bowiem z art. 8 ust. 3 ustawy antymonopolowej czynno ś ci prawne b ę d ą ce przejawem nadu ż ycia pozycji dominuj ą cej s ą niewa ż ne. Sankcja niewa ż no ś ci ma charakter cywilnoprawny. Praktyki ograniczaj ą ce konkurencj ę stanowi ą jednocze ś nie, w my ś l art. 415 k.c., czyn niedozwolony, co w przypadku uznania przedmiotowych dzia ł a ń PZU Ż ycie za praktyk ę ograniczaj ą c ą konkurencj ę , daje wnioskodawcom (a tak ż e zainteresowanym) mo ż liwo ść wyst ą pienia z roszczeniami odszkodowawczymi. Zarzuty postawione przez Wnioskodawców dotycz ą ce stosowania praktyki oraz egzekwowania od Wnioskodawców zaleg ł ych kwot nie dotycz ą indywidualnych rozlicze ń z PZU Ż ycie, lecz stanowi ą przejaw dzia ł a ń podejmowanych przez PZU Ż ycie na szerok ą skal ę dzi ę ki pozycji, jak ą posiada ten podmiot na rynku grupowych ubezpiecze ń pracowniczych na ż ycie. 52 Bior ą c pod uwag ę powy ż sze, orzeczono jak w punkcie I sentencji. II. Prawo Wspólnotowe W celu zapewnienia skutecznego stosowania wspólnotowych regu ł konkurencji organy ochrony konkurencji i s ą dy pa ń stw cz ł onkowskich zobowi ą zane zosta ł y do stosowania równie ż art. 82 TWE wtedy, gdy stosuj ą krajowe prawo konkurencji w odniesieniu do praktyk, które mog ą wp ł ywa ć na handel mi ę dzy pa ń stwami cz ł onkowskimi (art. 3 ust. 1 rozporz ą dzenia Rady (WE) Nr 1/2003 z dnia 16.12.2002 r. w sprawie wprowadzenia w ż ycie regu ł konkurencji ustanowionych w art. 81 i 82 Traktatu). Przes ł ank ą zastosowania prawa wspólnotowego jest wi ę c powi ą zanie danej praktyki z jej wp ł ywem na handel w obr ę bie Wspólnoty. Organ antymonopolowy ustali ł , i ż w niniejszej sprawie dzia ł ania podejmowane przez PZU Ż ycie na rynku grupowych ubezpiecze ń pracowniczych na ż ycie w Polsce wywieraj ą istotny wp ł yw na handel mi ę dzy pa ń stwami cz ł onkowskimi. Wraz z przyst ą pieniem do Unii Europejskiej równie ż w Polsce zacz ęł y obowi ą zywa ć fundamentalne zasady jednolitego rynku europejskiego, b ę d ą ce gwarancj ą jego niezak ł óconego funkcjonowania, w tym zasada swobody przep ł ywu us ł ug. Jak ju ż wspomniano powy ż ej w polskim systemie prawa w obszarze us ł ug ubezpieczeniowych zasad ę t ę realizuje wspomniana ju ż powy ż ej ustawa z dnia 22.05.2003 r. o dzia ł alno ś ci ubezpieczeniowej, która wprowadza swobod ę prowadzenia dzia ł alno ś ci ubezpieczeniowej na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Artyku ł 128 tej ustawy stanowi, ż e zak ł ad ubezpieczeniowy z pa ń stwa cz ł onkowskiego Unii Europejskiej mo ż e wykonywa ć dzia ł alno ść ubezpieczeniow ą na terytorium RP, w przypadku gdy uzyska zezwolenie na wykonywanie tej dzia ł alno ś ci, w pa ń stwie w którym ma swoj ą siedzib ę . Z dniem 1.05.2004 r. na podstawie art. 243a ww. ustawy o dzia ł alno ś ci ubezpieczeniowej, status oddzia ł ów zak ł adów ubezpiecze ń pa ń stw cz ł onkowskich UE zyska ł y dotychczasowe g ł ówne oddzia ł y zagranicznych zak ł adów ubezpiecze ń z pa ń stw cz ł onkowskich UE oraz pa ń stw cz ł onkowskich Europejskiego Porozumienia o Wolnym Handlu (EFTA) - stron umowy o Europejskim Obszarze Gospodarczym (EEA). W grudniu 2005 r., wg danych KNUiFE, liczba notyfikowanych w Polsce zak ł adów prowadz ą cych dzia ł alno ść w zakresie ubezpiecze ń na ż ycie wynios ł a 46, oraz dodatkowo dzia ł a ł jeden oddzia ł zak ł adu ubezpiecze ń z siedzib ą na terenie pa ń stwa cz ł onkowskiego UE, która to liczba podlega systematycznemu zwi ę kszeniu i wynosi 394 zak ł ady (wed ł ug stanu na dzie ń 25.01.2007 r. – www.knf.gov.pl/notyfikowane w Polsce zak ł ady ubezpiecze ń pa ń stw cz ł onkowskich UE i EFTA. Pomimo zagwarantowania w drodze ustawowej swobody ś wiadczenia us ł ug ubezpieczeniowych w Polsce, faktycznie dost ę p konkurentów z krajów cz ł onkowskich UE do rynku grupowych ubezpiecze ń pracowniczych na ż ycie ograniczony jest ze wzgl ę du na praktyki nadu ż ywania pozycji dominuj ą cej przez PZU Ż ycie na tym rynku, b ę d ą ce przedmiotem wniosków z dnia 4.11.2004 r. i 17.10.2005 r. Z uwagi na prowadzon ą przez PZU Ż ycie polityk ę ubezpieczeniow ą , w tym warunki na jakich zawarte zosta ł y umowy grupowego ubezpieczenia pracowniczego typ P sprawiaj ą , ż e potencjalni konkurenci z krajów cz ł onkowskich UE, ze wzgl ę du na faktyczne zwi ą zanie ubezpieczaj ą cych z PZU Ż ycie, maj ą ograniczone mo ż liwo ś ci efektywnego wchodzenia na przedmiotowy rynek w ł a ś ciwy, na skutek czego ogranicze ń doznaje zasada swobody przep ł ywu us ł ug. 53 Z praktyki Trybuna ł u Sprawiedliwo ś ci wynika, i ż wp ł yw danej praktyki antykonkurencyjnej na handel mi ę dzy pa ń stwami cz ł onkowskimi musi by ć znaczny. Organ antymonopolowy, uwzgl ę dniaj ą c obwieszczenie Komisji Europejskiej z 2004 r. dotycz ą ce koncepcji wp ł ywu na handel zawartej w art. 81 i 82 TWE (Dz. U. WE, C 101/07 z 27 kwietnia 2004 r.), szczególn ą uwag ę zwróci ł na trzy elementy: 1. koncepcj ę „handlu mi ę dzy pa ń stwami cz ł onkowskimi”, 2. wyra ż enie „mo ż e wp ł ywa ć ” oraz 3. poj ę cie „znaczno ś ci” tego wp ł ywu. 1. Poj ę cie „handel” nie jest ograniczone jedynie do tradycyjnej wymiany towarów i us ł ug, ale obejmuje wszelk ą dzia ł alno ść gospodarcz ą o zasi ę gu transgranicznym, a wi ę c równie ż wykonywanie dzia ł alno ś ci w zakresie ubezpiecze ń na ż ycie, w tym grupowych ubezpiecze ń pracowniczych na ż ycie. Interpretacja ta pozostaje w zgodzie z fundamentaln ą zasad ą swobody przep ł ywu towarów, us ł ug, osób i kapita ł u. Zgodnie z lini ą orzecznictwa poj ę cie handlu obejmuje równie ż te przypadki, gdy nadu ż ywanie pozycji dominuj ą cej wywiera skutek w postaci naruszenia efektywnej konkurencji na danym rynku. Jako, ż e zak ł ady ubezpieczeniowe na ż ycie oraz g ł ówne oddzia ł y zagranicznych zak ł adów ubezpiecze ń na ż ycie z pa ń stw cz ł onkowskich mog ą wykonywa ć swoj ą dzia ł alno ść na terytorium Polski, wszelkie opisane w niniejszej decyzji skutki dzia ł a ń podejmowanych przez PZU Ż ycie, dotykaj ą lub mog ą dotyka ć równie ż i te zak ł ady. Odnosi si ę to równie ż do przedstawionych powy ż ej praktyk eksploatacyjnych stosowanych przez PZU Ż ycie, których skutki ograniczaj ą korzy ś ci wynikaj ą ce z konkurencji. W omawianej sprawie bezsprzecznie ma miejsce naruszenie konkurencji na rynku grupowych ubezpiecze ń pracowniczych na ż ycie w Polsce, co udowodniono powy ż ej. Ponadto Komisja Europejska zauwa ż a, wbrew twierdzeniom PZU Ż ycie, i ż zastosowanie kryterium wp ł ywu na handel jest niezale ż ne od definicji rynku w ł a ś ciwego geograficznie, gdy ż wp ł yw taki mo ż e istnie ć równie ż wówczas, gdy rynkiem w ł a ś ciwym jest rynek krajowy, jak ma to miejsce w niniejszej sprawie. Polityka ubezpieczeniowa PZU Ż ycie, w tym warunki na jakich zawarte zosta ł y umowy grupowego ubezpieczenia pracowniczego na ż ycie sprawia, ż e potencjalni konkurenci z pa ń stw cz ł onkowskich UE, ze wzgl ę du na faktyczne zwi ą zanie ubezpieczaj ą cych z PZU Ż ycie maj ą ograniczone mo ż liwo ś ci efektywnego wchodzenia na przedmiotowy rynek w Polsce. 2. Okre ś lenie „mo ż e wp ł ywa ć ” oznacza, i ż musi istnie ć mo ż liwo ść przewidzenia z wystarczaj ą cym stopniem prawdopodobie ń stwa, na podstawie obiektywnych przes ł anek prawnych lub faktycznych, ż e zakazana praktyka mo ż e mie ć wp ł yw, po ś redni lub bezpo ś redni, rzeczywisty lub potencjalny, na model handlu mi ę dzy pa ń stwami cz ł onkowskimi. Wynika st ą d, i ż nie jest konieczne rzeczywiste istnienie wp ł ywu na handel, wystarczy sama mo ż liwo ść jego wyst ą pienia, a wi ę c wystarczaj ą cym jest, ż e dzia ł ania polegaj ą ce na nadu ż ywaniu pozycji dominuj ą cej s ą w stanie wywo ł a ć takie skutki, bez wzgl ę du na to czy rzeczywi ś cie je wywo ł uj ą . Dla oceny wg kryterium wp ł ywu na handel znaczenie maj ą trzy czynniki: natura praktyk ograniczaj ą cych konkurencj ę , natura produktów obj ę tych dan ą praktyk ą oraz pozycja i znaczenie danego przedsi ę biorcy. Natura danego produktu stanowi wska ź nik mo ż liwo ś ci wp ł ywu na handel pomi ę dzy pa ń stwami cz ł onkowskimi. Komisja przyj ęł a, i ż zainteresowanie innych pa ń stw cz ł onkowskich danym produktem przejawia si ę tak ż e poprzez zak ł adanie w danym pa ń stwie cz ł onkowskim przez przedsi ę biorców swoich oddzia ł ów czy filii. W Polsce od momentu wej ś cia do Unii Europejskiej, notyfikowano w sumie ponad 300 zak ł adów ubezpiecze ń (tj. prowadz ą cych dzia ł alno ść w dzia ł ach I i II) i dzia ł a 10 oddzia ł ów zak ł adów ubezpiecze ń . 54 Ś wiadczy to o takiej naturze produktu, jakim jest ubezpieczenie, która pozwala uzna ć mo ż liwo ść wp ł ywu na handel mi ę dzy pa ń stwami cz ł onkowskimi. Pozycja rynkowa danego dominanta i jego obrót równie ż wskazuj ą na rozmiar mo ż liwo ś ci wywierania przez to przedsi ę biorstwo wp ł ywu na handel mi ę dzy pa ń stwami cz ł onkowskimi. Dodatkowo nale ż y wzi ąć pod uwag ę otoczenie prawne i faktyczne, w którym ma miejsce dana praktyka. Je ś li istniej ą ca ł kowite bariery w handlu pomi ę dzy pa ń stwami cz ł onkowskimi, które s ą niezale ż ne od takiej praktyki, to o ewentualnym wp ł ywie na handel mo ż na mówi ć tylko wówczas, je ś li jest mo ż liwo ść , ż e bariery te znikn ą w najbli ż szej przysz ł o ś ci. W przypadku gdy bariery te nie s ą ca ł kowite, ale jedynie utrudniaj ą handel, najwa ż niejszym jest zapewni ć , aby praktyki takie nie powstrzymywa ł y wszelkich dzia ł a ń transgranicznych pomi ę dzy pa ń stwami cz ł onkowskimi. Praktyki, które maj ą takie skutki, uwa ż ane s ą za maj ą ce wp ł yw na handel pomi ę dzy pa ń stwami cz ł onkowskimi. Aby móc zastosowa ć art. 82 Traktatu musimy mie ć do czynienia z wp ł ywem praktyki na model handlu mi ę dzy pa ń stwami cz ł onkowskimi. Poj ę cie „model handlu” jest poj ę ciem neutralnym. Nie jest konieczne, ż eby handel zosta ł ograniczony lub powstrzymany. Model handlu mo ż e by ć naruszony równie ż wtedy, gdy praktyka antykonkurencyjna powoduje wzrost handlu. W gruncie rzeczy prawo wspólnotowe ma zastosowanie wówczas, gdy istnieje mo ż liwo ść , ż e handel mi ę dzy pa ń stwami cz ł onkowskimi mo ż e si ę rozwija ć inaczej ni ż gdyby dana praktyka nie mia ł a miejsca (lepiej lub gorzej). Wp ł yw praktyk antykonkurencyjnych na model handlu mo ż e by ć bezpo ś redni lub po ś redni, rzeczywisty lub potencjalny. Bezpo ś redni wp ł yw na handel pomi ę dzy pa ń stwami cz ł onkowskimi zazwyczaj pojawia si ę w odniesieniu do produktu obj ę tego dan ą praktyk ą . Po ś redni za ś pojawia si ę wtedy, gdy mamy do czynienia z produktem powi ą zanym z produktem obj ę tym praktyk ą . Po ś redni wp ł yw ma miejsce na przyk ł ad wówczas, gdy praktyka ma wp ł yw na dzia ł alno ść transgraniczn ą przedsi ę biorców, którzy u ż ywaj ą lub w inny sposób polegaj ą na produktach obj ę tych praktyk ą . Efekt taki mo ż e mie ć miejsce wówczas, gdy praktyka odnosi si ę do po ś redniego produktu, którym obrót nie jest dokonywany, ale który jest u ż ywany do dostarczania produktu ko ń cowego, b ę d ą cego przedmiotem obrotu. Chodzi wi ę c o sytuacj ę wywierania znacznego wp ł ywu na handel produktem finalnym. Z takim wp ł ywem po ś rednim mamy do czynienia w niniejszej sprawie. Rzeczywisty wp ł yw na handel pomi ę dzy pa ń stwami cz ł onkowskimi wyst ę puje wówczas, gdy praktyka ju ż jest stosowana. Wp ł yw ten nie musi jednak ż e zaistnie ć , wystarczy by dana praktyka by ł a w stanie (mog ł a) wywo ł a ć taki wp ł yw. Wp ł yw potencjalny to taki, co do którego istnieje wystarczaj ą cy stopie ń prawdopodobie ń stwa, ż e mo ż e pojawi ć si ę w przysz ł o ś ci. Nawet je ś li w momencie wprowadzenia praktyki nie by ł o mo ż liwo ś ci naruszenia handlu, zastosuje si ę art. 82, je ś li czynniki, które prowadzi ł y do stwierdzenia braku tego naruszenia, mog ą si ę zmieni ć w niedalekiej przysz ł o ś ci. Liczy si ę zdolno ść danej praktyki do wywierania wp ł ywu na handel mi ę dzy pa ń stwami cz ł onkowskimi a nie to, czy taki wp ł yw ma rzeczywi ś cie miejsce w danym momencie. Prezes UOKiK stoi na stanowisku, i ż praktyki PZU Ż ycie, nawet o ile wywieraj ą niewielki rzeczywisty wp ł yw na dzia ł alno ść gospodarcz ą o charakterze transgranicznym w sektorze ubezpiecze ń to istnieje znaczne prawdopodobie ń stwo, ż e taki wp ł yw wywr ą w przysz ł o ś ci. Wi ąż e si ę to z faktem wchodzenia dopiero na rynek Polski zak ł adów ubezpiecze ń z innych pa ń stw cz ł onkowskich. Pozycja Grupy PZU i nadu ż ywanie pozycji dominuj ą cej przez PZU Ż ycie stanowi barier ę wej ś cia na rynek i wp ł ywa na stosunki gospodarcze z udzia ł em podmiotów zagranicznych. Wp ł yw ten, aczkolwiek trudny do oszacowania, ale na pewno istnieje od momentu kiedy firmy z krajów 55 cz ł onkowskich UE maj ą mo ż liwo ść wej ś cia i prowadzenia dzia ł alno ś ci na rynku w Polsce. Ponadto wp ł yw ten mo ż e by ć jeszcze silniejszy w zwi ą zku z integracj ą rynku finansowego w ramach UE. 3. Koncepcja „znacznego” wp ł ywu na handel ogranicza jurysdykcj ę Wspólnoty do tych praktyk, które mog ą powodowa ć skutki okre ś lonej wagi. Zakres art. 82 TWE nie obejmuje bowiem tych przypadków, gdy praktyka ma niewielki wp ł yw na rynek z uwagi na s ł ab ą pozycj ę rynkow ą przedsi ę biorcy stosuj ą cego j ą . Dla okre ś lenia, i ż wp ł yw jest znaczny, podstawowe znaczenie ma pozycja rynkowa danego przedsi ę biorcy. W niniejszej sprawie udzia ł PZU Ż ycie w polskim rynku grupowych ubezpiecze ń pracowniczych na ż ycie w ostatnich latach (wysoko ść udzia ł u opisano powy ż ej), kszta ł towa ł si ę na poziomie na tyle wysokim, i ż daje to podstawy do uznania, ż e wp ł yw, jaki dzia ł ania przez niego podejmowane wywieraj ą na handel mi ę dzy pa ń stwami cz ł onkowskimi, jest znaczny. Nie bez znaczenia jest te ż silna pozycja Grupy PZU, a tak ż e dzia ł ania PZU Ż ycie, które, jak opisano w uzasadnieniu do pkt I decyzji, zmierzaj ą do utrzymania dotychczasowego uprzywilejowania na rynku grupowych ubezpiecze ń pracowniczych i utrudniaj ą wej ś cie na rynek konkurencji ze strony innych zak ł adów ubezpiecze ń . Obok pozycji rynkowej przedsi ę biorcy nadu ż ywaj ą cego pozycji dominuj ą cej, znaczenie ma równie ż charakter danej praktyki i rodzaj produktu obj ę tego praktyk ą . Próg „znaczno ś ci” jest z zasady ni ż szy w przypadkach gdy z samego charakteru danej praktyki wynika, i ż jest ona w stanie wp ł ywa ć na handel mi ę dzy pa ń stwami cz ł onkowskimi. W wielu sprawach dotycz ą cych eksportu i importu Trybuna ł Sprawiedliwo ś ci uznawa ł , i ż spe ł niony zosta ł wymóg znaczno ś ci, gdy dane przedsi ę biorstwa posiada ł y udzia ł w rynku ju ż na poziomie 5%. Jednak ż e udzia ł w rynku nie jest decyduj ą cym czynnikiem, gdy ż pod uwag ę nale ż y wzi ąć równie ż w szczególno ś ci obrót przedsi ę biorstwa w zakresie obj ę tym danym produktem. Tak wi ę c wielko ść wp ł ywu na handel mo ż e by ć mierzona wysoko ś ci ą obrotu lub poprzez porównanie pozycji przedsi ę biorstwa i jego konkurentów (udzia ł w rynku). Jak dowiedziono wy ż ej pozycja PZU Ż ycie na rynku grupowych ubezpiecze ń pracowniczych na ż ycie w Polsce jest ugruntowana, zak ł ad ten dysponuje si łą rynkow ą znacznie wi ę ksz ą ni ż jego konkurenci, posiada niekwestionowan ą pozycj ę dominuj ą c ą na tym rynku, w zwi ą zku z czym stosowane przez niego praktyki antykonkurencyjne mog ą wp ł ywa ć na handel mi ę dzy pa ń stwami cz ł onkowskimi. Wobec spe ł nienia ww. przes ł anek koniecznych do stwierdzenia praktyki ograniczaj ą cej konkurencj ę okre ś lonej w art. 8 ust. 1 i 2 pkt 5 ustawy oraz przes ł anek z art. 82 TWE, organ antymonopolowy orzek ł jak w punkcie I i II sentencji decyzji. III. Kara pieni ęż na Zgodnie z tre ś ci ą art. 5 Rozporz ą dzenia Rady Nr 1/2003/WE urz ę dy ochrony konkurencji pa ń stw cz ł onkowskich UE maj ą prawo stosowania art. 82 TWE w indywidualnych przypadkach, a dzia ł aj ą c w tym celu z w ł asnej inicjatywy lub w wyniku skargi, mog ą podejmowa ć m.in. decyzje dotycz ą ce na ł o ż enia kar pieni ęż nych, okresowych op ł at karnych lub innych kar przewidzianych w krajowych przepisach prawa. Przepisy art. 101 ust. 1 pkt 1 ustawy antymonopolowej stanowi ą natomiast, i ż je ż eli przedsi ę biorca dopu ś ci ł si ę , cho ć by nieumy ś lnie, naruszenia zakazu okre ś lonego w art. 8 ustawy, organ antymonopolowy mo ż e na ł o ż y ć w drodze decyzji kar ę pieni ęż n ą w wysoko ś ci nie wi ę kszej ni ż 10% przychodu osi ą gni ę tego w roku rozliczeniowym poprzedzaj ą cym rok na ł o ż enia kary. Natomiast zgodnie z art. 101 ust. 1 pkt 2 ww. ustawy, organ antymonopolowy mo ż e na ł o ż y ć w drodze decyzji 56 kar ę pieni ęż n ą w ww. wysoko ś ci równie ż w przypadku, cho ć by nieumy ś lnego, naruszenia art. 81 lub art. 82 TWE. Zgodnie z art. 83 Konstytucji RP, ka ż dy ma obowi ą zek przestrzegania prawa Rzeczypospolitej Polskiej. Obowi ą zek znajomo ś ci i przestrzegania norm prawa ci ąż y tym bardziej na profesjonalnych uczestnikach obrotu rynkowego, takich jak zak ł ad ubezpiecze ń – strona niniejszego post ę powania. Podmioty profesjonalnie dzia ł aj ą ce na rynku powinny przewidzie ć , ż e podejmowane przez nie dzia ł ania mog ą by ć uznane za praktyk ę ograniczaj ą c ą konkurencj ę . Maj ą c na uwadze, ż e stosowanie przez PZU Ż ycie zarzucanych praktyk zosta ł o udowodnione, Prezes Urz ę du uzna ł , i ż sam nakaz zaniechania stosowania praktyk ograniczaj ą cych konkurencj ę nie b ę dzie ś rodkiem wystarczaj ą cym dla zapewnienia poszanowania przepisów ustawy antymonopolowej i na ł o ż y ł na przedsi ę biorc ę kar ę pieni ęż n ą , spe ł niaj ą c ą zarówno swoj ą rol ę represyjn ą , jak i zapobiegaj ą c ą podejmowaniu takich samych lub podobnych do stwierdzonych w niniejszej decyzji dzia ł a ń . Nak ł adanie kar w trybie okre ś lonym przepisem art. 101 ust. 1 pkt 1 i 2 ustawy antymonopolowej odbywa si ę w drodze uznania administracyjnego, co oznacza, ż e o rzeczywistej (ostatecznej) ich wysoko ś ci decyduje w danej sprawie organ rozstrzygaj ą cy, uwzgl ę dniaj ą c zarówno kryteria wskazane w art. 104 tej ustawy (tj. w szczególno ś ci okres, stopie ń oraz okoliczno ś ci uprzedniego naruszenia przepisów ustawy), jak i kieruj ą c si ę za ł o ż eniem, ż e nak ł adana sankcja winna spe ł nia ć zarówno funkcj ę represyjn ą jak i prewencyjn ą , przy czym w zale ż no ś ci od okoliczno ś ci sprawy preferuje si ę pierwsz ą lub drug ą z nich. Nak ł adaj ą c kar ę pieni ęż n ą okre ś lon ą w ww. art. 101 ust. 1 pkt 1 i pkt 2 ustawy antymonopolowej Prezes Urz ę du wzi ął pod uwag ę konieczno ść spe ł nienia przes ł anek podmiotowych, tj. stwierdzenia, ż e naruszenie ustawy antymonopolowej by ł o co najmniej nieumy ś lnie. Konieczno ść uwzgl ę dnienia przes ł anki winy w przypadku stosowania kar pieni ęż nych okre ś lonych w powy ż szym przepisie ustawy antymonopolowej wynika bezpo ś rednio nie tylko z tre ś ci tego przepisu, ale równie ż pozostaje w zgodzie z orzecznictwem Trybuna ł u Konstytucyjnego (orzeczenie Trybuna ł u Konstytucyjnego z dnia 1 marca 1994 r., sygn. U.7/93) oraz z zasadami stosowania kar pieni ęż nych, które obowi ą zuj ą we wspólnotowym prawie konkurencji. Zgodnie z art. 23 ust. 2 lit. a Rozporz ą dzenia 1/2003 Komisja mo ż e, w drodze decyzji, na ł o ż y ć kar ę pieni ęż n ą na przedsi ę biorców lub zwi ą zki przedsi ę biorców, je ż eli umy ś lnie lub nieumy ś lnie naruszaj ą zakazy okre ś lone w art. 81 lub 82 TWE. Ustalaj ą c i miarkuj ą c wysoko ść kary organ antymonopolowy, kieruj ą c si ę dotychczasow ą praktyk ą ustalania wysoko ś ci kary pieni ęż nej w wydawanych przez Prezesa Urz ę du decyzjach, stwierdzaj ą cych naruszenie zakazu okre ś lonego w art. 5 lub 8 ustawy antymonopolowej oraz art. 81 lub 82 TWE, zakwalifikowa ł przedmiotowe dzia ł ania PZU Ż ycie jako powa ż ne naruszenie konkurencji. Powy ż sza waga naruszenia konkurencji ustalona zosta ł a z uwagi m. in. na: szeroki zasi ę g terytorialny ich oddzia ł ywania, obejmuj ą cy obszar ca ł ej Polski, d ł ugotrwa ł y (powy ż ej 1 roku) okres stosowania naruszenia, szkody wyrz ą dzone innym przedsi ę biorcom (zak ł adom pracy – pracodawcom ubezpieczaj ą cym zatrudnionych pracowników, konkurencyjnym zak ł adom ubezpiecze ń ), mo ż liwo ść odwracalno ś ci skutków naruszenia konkurencji. 57 W szczególno ś ci Prezes Urz ę du wzi ął pod uwag ę nast ę puj ą ce okoliczno ś ci: 1. okoliczno ś ci obci ąż aj ą ce: − umy ś lny charakter praktyk, − dalsze trwanie praktyk, polegaj ą cych na rozci ą gni ę ciu ochrony ubezpieczeniowej pracownika po wyst ą pieniu przez niego z ubezpieczenia i obci ąż ania ubezpieczaj ą cego sk ł adkami za pracownika za okres wypowiedzenia umowy ubezpieczenia oraz przerzucaniu na ubezpieczaj ą cego (pracodawc ę ) ryzyka finansowego wyst ą pienia przez ubezpieczonych pracowników z ww. ubezpieczenia – pozorno ść zaprzestania ich stosowania w podj ę tej przez Zarz ą d PZU Ż ycie uchwale z dnia 22.06.2005 r. dotycz ą cej zawieszania post ę powa ń s ą dowych i egzekucyjnych, b ę d ą cych dzia ł aniem tymczasowym, nie wykluczaj ą cym w przysz ł o ś ci ponownego podj ę cia post ę powa ń , − ww. praktyka dotyczy du ż ej liczby przedsi ę biorców – pracodawców ubezpieczaj ą cych zatrudnionych pracowników (w latach 2004 - 2005 prowadzone by ł y post ę powania s ą dowe i egzekucyjne z powództwa PZU Ż ycie w przedmiotowej sprawie przeciwko ok. 500 przedsi ę biorcom) i wszystkich zak ł adów ubezpiecze ń na ż ycie – konkurencyjnych wobec PZU Ż ycie, − praktyka powy ż sza nara ż a przedsi ę biorców - ubezpieczaj ą cych (pracodawców), których pracownicy zrezygnowali z ubezpieczenia w PZU Ż ycie na szkody materialne, − d ł ugotrwa ł o ść praktyk PZU Ż ycie – przedmiotowe stare OWGUP wprowadzone zosta ł y uchwa łą zarz ą du PZU Ż ycie z dnia 7 grudnia 1992 r. i obowi ą zywa ł y w latach 1993 – 2003 i jak dowiedziono powy ż ej, stosowane s ą do chwili obecnej, − praktyki PZU Ż ycie maj ą wp ł yw na handel pomi ę dzy pa ń stwami cz ł onkowskimi. W szczególno ś ci, istnieje znaczne prawdopodobie ń stwo, ż e taki wp ł yw wywr ą w przysz ł o ś ci zw ł aszcza na dzia ł alno ść gospodarcz ą o charakterze transgranicznym w sektorze ubezpiecze ń . Wi ąż e si ę to z faktem wchodzenia dopiero na rynek Polski zak ł adów ubezpiecze ń z innych pa ń stw cz ł onkowskich. Pozycja Grupy PZU i nadu ż ywanie pozycji dominuj ą cej przez PZU Ż ycie stanowi barier ę wej ś cia na rynek i wp ł ywa na stosunki gospodarcze z udzia ł em podmiotów zagranicznych. Wp ł yw ten, mimo i ż trudny do oszacowania, istnieje od momentu kiedy firmy z krajów cz ł onkowskich UE maj ą mo ż liwo ść wej ś cia i prowadzenia dzia ł alno ś ci na rynku w Polsce, a który mo ż e by ć jeszcze silniejszy w zwi ą zku z integracj ą rynku finansowego w ramach UE. − 2. okoliczno ś ci ł agodz ą ce: - PZU Ż ycie stopniowo zaprzestaje stosowania kwestionowanych zapisów starych OWGUP, dotycz ą cych wyra ż enia zgody na wypowiedzenie umowy przez co najmniej 75% pracowników ubezpieczaj ą cego (aneksuj ą c umowy zawarte na podstawie starych OWGUP lub zast ę puj ą c je nowymi OWGUP). Ca ł kowite wycofanie si ę PZU Ż ycie z jego stosowania uzale ż nione jest od wyra ż enia zgody ubezpieczaj ą cego na zmian ę dotychczasowej umowy i zawarcie nowej umowy, - w stosunku do PZU Ż ycie nie stwierdzono wcze ś niej naruszenia ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów. 58 Przychód PZU Ż ycie osi ą gni ę ty w roku 2006, w rozumieniu obowi ą zuj ą cych przepisów o podatku dochodowym wyniós ł ponad 10 000 000 000 z ł . Maj ą c na uwadze zarówno wag ę naruszenia, jak i uwzgl ę dniaj ą c okoliczno ś ci obci ąż aj ą ce i ł agodz ą ce, Prezes Urz ę du Ochrony Konkurencji i Konsumentów na ł o ż y ł na PZU Ż ycie kar ę pieni ęż n ą w wysoko ś ci 50 361 080 z ł (s ł ownie: pi ęć dziesi ą t milionów trzysta sze ść dziesi ą t jeden tysi ę cy osiemdziesi ą t z ł otych), co stanowi 0,5% przychodów tej spó ł ki i 5% kary maksymalnej, jak ą Prezes Urz ę du móg ł na ł o ż y ć na t ę spó ł k ę na podstawie ww. przepisów. Uwzgl ę dnieniem wymiaru kary w zwi ą zku z naruszeniem art. 82 TWE Wobec stwierdzenia stosowania przez PZU Ż ycie praktyk naruszaj ą cych przepisy: 1. art. 8 ust. 1 i 2 pkt 5 ustawy z dnia 15 grudnia 2000 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz. U. z 2005 r. nr 244, poz. 2080 ze zm.), 2. art. 82 TWE (na podstawie art. 3 i 5 Rozporz ą dzenia Rady Nr 1/2003/WE), powy ż szy wymiar kary ustalony zosta ł w oparciu o nast ę puj ą ce przes ł anki: 1. Jako podstaw ę ustalania wymiaru kary nale ż y przyj ąć okres stosowania przedmiotowych praktyk PZU Ż ycie od 1 kwietnia 2001 r. do daty orzeczenia naruszenia przepisów ustawy z dnia 15 grudnia 2000 r. o ochronie konkurencji (…), tj. 78 zako ń czonych miesi ę cy (6 lat i 6 miesi ę cy). 2. O przedstawionym w niniejszej decyzji wp ł ywie przedmiotowych praktyk na handel mi ę dzy pa ń stwami cz ł onkowskimi UE mo ż na mówi ć pocz ą wszy od momentu przyst ą pienia Polski do UE, tj. od dnia 1 maja 2004 r. 3. Wymiar kary za naruszenie art. 82 TWE (w zwi ą zku z art. 5 ww. Rozporz ą dzenia Rady) dotyczy stosowania przez PZU Ż ycie praktyk w okresie od 1 maja 2004 r. do dnia orzeczenia naruszenia tych przepisów, tj. 41 zako ń czone miesi ą ce (3 lata i 5 miesi ę cy). 4. W okresie od 1 kwietnia 2001 r. do dnia orzeczenia naruszenia ww. przepisów, kara za praktyki PZU Ż ycie dotyczy przepisów art. 101 ust. 1 pkt 1 i 2 ww. ustawy. 5. W okresie od 1 maja 2004 r. do dnia orzeczenia naruszenia, praktyki PZU Ż ycie maj ą wp ł yw zarówno na rynku krajowym jak i na handel pomi ę dzy pa ń stwami cz ł onkowskimi i zastosowanie maj ą (oprócz wymienionych w pkt 5) równie ż przepisy art. 5 ww. Rozporz ą dzenia Rady. 6. Za naruszenie przepisów krajowych tj. art. 101 ust. 1 pkt 1 i 2 ww. ustawy, uwzgl ę dniaj ą c okres stosowania praktyki, nak ł ada si ę kar ę na PZU Ż ycie w wysoko ś ci 33 022 892,77 z ł , co stanowi 65,55% łą cznego wymiaru kary przedstawionego na wst ę pie. 7. Za naruszenie przepisów art. 82 TWE w zwi ą zku z art. 5 Rozporz ą dzenia Rady, uwzgl ę dniaj ą c okres stosowania praktyki oraz jej potencjalny wp ł yw na handel pomi ę dzy pa ń stwami cz ł onkowskimi, nak ł ada si ę kar ę na PZU Ż ycie w wysoko ś ci 17 358 187,23 z ł , co stanowi 34,45% łą cznego wymiaru kary przedstawionego na wst ę pie. Tym samym orzeczono jak w punkcie III sentencji decyzji. 59 IV. Rygor natychmiastowej wykonalno ś ci Art. 90 ustawy antymonopolowej stanowi, i ż Prezes Urz ę du mo ż e nada ć rygor natychmiastowej wykonalno ś ci decyzji w ca ł o ś ci lub w cz ęś ci, je ż eli wymaga tego ochrona konkurencji lub wa ż ny interes konsumentów. Przedstawione powy ż ej okoliczno ś ci niniejszej sprawy, w ocenie organu antymonopolowego, spe ł niaj ą obydwie ww. przes ł anki. Zarówno ochrona konkurencji dzia ł aj ą cej na przedmiotowym rynku, jak i wa ż ny interes konsumentów – ubezpieczaj ą cych (pracodawców) wymagaj ą jak najszybszego zaprzestania przez PZU Ż ycie - nadu ż ywaj ą cego swojej pozycji dominuj ą cej na rynku grupowych ubezpiecze ń pracowniczych na ż ycie w Polsce: - stosowania wymogu wyra ż enia zgody na wypowiedzenie umowy ubezpieczenia grupowego przez pracowników, pomimo ż e pracownicy nie s ą stron ą umowy, - rozci ą gni ę cia ochrony ubezpieczeniowej pracownika po wyst ą pieniu przez niego z ubezpieczenia i obci ąż ania ubezpieczaj ą cego sk ł adkami za pracownika za okres wypowiedzenia umowy ubezpieczenia, - przerzucania na ubezpieczaj ą cego (pracodawc ę ) ryzyka finansowego wyst ą pienia przez ubezpieczonych pracowników z grupowego ubezpieczenia pracowniczego na ż ycie. Faktycznym przejawem zaniechania stosowania przedmiotowych praktyk, by ł oby zrzeczenie si ę przez PZU Ż ycie roszcze ń z tytu ł u sk ł adek za okres trzymiesi ę cznego wypowiedzenia umowy grupowego ubezpieczenia pracowniczego na ż ycie, zawartej na podstawie starych OWGUP w stosunku do tych przedsi ę biorców, wobec których z powództwa PZU Ż ycie tocz ą si ę procesy cywilne i nie wszczynanie nowych post ę powa ń w sprawie dochodzenia opisanych roszcze ń wobec kolejnych ubezpieczaj ą cych, zamierzaj ą cych zmieni ć ubezpieczyciela. W uzasadnieniu powy ż szego podnie ść nale ż y, i ż przedstawione powy ż ej zachowania PZU Ż ycie utrudniaj ą ubezpieczaj ą cym i ubezpieczonym zmian ę ubezpieczyciela w sytuacji powzi ę cia takiego zamiaru wobec uzyskania korzystniejszej oferty ze strony innego zak ł adu ubezpiecze ń , jednocze ś nie ograniczaj ą c dost ę p innych ubezpieczycieli do nowych potencjalnych klientów w zakresie ś wiadczenia grupowych ubezpiecze ń pracowniczych na ż ycie, co wp ł ywa na ograniczenie prowadzonej przez nich dzia ł alno ś ci oraz powoduje dalsze utrzymywanie istniej ą cej (opisanej powy ż ej) struktury tego rynku, charakteryzuj ą cego si ę istnieniem jednego silnego dominanta – PZU Ż ycie oraz funkcjonowaniem wielu konkurentów, posiadaj ą cych niewielkie udzia ł y rynkowe. Ponownego podkre ś lenia wymaga równie ż fakt uzyskiwania z jednej strony - przez PZU Ż ycie zysków z tytu ł u prowadzenia grupowych ubezpiecze ń pracowniczych na ż ycie, a z drugiej - ponoszenia dodatkowych kosztów przez ubezpieczaj ą cych (pracodawców) przerzucanych na nich przez PZU Ż ycie w zwi ą zku z ryzykiem wyst ą pienia przez ubezpieczonych pracowników z grupowego ubezpieczenia pracowniczego na ż ycie, co w sytuacji posiadania przez PZU Ż ycie silnej pozycji dominuj ą cej na przedmiotowym rynku w ł a ś ciwym, oddzia ł uje na interesy kontrahentów - ubezpieczaj ą cych (pracodawców), godzi w ich interesy, powoduj ą c istotne negatywne konsekwencje finansowe dla ubezpieczaj ą cych pracodawców i prowadzi do uzyskania przez PZU Ż ycie korzy ś ci niemo ż liwych do uzyskania w przypadku gdyby PZU Ż ycie nie posiada ł pozycji dominuj ą cej. Zasi ę g dzia ł ania PZU Ż ycie, obejmuj ą cy obszar ca ł ego kraju i skala ww. praktyk stosowanych przez PZU Ż ycie powoduje, i ż kontynuowanie przedmiotowych praktyk 60 prowadzi ć b ę dzie do powi ę kszania si ę skali roszcze ń PZU Ż ycie wobec kolejnych ubezpieczaj ą cych, zamierzaj ą cych zmieni ć ubezpieczyciela. W szczególno ś ci na skal ę przedmiotowych roszcze ń PZU Ż ycie wskazuje liczba prowadzonych na terenie ca ł ego kraju post ę powa ń s ą dowych i windykacyjnych dotycz ą cych egzekwowania od ubezpieczaj ą cych sk ł adek w okresie wypowiedzenia umowy grupowych ubezpiecze ń Typ P, wszcz ę tych z powództwa PZU Ż ycie. W okresie 2004-2005 prowadzonych by ł o na terenie ca ł ej Polski oko ł o 500 takich post ę powa ń , które dotyczy ł y roszcze ń PZU Ż ycie wobec ubezpieczaj ą cych (pracodawców), najcz ęś ciej ma ł ych przedsi ę biorców, na łą czn ą kwot ę przekraczaj ą c ą 600 tys. z ł otych. Jednocze ś nie nale ż y mie ć na uwadze fakt, ż e zawieszone aktualnie przed s ą dami powszechnymi dochodzenia roszcze ń PZU Ż ycie zostan ą ponownie podj ę te, na co wskazuj ą równie ż zachowania s ą dów, oczekuj ą cych na decyzj ę organu antymonopolowego w niniejszej sprawie. Bior ą c pod uwag ę powy ż sze, orzeczono jak w punkcie IV sentencji. V. Koszty post ę powania Zgodnie z art. 69 ust. 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów – w post ę powaniu wszcz ę tym na wniosek – strona przegrywaj ą ca spraw ę obowi ą zana jest zwróci ć drugiej stronie, na jej żą danie, koszty niezb ę dne do celowego dochodzenia praw i celowej obrony. Jak wykazano w sentencji decyzji oraz jej uzasadnieniu, wszystkie zarzuty postawione przez Wnioskodawców okaza ł y si ę w pe ł ni uzasadnione. Wnioskodawcy wnie ś li o zas ą dzenie na ich rzecz kosztów post ę powania. Do niezb ę dnych kosztów post ę powania strony reprezentowanej przez radc ę prawnego lub adwokata zalicza si ę – stosownie do tre ś ci art. 69 ust. 3 ww. ustawy – wynagrodzenie pe ł nomocnika procesowego, jednak nie wy ż sze ni ż wynikaj ą ce ze stawek op ł at okre ś lonych w odr ę bnych przepisach i wydatki jednego adwokata oraz koszty osobistego stawiennictwa strony na wezwanie Prezesa Urz ę du. W toku post ę powania Wnioskodawcy reprezentowani byli przez pe ł nomocnika b ę d ą cego radc ą prawnym, co oznacza, i ż zastosowanie maj ą przepisy rozporz ą dzenia Ministra Sprawiedliwo ś ci z dnia 28 wrze ś nia 2002 r. w sprawie op ł at za czynno ś ci radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Pa ń stwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radc ę prawnego ustanowionego z urz ę du (Dz. U. z 2002 r. Nr 163, poz. 1349 ze zm.). Podnie ść nale ż y, i ż ani ustawa o ochronie konkurencji i konsumentów ani ww. rozporz ą dzenie w sprawie op ł at za czynno ś ci radców prawnych (…) nie precyzuj ą , co jest podstaw ą prawn ą przy ustalaniu wysoko ś ci kosztów zast ę pstwa procesowego poniesionych w post ę powaniu antymonopolowym przed Prezesem Urz ę du. Organ antymonopolowy zdecydowa ł si ę zatem zastosowa ć - w drodze analogii - przepis § 14 ust. 3 pkt 1 powy ż szego rozporz ą dzenia, odnosz ą cy si ę do spraw z zakresu ochrony konkurencji w post ę powaniu przed S ą dem Okr ę gowym w Warszawie – S ą dem Ochrony Konkurencji i Konsumentów, przewiduj ą cy jako stawk ę minimaln ą kwot ę 360 z ł . Jednocze ś nie zgodnie z § 2 ww. rozporz ą dzenia, wysoko ść op ł aty za czynno ś ci radcy prawnego z tytu ł u zast ę pstwa procesowego uwzgl ę dniaj ą c charakter sprawy i wk ł ad pracy pe ł nomocnika w przyczynienie si ę do jej wyja ś nienia, nie mo ż e by ć wy ż sza ni ż sze ś ciokrotna stawka minimalna ani przekracza ć warto ś ci przedmiotu sprawy. 61 Pe ł nomocnik Wnioskodawców w pi ś mie z dnia 10 wrze ś nia 2007 r. przedstawi ł koszty poniesione w toku niniejszego post ę powania na łą czn ą kwot ę 22.750 z ł , obejmuj ą c ą : 1. 10 x 2.160 z ł , tj. 21.600 z ł tytu ł em zwrotu kosztów zast ę pstwa procesowego podmiotów: „Atempol” Sp. z o.o., „Diler” Tomasz Wo ź niak, FHUP„JAMAR”s.c. J.Walocha&M.Grzegolec, PPHU„NIKI” s.c.Ewelina Baranowska, Przemys ł aw Nikiel, Marcin Nikiel, Spó ł dzielnia Kó ł ek Rolniczych w Bielinach, Zak ł ad Instalacyjno- Budowlany „LEMAR”-Lech Marchlewski, Renault B.B. s.j. Beata Pietrzak, Bogdan Pietrzak, Zak ł ad Us ł ugowo-Produkcyjny„Max-Mont”s.c., HTS Polska Sp. z o.o., Jastrz ę bskie Zak ł ady Remontowe „D ź wigi” Sp. z o.o., 2. 500 z ł tytu ł em uiszczenia op ł aty za wszcz ę cie post ę powania antymonopolowego przeciwko PZU Ż ycie na wniosek: „Atempol” Sp. z o.o., „Diler” Tomasz Wo ź niak, FHUP„JAMAR”s.c.J.Walocha&M.Grzegolec, PPHU„NIKI”s.c.Ewelina Baranowska, Przemys ł aw Nikiel, Marcin Nikiel, Spó ł dzielnia Kó ł ek Rolniczych w Bielinach, Zak ł ad Instalacyjno-Budowlany „LEMAR”-Lech Marchlewski, Renault B.B.s.j. Beata Pietrzak, Bogdan Pietrzak, Zak ł ad Us ł ugowo-Produkcyjny „Max-Mont”s.c., 3. 120 z ł tytu ł em uiszczenia przez ww. podmioty op ł aty skarbowej za udzielone pe ł nomocnictwa, 4. 500 z ł tytu ł em uiszczenia op ł aty za wszcz ę cie post ę powania antymonopolowego przeciwko PZU Ż ycie na wniosek HTS Polska Sp. z o.o. oraz Jastrz ę bskich Zak ł adów Remontowych „D ź wigi” Sp. z o.o., 5. 30 z ł tytu ł em uiszczenia przez podmioty wymienione w punkcie 4 op ł aty skarbowej za udzielenie pe ł nomocnictwa. Przyj ę t ą maksymaln ą wysoko ść stawki z tytu ł u zast ę pstwa procesowego w niniejszym post ę powaniu w wysoko ś ci 2.160 z ł , pe ł nomocnik Wnioskodawców uzasadni ł m.in.: − d ł ugoletnim stosowaniem przez PZU Ż ycie praktyki b ę d ą cej przedmiotem post ę powania, prowadzonej na szerok ą skal ę przeciwko wielu podmiotom, − reprezentowaniem w toku post ę powania wielu (10-u) wnioskodawców, co wymaga ł o szczegó ł owej analizy licznych stanów faktycznych i prawnych Wnioskodawców i uzasadnia przyznanie kosztów zast ę pstwa procesowego odr ę bnie dla ka ż dego Wnioskodawcy, − specyficznym charakterem i trudno ś ci ą w zdefiniowaniu rynku relewantnego oraz wspólnotowym wymiarem praktyki, powoduj ą cymi i ż zawi ł y charakter sprawy wymaga ł szczególnego zaanga ż owania, − z ł o ż ono ś ci ą i d ł ugotrwa ł o ś ci ą niniejszego post ę powania, co potwierdzaj ą zawiadomienia Prezesa UOKiK o przed ł u ż eniu terminu zako ń czenia post ę powania, m.in. z powodu analizy zebranego materia ł u dowodowego. W ocenie organu antymonopolowego stopie ń zawi ł o ś ci niniejszej sprawy oraz nak ł ad pracy profesjonalnego pe ł nomocnika reprezentuj ą cego Wnioskodawców uzasadniaj ą przyj ę cie maksymalnej wysoko ś ci stawki z tytu ł u zast ę pstwa procesowego, tj. sze ś ciokrotnej stawki minimalnej (6 x 360 z ł ) dla jednego wnioskodawcy. Ponadto uzasadnienie znajduj ą pozosta ł e ww. koszty poniesione przez Wnioskodawców w toku niniejszego post ę powania. W tej sytuacji organ antymonopolowy, bior ą c pod uwag ę wynik post ę powania, postanowi ł przyzna ć Wnioskodawcom koszty post ę powania w wysoko ś ci 22.750 z ł i zobowi ą za ć PZU Ż ycie do zwrotu ww. kwoty. St ą d postanowiono jak w punkcie V sentencji. 62 Stosownie do tre ś ci art. 78 ust. 1 i ust. 6 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów oraz art. 479 28 w zwi ą zku z 479 32 k.p.c. – na postanowienie zwarte w pkt IV i V decyzji przys ł uguje za ż alenie do S ą du Okr ę gowego w Warszawie – S ą du Ochrony Konkurencji i Konsumentów, w terminie tygodniowym od dnia jej dor ę czenia, za po ś rednictwem Prezesa Urz ę du Ochrony Konkurencji i Konsumentów. Stosownie do tre ś ci art. 78 ust. 1 ustawy antymonopolowej w zwi ą zku z art. 479 28 § 2 k.p.c. – od niniejszej decyzji przys ł uguje odwo ł anie do S ą du Okr ę gowego w Warszawie – S ą du Ochrony Konkurencji i Konsumentów, w terminie dwutygodniowym od dnia jej dor ę czenia, za po ś rednictwem Prezesa Urz ę du Ochrony Konkurencji i Konsumentów. Zgodnie z art. 105 ust. 4 ustawy antymonopolowej kar ę pieni ęż n ą nale ż y ui ś ci ć w terminie 14 dni od uprawomocnienia si ę niniejszej decyzji, na konto Urz ę du Ochrony Konkurencji i Konsumentów w NBP O/O WARSZAWA Nr: 51101010100078782231000000. Prezes Urz ę du Ochrony Konkurencji i Konsumentów Marek Niechcia ł Otrzymuj ą : 1. Pani El ż bieta Modzelewska-W ą chal Kancelaria Radcy Prawnego „Centrum Prawa Konkurencji” 00-355 Warszawa ul. Tamka 34, lok. 3 Pe ł nomocnik: „ATEMPOL“ Sp. z.o.o., „Diler“ Tomasz Wo ź niak, FHUP „JAMAR“ s.c., PPHU „NIKI“ s.c., Spó ł dzielnia Kó ł ek Rolniczych w Bielinach, Zak ł ad Instalacyjno-Budowlany „LEMAR“, Renault Pietrzak B.B. s.j., Zak ł ad Us ł ugowo-Produkcyjny „Max-Mont“ s.c., HTS Polska Sp. z o.o., Jastrz ę bskie Zak ł ady Remontowe „D ź wigi“ Sp. z o.o. 2. Pan Marek Tadeusiak Kancelaria Adwokacka Prawa Konkurencji 91-455 Ł ód ź ul. Ż urawia 7/9 Pe ł nomocnik: PZU na Ż ycie SA 00-133 Warszawa Al. Jana Paw ł a II 24 63