RBG-3/2012

PREZES URZĘDU OCHRONY KONKURENCJI I KONSUMENTÓW DELEGATURA W BYDGOSZCZY ul. Długa 47, 85-034 Bydgoszcz Tel. 52 345-56-44, Fax 52 345-56-17 E-mail: bydgoszcz@uokik.gov.pl Bydgoszcz, dnia 18 kwietnia 2012r. Znak: RBG-61-17/11/KL DECYZJA RBG- 3/2012 I. Na podstawie art. 28 ust. 1 i ust. 2 ustawy z dnia 16 lutego 2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz. U. Nr 50, poz. 331, ze zm.) oraz stosownie do art. 33 ust. 6 tej ustawy, po przeprowadzeniu wszczętego z urzędu postępowania w sprawie praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów, - działając w imieniu Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów - po uprawdopodobnieniu stosowania przez Polbank EFG Spółka Akcyjna z siedzibą w Warszawie , praktyki naruszającej zbiorowe interesy konsumentów, polegającej na naliczaniu w pierwszym dniu miesiąca następującego po upływie miesiąca rozliczeniowego zryczałtowanych opłat za obsługę nieterminowych płatności kwot minimalnych w związku z zawartymi umowami na kredyt odnawialny, nawet w sytuacji, gdy Bank nie podejmował działań, które uzasadniałyby naliczanie takich opłat, co może stanowić naruszenie art. 3 ust. 1 ustawy z dnia 16 kwietnia 1993r. o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji (t.j. Dz. U. z 2003 r. Nr 253, poz. 1503 ze zm.), a w konsekwencji może naruszać art. 24 ust. 1 i 2 pkt 3 ustawy z dnia 16 lutego 2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów i po przyjęciu przez Polbank EFG Spółka Akcyjna z siedzibą w Warszawie zobowiązania do zaniechania tych działań poprzez: A. odstąpienie od pobierania opłaty za obsługę nieterminowej płatności; B. wykreślenie ze wzorca Umowa o Linię Wspierającą (obowiązującego do dnia 18 grudnia 2011r.) w § 5 ust. 4 zdania: „ Za obsługę nieterminowej płatności Bank każdorazowo nalicza opłatę w wysokości określonej w TOiP (w takiej sytuacji w okresie obowiązywania Umowy wyłączone są: uprawnienia Banku do naliczania odsetek ustawowych za opóźnienia wynikające z art. 481 Kodeksu Cywilnego oraz uprawnienia Banku do podwyższenia wysokości oprocentowania z tytułu zwiększenia ryzyka kredytowego Banku wynikającego z §12 ust. 6 Umowy” ; 2 C. wykreślenie ze wzorca Umowa o Linię Wspierającą (obowiązującego do dnia 18 grudnia 2011r.) w § 12 ust. 7 sformułowania o treści: „ Opłata za obsługę nieterminowej spłaty – 39 zł ”; D. wykreślenie ze wzorca Umowa o Linię Wspierającą (obowiązującego od dnia 19 grudnia 2011r.) w § 12 ust. 7 sformułowania w brzmieniu: „ Za obsługę nieterminowej płatności Bank każdorazowo nalicza opłatę, o której mowa w §11 ust. 6 poniżej, w wysokości obowiązującej w dniu naliczenia opłaty (w takiej sytuacji w okresie obowiązywania Umowy wyłączone są: uprawnienia Banku do naliczania odsetek ustawowych za opóźnienia wynikające z art. 481 Kodeksu Cywilnego) ”; E. wykreślenie ze wzorca Umowa o Linię Wspierającą (obowiązującego od dnia 19 grudnia 2011r.) w § 11 ust. 6 sformułowania o treści: „ Opłata za obsługę nieterminowej spłaty – 39 zł”; F. wykreślenie ze wzorca Tabela Opłat i Prowizji rachunków bankowych prowadzonych dla Klientów indywidualnych w Polbank EFG” w pkt 9.3 sformułowania w brzmieniu: „ Opłata za obsługę nieterminowej spłaty – 39 zł”; G. zmianę umów istniejących w obrocie prawnym i będących w trakcie realizacji na umowy niezawierające postanowień wskazanych w pkt B-F niniejszego zobowiązania; H. zwrot wszystkich opłat za obsługę nieterminowej płatności pobranych od konsumentów, którzy zawarli z Bankiem Umowę o Linię Wspierającą, począwszy od momentu wprowadzenia Linii Wspierającej do oferty Banku, to jest od 24 stycznia 2011 roku do momentu wprowadzenia rozwiązań przyjętych w pkt A niniejszego zobowiązania; nakłada się obowiązek wykonania tego zobowiązania do dnia 31 maja 2012 roku. II. Na podstawie art. 28 ust. 3 ustawy z dnia 16 lutego 2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz. U. Nr 50, poz. 331, ze zm.) oraz stosownie do art. 33 ust. 6 tejże ustawy – działając w imieniu Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów: nakłada się na Polbank EFG Spółka Akcyjna z siedzibą w Warszawie obowiązek złożenia do dnia 31 czerwca 2012 roku sprawozdania z realizacji wykonania przyjętego zobowiązania. UZASADNIENIE Prezes Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów (dalej: Prezes UOKiK lub organ ochrony konsumentów ) przeprowadził postępowanie wyjaśniające wszczęte z urzędu, mające na celu wstępne ustalenie, czy wzorce umowne stosowane przez EFG Eurobank Ergasias S.A. Spółka Akcyjna Oddział w Polsce (dalej: Polbank EFG Spółka Akcyjna, Bank lub przedsiębiorca ) zawierają niedozwolone postanowienia umowne, a co za tym idzie, czy miało miejsce naruszenie chronionych prawem interesów konsumentów uzasadniające podjęcie działań określonych w odrębnych ustawach, tj. art. 479 38 §1 i art. 479 39 k.p.c. w związku z art. 385 1 -385 3 k.c. oraz mające na celu wstępne ustalenie, czy nastąpiło naruszenie uzasadniające wszczęcie postępowań w sprawie stosowania praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów poprzez stosowanie postanowień wzorów umów, które zostały wpisane do rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone. 3 W toku tego postępowania Prezes UOKiK przeprowadził analizę wzorców umownych – Tabeli Opłat i Prowizji rachunków bankowych prowadzonych dla Klientów indywidualnych w Polbank EFG oraz Umowy o Linię Wspierającą - pod kątem ewentualnego naruszenia przez przedsiębiorcę art. 24 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 16 lutego 2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz. U. Nr 50, poz. 331, ze zm.) - dalej: u.o.k.i.k. W odpowiedzi na wezwanie Prezesa UOKiK w toku postępowania wyjaśniającego, Bank w piśmie z dnia 7 lipca 2011 roku wyjaśnił, iż we wzorcu umowy Tabeli Opłat i Prowizji rachunków bankowych prowadzonych dla Klientów indywidualnych w Polbank (dalej: TOiP ) w wierszu 9.3. znajduje się zapis: „Opłata za obsługę nieterminowej płatności – 39 zł” i dotyczy oferowanego niektórym posiadaczom rachunków bankowych kredytu odnawialnego pod nazwą „Linia Wspierająca”. Ten kredyt odnawialny oferowany jest klientom Banku będącymi posiadaczami rachunku oszczędnościowo-rozliczeniowego pod nazwą Rachunek Mistrzowskie Konto Osobiste lub Rachunek Bankowości Osobistej (dalej: Rachunek ). Klient Banku posiadający jeden z w/w rachunków może złożyć wniosek o udzielenie kredytu, a w przypadku pozytywnego wyniku dokonanej przez Bank oceny zdolności kredytowej, będzie uprawniony do zawarcia Umowy o Linię Wspierającą ( dalej : Umowa ) . Klient Banku, który zawarł umowę w przypadku braku dodatniego salda na rachunku, ma możliwość skorzystania z kredytu w ramach udostępnionego odnawialnego limitu kredytowego. Zgodnie z §5 ust. 1 Umowy: Klient, który zawarł Umowę, jest zobowiązany do comiesięcznego zasilania Rachunku określoną kwotą minimalną, która nie może być niższa niż 15% przyznanego Limitu Kredytu (dalej: Kwota Minimalna ). Termin zasilenia Rachunku Kwotą Minimalną określa §5 ust. 2 Umowy i wskazuje, że powinno to nastąpić po wystawieniu wyciągu (ale nieotrzymanie wyciągu nie zwalnia Klienta z obowiązku spłaty Kwoty Minimalnej), jednak nie później niż przed zakończeniem miesięcznego okresu następującego po miesiącu, za który Bank wystawia ten wyciąg (okres ten zwany jest Miesiącem Rozliczeniowym). Klient zobowiązany jest do wpłaty Kwoty Minimalnej na Rachunek w ostatnim dniu roboczym poprzedzającym ostatni dzień Miesiąca Rozliczeniowego. Za datę wpłaty Kwoty Minimalnej przedsiębiorca przyjmuje dzień wpływu środków na Rachunek. W myśl §5 ust. 4 Umowy, w przypadku niedokonania w terminie wpłaty Kwoty Minimalnej stanowiącej spłatę całości lub części zadłużenia, Bank może rozpocząć dochodzenie wymagalnych należności z tytułu Umowy. Za obsługę nieterminowej płatności Bank każdorazowo nalicza opłatę w wysokości określonej w TOiP (w takiej sytuacji w okresie obowiązywania Umowy wyłączone są: uprawnienia Banku do naliczania odsetek ustawowych za opóźnienia wynikające z art. 481 Kodeksu Cywilnego oraz uprawnienia Banku do podwyższenia wysokości oprocentowania z tytułu zwiększenia ryzyka kredytowego Banku wynikającego z §12 ust. 6 Umowy). Jak wyjaśnia przedsiębiorca, opłata w wysokości określonej w TOiP (tj. 39 złotych) naliczana jest pierwszego dnia miesiąca następującego po upływie Miesiąca Rozliczeniowego, przy czym naliczona opłata nie wpływa na wysokość dostępnego limitu kredytu, ani też nie są od niej naliczane odsetki. W ocenie przedsiębiorcy, sposób postępowania Banku w zakresie naliczania opłat znajduje podstawę w przepisach prawa. Bank pobiera przedmiotową opłatę działając na podstawie art. 110 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Prawo bankowe (t.j. Dz. U. z 2002 r. Nr 72, poz. 665 ze zm.). Przepis ten daje prawo do pobierania opłat z tytułu wykonywania czynności innych, niż czynności bankowe, a do takich czynności niewątpliwie należą – 4 zdaniem Banku – czynności związane z obsługą nieterminowej spłaty zadłużenia przez Klientów. W kolejnym piśmie z dnia 9 września 2011 roku Bank wskazał, że pobierana opłata określona w TOiP ma charakter ryczałtowy, a jej wysokość odzwierciedla uśrednioną kwotę środków finansowych zaangażowanych przez Bank w proces obsługi zadłużeń nie spłaconych w terminie. Jak wskazuje przedsiębiorca, w obsługę nieterminowej płatności wchodzą następujące czynności: • pomiędzy pierwszym a piątym dniem po upływie terminu płatności ma miejsce próba kontaktu telefonicznego z Klientem w celu przypomnienia o obowiązku zasilenia rachunku Kwotą Minimalną (wg Instrukcji roboczej przeprowadzania telefonicznej rozmowy windykacyjnej z Klientem posiadającym bankowe produkty firmowe lub indywidualne obsługiwane przez Departament SBB lub Departament Windykacji ); • pomiędzy drugim a piątym dniem po upływie terminu płatności następuje wysłanie na adres korespondencyjny Klienta przypomnienia o obowiązku zasilenia rachunku Kwotą Minimalną; • pomiędzy dwudziestym pierwszym a dwudziestym czwartym dniem po upływie terminu płatności następuje wysłanie na numer telefonu komórkowego Klienta kolejnej krótkiej wiadomości tekstowej w celu przypomnienia o obowiązku zasilenia rachunku Kwotą Minimalną; • pomiędzy dwudziestym drugim a dwudziestym piątym dniem ma miejsce wysłanie na adres korespondencyjny Klienta kolejnego przypomnienia o obowiązku zasilenia rachunku Kwotą Minimalną. Przedsiębiorca wyjaśnił, iż realizuje każdą ze wskazanych powyżej czynności, o ile przed jej podjęciem Klient nie ureguluje swojej zaległości. Ponadto Bank wskazał, że nie pobiera odsetek za opóźnienia w zapłacie Kwoty Minimalnej w rozumieniu art. 481 k.c., a zatem nie dochodzi do podwójnego sankcjonowania opóźnienia w spłacie tej kwoty za ten sam okres (co wynika bezpośrednio z zapisów §5 ust. 4 Umowy przywołanych wyżej). W oparciu o zebrany w trakcie postępowania wyjaśniającego materiał, w dniu 17 listopada 2011 r. – postanowieniem Nr RBG-192/2011 – Prezes UOKiK wszczął z urzędu postępowanie w sprawie podejrzenia stosowania przez Polbank EFG Spółka Akcyjna z siedzibą w Warszawie praktyki naruszającej zbiorowe interesy konsumentów, polegającej na naliczaniu w pierwszym dniu miesiąca następującego po upływie miesiąca rozliczeniowego zryczałtowanych opłat za obsługę nieterminowych płatności kwot minimalnych w związku z zawartymi umowami na kredyt odnawialny nawet w sytuacji, gdy Bank nie podejmował działań, które uzasadniałyby naliczanie takich opłat, co może stanowić naruszenie art. 3 ust. 1 ustawy z dnia 16 kwietnia 1993 r. o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji (t.j. Dz. U. z 2003 r. Nr 253, poz. 1503 ze zm.) – dalej: u.z.n.k ., a w konsekwencji może naruszać art. 24 ust.1 i 2 pkt 3 u.o.k.i.k. 5 W toku niniejszego postępowania przedsiębiorca pismem z dnia 6 grudnia 2011 r., działając na podstawie art. 28 ust. 1 u.o.k.i.k., przedstawił zamiar podjęcia działań zmierzających do zapobieżenia wskazanym naruszeniom. Ponadto wskazał, iż obecnie Bank analizuje dwa alternatywne rozwiązania zmierzające do zapobieżenia zarzucanemu naruszeniu. Pierwsze z nich przewiduje pobór opłaty za obsługę nieterminowej płatności po przeprowadzeniu przez Bank czynności zmierzających do wyegzekwowania wymagalnych należności, drugie zaś rozwiązanie polega na zastąpieniu pobieranych dotychczas opłat zryczałtowanymi opłatami za konkretne czynności przedsiębiorcy podejmowane w celu wyegzekwowania wymagalnych należności. W piśmie z dnia 20 lutego 2012 roku Bank oświadczył, iż zobowiązuje się do wdrożenia pierwszego z wyżej wymienionych rozwiązań, polegającego na takim ukształtowaniu procesu pobierania opłat za obsługę nieterminowej spłaty kredytu zaciągniętego na podstawie Umowy, które zagwarantuje pobieranie ich nie wcześniej, niż po przeprowadzeniu przez Bank określonych działań zmierzających do wyegzekwowania należności, co do której kredytobiorca pozostaje w opóźnieniu. Niemniej zgodnie z oświadczeniem z dnia 14 marca 2012 roku, Bank poinformował, że testy systemowe na środowisku testowym zakończyły się wynikiem negatywnym, tzn. w chwili obecnej nie ma możliwości wdrożenia rozwiązania polegającego na takim ukształtowaniu procesu pobierania opłat za obsługę nieterminowej spłaty kredytu zaciągniętego na podstawie Umowy, które zagwarantuje pobieranie ich nie wcześniej, niż po przeprowadzeniu przez Bank określonych działań zmierzających do wyegzekwowania należności, do której kredytobiorca pozostaje w opóźnieniu. Co oznacza, że nie ma możliwości wydłużenia okresu spłaty kwoty minimalnej do 20 dnia drugiego w kolejności miesiąca kalendarzowego następującego po miesiącu kalendarzowym, w którym Klient korzystał z limitu kredytowego. W związku z powyższym, Bank podjął decyzję o zobowiązaniu się do wdrożeniu nowego rozwiązania, tj. zaniechania pobierania opłat z tytułu obsługi nieterminowej płatności oraz – co się z tym wiąże – do zmiany stosowanych wzorców umownych poprzez wykreślenie zapisów wskazanych w sentencji niniejszej decyzji. Ponadto przedsiębiorca podtrzymał zobowiązanie w zakresie zmiany umów obecnie obowiązujących, jak również zwrotu wszystkich opłat za obsługę nieterminowej płatności pobranych od kredytobiorców, którzy zawarli z Bankiem Umowę o Linię Wspierającą od momentu wprowadzenia przedmiotowego wzorca do oferty przedsiębiorcy, tj. od dnia 24 stycznia 2011 roku. Prezes UOKiK zawiadomił Bank o zakończeniu zbierania materiału dowodowego oraz o możliwości zapoznania się z aktami sprawy (pismo z dnia 3 kwietnia 2012r.). Z powyższego uprawnienia przedsiębiorca nie skorzystał. Prezes UOKiK ustalił następujący stan faktyczny: EFG Eurobank Ergasias S.A. Spółka Akcyjna Oddział w Polsce był oddziałem zagranicznego przedsiębiorcy EFG Eurobank Ergasias Societe Anonyme (KRS 0000243200). Od 19 września 2011 roku na podstawie wpisu do Krajowego Rejestru Sądowego istnieje jako bank krajowy pod nazwą Polbank EFG Spółka Akcyjna z siedzibą w Warszawie, który został wpisany do KRS pod numerem 0000396490. Zgodnie z wpisem, przedmiotem działalności przedsiębiorcy jest m.in. pozostałe pośrednictwo pieniężne, pozostała finansowa działalność usługowa, gdzie indziej niesklasyfikowana, z wyłączeniem ubezpieczeń 6 i funduszy emerytalnych, działalność maklerska związana z rynkiem papierów wartościowych i towarów giełdowych, działalność związana z zarządzaniem funduszami, działalność świadczona przez agencje inkasa i biura kredytowe, kupno i sprzedaż nieruchomości na własny rachunek. W ramach prowadzonej działalności przedsiębiorca oferuje od 24 stycznia 2011 roku swoim klientom (posiadającym w Banku rachunek bankowy) dodatkowy kredyt o określonej wartości. Przyznany Limit Kredytu umożliwia Klientowi dokonywanie wypłat lub przelewów nie znajdujących pokrycia w dodatnim saldzie Rachunku. Zasady obsługi Limitu Kredytu są określone we wzorach umownych Tabeli Opłat i Prowizji rachunków bankowych prowadzonych dla Klientów indywidualnych w Polbank oraz Umowa o Linię Wspierającą i przedkładane są konsumentom do podpisania w momencie zawierania umowy. W wierszu 9.3.TOiP znajduje się zapis, zgodnie z którym opłata za obsługę nieterminowej płatności wynosi 39 zł. Zgodnie z §5 ust. 4 Umowy, w przypadku niedokonania w terminie wpłaty Kwoty Minimalnej stanowiącej spłatę całości lub części zadłużenia, Bank może rozpocząć dochodzenie wymagalnych należności z tytułu Umowy. Za obsługę nieterminowej płatności Bank każdorazowo nalicza opłatę w wysokości określonej w TOiP (w takiej sytuacji w okresie obowiązywania Umowy wyłączone są: uprawnienia Banku do naliczania odsetek ustawowych za opóźnienia wynikające z art. 481 Kodeksu Cywilnego oraz uprawnienia Banku do podwyższenia wysokości oprocentowania z tytułu zwiększenia ryzyka kredytowego Banku wynikającego z §12 ust. 6 Umowy. Natomiast §9 pkt 1 Umowy stanowi, że uchybienia postanowień Umowy, dotyczących zasad i terminu spłaty wymagalnego zadłużenia oznacza, że Bank może podjąć działania zmierzające do wyegzekwowania swoich wymagalnych należności, tj: a) telefonicznie, SMS-owo lub pisemnie informować Klienta o braku spłaty; b) wypowiedzieć Umowę, w przypadku nie wpłacenia przez Klienta w wyznaczonym terminie Kwoty Minimalnej za co najmniej 2 Miesiące Rozliczeniowe, po uprzednim, pisemnym wezwaniu Klienta do zapłaty wymagalnych należności z tytułu Umowy w terminie nie krótszym niż 7 dni od otrzymania wezwania; c) dochodzić zaspokojenia swoich wymagalnych należności z tytułu Umowy w drodze postępowania egzekucyjnego. W toku postępowania Bank przyznał, iż opłata za obsługę nieterminowej płatności jest naliczana w pierwszym dniu miesiąca następującego po upływie Miesiąca Rozliczeniowego. Przyznanie to nie budzi wątpliwości organu ochrony konsumentów, nie wymaga zatem dowodu w świetle przepisu 229 k.c. w związku z art. 84 u.o.k.i.k. Mając powyższe na uwadze Prezes UOKiK zważył, co następuje: Podstawą do rozstrzygania sprawy w oparciu o przepisy u.o.k.i.k jest uprzednie zbadanie przez Prezesa UOKiK, czy w danej sprawie zagrożony został interes publicznoprawny. Stwierdzenie, że to nastąpiło, pozwala na realizację celu tej ustawy, wskazanego w art. 1 ust. 1, którym jest określenie warunków rozwoju i ochrony konkurencji oraz zasad podejmowanej w interesie publicznoprawnym ochrony interesów przedsiębiorców i konsumentów. Zdaniem organu ochrony konsumentów, rozpatrywana sprawa ma charakter 7 publicznoprawny, albowiem wiąże się z ochroną interesu wszystkich konsumentów, którzy są lub będą klientami skarżonego przedsiębiorcy. Interes publicznoprawny przejawia się także w postaci zbiorowego interesu konsumentów. Zatem uzasadnione było w niniejszej sprawie podjęcie przez organ ochrony konsumentów działań przewidzianych w u.o.k.i.k. I. Uprawdopodobnienie stosowania praktyk, o których mowa w art. 24 u.o.k.i.k. Przepis art. 28 ust. 1 u.o.k.i.k. stanowi, że jeżeli w toku postępowania w sprawie praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów zostanie uprawdopodobnione – na podstawie okoliczności sprawy, informacji zawartych w zawiadomieniu lub innych informacji będących podstawą wszczęcia postępowania – że przedsiębiorca stosuje praktykę, o której mowa w art. 24, a przedsiębiorca, któremu jest zarzucane naruszenie tego przepisu, zobowiąże się do podjęcia lub zaniechania określonych działań zmierzających do zapobieżenia tym naruszeniom, Prezes Urzędu może, w drodze decyzji, nałożyć obowiązek wykonania tych zobowiązań. W związku z powyższym dla zastosowania art. 28 u.o.k.i.k. zachodzi w przedmiotowej sprawie konieczność uprawdopodobnienia naruszenia przez Polbank EFG Spółka Akcyjna z siedzibą w Warszawie przepisu art. 24 u.o.k.i.k. Art. 24 ust. 1 u.o.k.i.k. stanowi, iż „Zakazane jest stosowanie praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów. ”, natomiast art. 24 ust. 2 pkt 3 tejże ustawy określa, iż „Przez praktykę naruszającą zbiorowe interesy konsumentów rozumie się godzące w nie bezprawne działanie przedsiębiorcy, w szczególności nieuczciwe praktyki rynkowe lub czyny nieuczciwej konkurencji.” Oceny, czy w danym przypadku możemy mieć do czynienia z praktyką określoną w powyższym przepisie, dokonuje się na podstawie ustalenia łącznego spełnienia trzech przesłanek : A. działania przedsiębiorcy, B. wypełnienia znamion bezprawności, C. naruszenia zbiorowego interesu konsumentów. A. Działania przedsiębiorcy Zgodnie z przepisem art. 4 pkt 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, ilekroć w ustawie tej jest mowa o przedsiębiorcy, pojmuje się przez to w pierwszej kolejności przedsiębiorcę w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 2 lipca 2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej (tekst jednolity: Dz. U. z 2010 r., Nr 220, poz. 1447, z zm.). Przepis art. 2 ustawy o swobodzie działalności gospodarczej definiuje działalność gospodarczą jako zarobkową działalność wytwórczą, handlową, budowlaną, usługową oraz poszukiwanie, rozpoznawanie i wydobywanie kopalin ze złóż, a także działalność zawodową wykonywaną w sposób zorganizowany i ciągły. Przedsiębiorcą w rozumieniu art. 4 ust. 1 tej ustawy jest osoba fizyczna, osoba prawna i jednostka organizacyjna niebędąca osobą prawną, której odrębna ustawa przyznaje zdolność prawną - wykonująca we własnym imieniu działalność gospodarczą. Bank jest osobą prawną wpisaną do Krajowego Rejestru Sądowego. Prowadzona przez niego działalność gospodarcza wykonywana jest we własnym imieniu w sposób 8 zorganizowany, ciągły i ma charakter zarobkowy. Wobec powyższego, należy stwierdzić, iż Polbank EFG Spółka Akcyjna jest przedsiębiorcą w rozumieniu art. 4 pkt 1 u.o.k.i.k. B. Bezprawność działania Pojęcie bezprawności nie jest pojęciem prawnie zdefiniowanym. Należy zatem przyjąć, zgodnie z jego literalnym brzmieniem, że „działanie bezprawne” to zachowanie sprzeczne z nakazem lub zakazem zawartym w ustawie, rozporządzeniu wydanym na podstawie i dla wykonania ustawy, umową międzynarodową mającą bezpośrednie zastosowanie w stosunkach wewnętrznych oraz z zasadami współżycia społecznego. Bezprawność jest czynnikiem o charakterze obiektywnym, tj. niezależnym od wystąpienia szkody czy też zamiaru po stronie przedsiębiorcy dopuszczającego się działań bezprawnych. W art. 24 ust. 2 u.o.k.i.k. zamieszczono przykładowe wyliczenia praktyk zakazanych przez ustawodawcę. W niniejszej sprawie, wszczynając przeciwko przedsiębiorcy postępowanie w sprawie praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów, Prezes UOKiK stanął na stanowisku, iż bezprawność działań podejmowanych przez przedsiębiorcę wynika ze stosowania czynu nieuczciwej konkurencji określonego w art. 3 ust. 1 u.z.n.k, zgodnie z którym czynem nieuczciwej konkurencji jest działanie sprzeczne z prawem lub dobrymi obyczajami, jeżeli zagraża lub narusza interes innego przedsiębiorcy lub klienta. Uznanie danej praktyki za czyn nieuczciwej konkurencji wymaga więc wykazania, iż jest ona działaniem lub zaniechaniem podjętym w związku z prowadzoną działalnością gospodarczą, a jej negatywny wydźwięk przejawia się poprzez zagrożenie lub naruszenie interesu innego przedsiębiorcy (względnie przedsiębiorców) lub klienta (względnie klientów), jeżeli jednocześnie jest sprzeczne z prawem lub dobrymi obyczajami. 1 Powyższy przepis stanowi klauzulę generalną, niemniej jednak w doktrynie i orzecznictwie zaakceptowany jest pogląd, iż art. 3 ust. 1 może stanowić samodzielną podstawę do uznania praktyki za czyn nieuczciwej konkurencji, pomimo iż praktyka ta nie stanowi jednego ze stypizowanych czynów wyraźnie zakazanych, wymienionych w rozdziale II u.z.n.k. 2 W rozumieniu u.z.n.k dla uznania konkretnego działania lub zaniechania za czyn nieuczciwej konkurencji wystarczy, jeżeli narusza on prawo lub dobre obyczaje, przy czym sprzeczność z prawem lub dobrymi obyczajami nie musi istnieć jednocześnie. Ponadto do stwierdzenia bezprawności wystarczające jest wykazanie, iż dane działanie jest sprzeczne z prawem lub dobrymi obyczajami bez względu na winę, a nawet świadomość sprawcy. Bez znaczenia jest także zamiar i intencja podmiotu popełniającego dany czyn, istotny jest bowiem sam fakt bezprawności danego działania. 3 Przepis posługuje się pojęciem „klienta”, niemniej jednak w orzecznictwie uznaje się, iż pod tym terminem należy rozumieć także konsumenta w rozumieniu u.o.k.i.k. 4 Do wykazania bezprawności postępowania przedsiębiorcy, pozwalającego na pociągnięcie go do odpowiedzialności z tytułu czynu nieuczciwej konkurencji wystarczające jest wskazanie naruszenia przepisów prawa lub 1 J. Szwaja, Ustawa o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji – Komentarz, Warszawa 2000, s. 135; 2 Wyrok Sądu Apelacyjnego w Łodzi z dnia 31 lipca 1995, I ACr 308/95 – „Jeżeli określone działanie nie mieści się w katalogu czynów wyraźnie zakazanych przez ustawę należy na podstawie przewidzianej w art. 3 ustawy klauzuli generalnej, jako uniwersalnego zakazu nieuczciwej konkurencji, ocenić charakter tego działania z uwzględnieniem przesłanek zawartych w tym przepisie.” ; 3 J. Szwaja, … s. 147; 4 Wnioski wynikające z wyroku Sądu Najwyższego z dnia 23 kwietnia 2008r., III CSK 377/07; 9 dobrych obyczajów, który jednocześnie narusza lub może naruszać interes innego przedsiębiorcy lub klienta (konsumenta). Pojęcie dobrych obyczajów nie jest w prawie zdefiniowane, ale podobnie jak zasady współżycia społecznego, jest przedmiotem wielu orzeczeń sądowych oraz opracowań doktryny. Wskazuje się w nich, że dobre obyczaje to uczciwe zasady postępowania i ustalone zwyczaje w ujęciu etyczno-moralnym, a na ich treść składają się elementy etyczne i socjologiczne kształtowane przez oceny moralne i społeczne, stanowiące uzupełnienie porządku prawnego. W relacjach przedsiębiorców z konsumentami, istota zachowań zgodnych z dobrymi obyczajami została przedstawiona w jednym z wyroków 5 Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów, w którym sąd stwierdził, iż: istotą pojęcia dobrego obyczaju jest szeroko rozumiany szacunek dla człowieka. W stosunkach z konsumentami powinien on wyrażać się we właściwym informowaniu o przysługujących uprawnieniach, niewykorzystywaniem uprzywilejowanej pozycji profesjonalisty i rzetelnym traktowaniem partnerów umów. Za sprzeczne z dobrymi obyczajami można uznać działania zmierzające do niedoinformowania, dezorientacji, wywołania błędnego przekonania u konsumenta, także wykorzystania jego niewiedzy i naiwności. W celu dokonania oceny, czy dana praktyka narusza dobre obyczaje konieczne jest określenie skutków, jakie z niej wynikają zarówno dla konsumenta, jak i dla przedsiębiorcy. W postępowaniu wyjaśniającym ustalono, że przedsiębiorca nakłada na konsumenta zryczałtowaną opłatę z tytułu nieterminowego spłacania należności. Opłata pobierana jest od konsumenta w pierwszym dniu miesiąca następującego po upływie Miesiąca Rozliczeniowego bez względu na to, czy zostały w stosunku do niego poczynione konkretne czynności mające charakter windykacyjny. Jak wskazuje przedsiębiorca, pierwsze czynności wchodzące w zakres „obsługi nieterminowej płatności” mają miejsce w przedziale pięciu dni (tj. między pierwszym a piątym dniem miesiąca następującego po upływie Miesiąca Rozliczeniowego, będące jednocześnie pierwszymi dniami po upływie terminu płatności). Nie trudno wyobrazić sobie sytuację, w której konsument spłaca należność w postaci Kwoty Minimalnej w drugim, a nawet w pierwszym dniu (po obciążeniu w tym samym dniu jego konta zryczałtowaną opłatą za obsługę) miesiąca następującego po upływie Miesiąca Rozliczeniowego, a w stosunku do niego nie zostały podjęte jeszcze żadne czynności faktyczne tj. kontakt telefoniczny z Klientem w celu przypomnienia obowiązku zasilenia Rachunku Kwotą Minimalną. W takiej sytuacji po stronie Banku pojawiłyby się nieuzasadnione korzyści w postaci obciążenia konsumenta stałą, zryczałtowaną opłatą za obsługę nieterminowej spłaty należności, mimo że do faktycznej „obsługi” jeszcze nie doszło. Okres pięciu dni na podjęcie czynności windykacyjnych, łącznie z pobieraniem „z góry” opłaty za te czynności w pierwszym dniu, może – w ocenie Prezesa UOKiK – naruszać interesy konsumenta, stanowiąc jednocześnie postępowanie wbrew dobrym obyczajom, które nakazywałoby pobieranie opłat za jedynie faktycznie dokonane czynności. Dodatkowo należy zauważyć, że konsument nie jest informowany w umowie w jakich okresach czasowych będą dokonane pierwsze czynności z zakresu obsługi nieterminowej spłaty, jak również nie ma wiedzy na temat terminu obciążenia jego konta opłatą dodatkową wynikającą z w/w obsługi. Konsument podpisując umowę z Bankiem nie jest również pewny 5 Wyrok SOKiK z dnia 23 lutego 2006 r., XVII Ama 118/04; 10 czy w ogóle jakiekolwiek czynności mające na celu dochodzenie wymagalnych należności będą realizowane. Umowa w §5 przesądza jedynie, iż przedsiębiorca może rozpocząć podejmowanie w/w czynności, ale nie wskazuje kategorycznie, że je podejmie. Jednocześnie w zdaniu następnym Bank przesądza, iż mimo wszystko zostanie klientowi naliczona opłata z tytułu obsługi nieterminowej spłaty Kwoty Minimalnej. Nie wprowadza w tej kwestii jednoznaczności również §9 pkt 1 Umowy, który wskazuje jedynie na możliwość podjęcia przez Bank działań zmierzających do wyegzekwowania należności. Brak jednak w Umowie wskazania przesłanek, którymi będzie kierował się przedsiębiorca podejmując decyzję w indywidualnej sprawie, co do możliwości podjęcia faktycznych czynności mających na celu dochodzenie wymagalnych należności. Powyższa praktyka wprowadza niepewność po stronie konsumenta, jak również kreuje w jego świadomości wizerunek dowolności w zakresie zachowania przedsiębiorcy, obciążając jednocześnie jego samego dodatkowymi (również nieuzasadnionymi) opłatami. Reasumując należy stwierdzić, wyniki przeprowadzonego przez Prezesa UOKiK postępowania wskazują, iż przedsiębiorca mógł dopuścić się stosowania praktyki naruszającej zbiorowe interesy konsumentów, polegających na naliczaniu w pierwszym dniu miesiąca następującego po upływie miesiąca rozliczeniowego zryczałtowanych opłat za obsługę nieterminowych płatności kwot minimalnych w związku z zawartymi umowami na kredyt odnawialny, nawet w sytuacji gdy Bank nie podejmował działań, które uzasadniałyby naliczanie takich opłat. C. Naruszenie zbiorowych interesów konsumentów. Dla uprawdopodobnienia przez organ ochrony konsumentów stosowania przez przedsiębiorcę praktyki określonej w art. 24 u.o.k.i.k. konieczne jest także wykazanie, że w wyniku jej stosowania przez przedsiębiorcę naruszony został zbiorowy interes konsumentów. Zbiorowy interes konsumentów oznacza interes dotyczący ogółu, a naruszenie tego interesu może mieć miejsce, gdy skutkami działań sprzecznych z ustawą dotknięty jest szerszy krąg uczestników rynku, jak i wtedy, gdy działania te wywołują inne niekorzystne zjawiska. Do naruszenia zbiorowych interesów konsumentów konieczne jest, by działanie przedsiębiorcy zostało skierowane nie do konkretnego adresata, lecz do adresata, którego nie da się z góry oznaczyć indywidualnie. Wobec tego działanie to jest w stanie wywołać niekorzystne następstwa w odniesieniu do każdego z konsumentów (a nie jedynie wobec określonego konsumenta) i zagraża ono, przynajmniej potencjalnie, interesom każdego z członków zbiorowości konsumentów. Pojęcie zbiorowych interesów konsumentów było przedmiotem analizy Sądu Najwyższego, który w wyroku z dnia 10 kwietnia 2008 roku (sygn. akt III SK 27/07) stwierdził, iż praktyką naruszającą zbiorowe interesy konsumentów jest takie zachowanie przedsiębiorcy, które podejmowane jest w warunkach wskazujących na powtarzalność zachowania w stosunku do indywidualnych konsumentów wchodzących w skład grupy, do której adresowane są zachowania przedsiębiorcy w taki sposób, że potencjalnie ofiarą takiego zachowania może być każdy konsument będący klientem lub potencjalnym klientem przedsiębiorcy. W analizowanym stanie faktycznym zachowanie przedsiębiorcy dotyczyło szerokiego kręgu najsłabszych uczestników rynku, jakimi są konsumenci. Praktyka stosowana przez Bank odnosiła się do wszystkich tych osób, które zawarły z przedsiębiorcą Umowę o Linię Wspierającą , jak i zagrażały interesom wszystkim jego potencjalnym kontrahentom. Tym 11 samym bezprawne działanie przedsiębiorcy mogło godzić w interesy konsumentów o charakterze zbiorowym. Za uprawdopodobnione uznać zatem należy, że działanie przedsiębiorcy, polegające na naliczaniu w pierwszym dniu miesiąca następującego po upływie miesiąca rozliczeniowego zryczałtowanych opłat za obsługę nieterminowych płatności kwot minimalnych w związku z zawartymi umowami na kredyt odnawialny, nawet w sytuacji, gdy Bank nie podejmował działań, które uzasadniałyby naliczanie takich opłat, stanowi praktykę naruszającą zbiorowe interesy konsumentów, o której mowa w art. 24 ust. 2 pkt 3 u.o.k.i.k . Zgodnie z art. 28 u.o.k.i.k , jeżeli w toku postępowania w sprawie praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów zostanie uprawdopodobnione - na podstawie okoliczności sprawy, informacji zawartych w zawiadomieniu lub innych informacji będących podstawą wszczęcia postępowania z urzędu – że przedsiębiorca stosuje praktykę, o której mowa w art. 24 tejże ustawy, a przedsiębiorca, któremu jest zarzucane naruszenie tego przepisu, zobowiąże się do podjęcia lub zaniechania określonych działań zmierzających do zapobieżenia tym naruszeniom, Prezes UOKiK może w drodze decyzji, nałożyć obowiązek wykonania tych zobowiązań. Taka sytuacja zachodzi w niniejszej sprawie. Przedsiębiorca zobowiązał się do podjęcia działań zmierzających do zapobieżenia wzmiankowanym naruszeniom poprzez zaniechania pobierania opłat za obsługę nieterminowej płatności, w tym również do zmiany wzorca Umowa o Linię Wspierającą oraz inkorporowanie tych zmian do umów dotychczas obowiązujących, jak i przyszłych. Ponadto przedsiębiorca zobowiązał się do zwrotu wszystkich opłat za obsługę nieterminowej płatności pobranych od konsumentów, którzy zawarli z Bankiem Umowę o Linię Wspierającą, począwszy od momentu wprowadzenia Linii Wspierającej do oferty Banku, tj. od 24 stycznia 2011 roku do momentu wprowadzenia rozwiązań przyjętych w niniejszym zobowiązaniu. W świetle powyższego organ ochrony konsumentów uznał, że podjęte przez przedsiębiorcę zobowiązanie zmierza bezpośrednio do zapobieżenia naruszeniom art. 24 u.o.k.i.k. Tym samym możliwe jest uznanie, że spełniony został drugi, obok uprawdopodobnienia stosowania praktyki naruszającej zbiorowe interesy konsumentów, warunek niezbędny do wydania decyzji na podstawie art. 28 ust. 1 tejże ustawy. Mając powyższe na uwadze, należało orzec jak w pkt I sentencji. II. Stosownie do art. 28 ust. 3 u.o.k.i.k. w decyzji (…) Prezes Urzędu nakłada na przedsiębiorcę obowiązek składania w wyznaczonym terminie informacji o stopniu realizacji zobowiązań. Zgodnie z tym przepisem Polbank EFG Spółka Akcyjna z siedzibą w Warszawie został zobowiązany do złożenia sprawozdania o realizacji przyjętego zobowiązania do dnia 31 czerwca 2012r. Organ ochrony konsumentów nie nałożył na przedsiębiorcę kary pieniężnej, bowiem art. 28 ust. 4 u.o.k.i.k. stanowi, iż w przypadku wydania decyzji, o której mowa w ust. 1 nie stosuje się art. 26 i 27 oraz art. 106 ust. 1 pkt 4 , z zastrzeżeniem ust. 7 tejże ustawy. Mając powyższe na uwadze, należało orzec jak w pkt II sentencji. 12 Stosownie do treści art. 81 ust. 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów w związku z art. 479 28 §2 Kodeksu postępowania cywilnego od niniejszej decyzji przysługuje stronie odwołanie, które wnosi się za pośrednictwem Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów - Delegatury Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów w Bydgoszczy do Sądu Okręgowego w Warszawie - Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów, w terminie dwutygodniowym od dnia jej doręczenia. Z up. Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów Dyrektor Delegatury w Bydgoszczy Dorota Karczewska Otrzymują: 1. Polbank EFG Spółka Akcyjna 13 ul. Mokotowska 19 00-560 Warszawa 2. a/a.