RGD-10/2012

PREZES URZĘDU OCHRONY KONKURENCJI I KONSUMENTÓW D ELEGATURA UOK I K W G DAŃSKU 80-824 G DAŃSK , UL . P ODWALE P RZEDMIEJSKIE 30 T EL /F AX (58) 346-29-33, 346-29-32, 301-51-75 E- MAIL : GDANSK @ UOKIK . GOV . PL RGD. 61/5/12/IPW Gdańsk, 12 czerwca 2012 r. DECYZJA N R RGD. 10/2012 I. Na podstawie art. 28 ust. 1 i 2 w związku z art. 24 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 16 lutego 2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz. U. Nr 50, poz. 331 ze zm.), stosow- nie do art. 33 ust. 6 ww. ustawy i § 5 ust. 1 rozporządzenia Prezesa Rady Ministrów z dnia 1 lipca 2009 r. w sprawie właściwości miejscowej i rzeczowej delegatur Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów (Dz. U. Nr 107 poz. 887), po przeprowadzeniu po- stępowania w sprawie praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów, wszczę- tego z urzędu przeciwko przedsiębiorcy: „Zakład Wodociągów i Kanalizacji” Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością z siedzibą w Drawsku Pomorskim – działając w imieniu Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów: po uprawdopodobnieniu stosowania przez tego przedsiębiorcę praktyki narusza- jącej zbiorowe interesy konsumentów, o której mowa w art. 24 ust. 1 i 2 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, polegającej na stosowaniu we wzorcach umów zatytułowanych: A. Umowa Nr … /DTUR/2011 o dostawę wody i odprowadzenie ścieków – postanowień o treści: 1. Dostawca nie ponosi odpowiedzialności odszkodowawczej za szkody powstałe na skutek zalania wodą lub ścieki, a spowodowane: […] 2. Awarią instalacji i przyłączy posiadanych przez Odbiorcę usług, co jest niezgodne z art. 415 w zw. z art. 361 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks Cywilny (Dz. U nr 16, poz. 93 ze zm.) i sta- nowi naruszenie z art. 24 ust. 1 i ust. 2 ustawy o ochronie konkurencji i konsumen- tów; 2. Umowa może być rozwiązana przez każdą ze stron z zachowaniem trzymiesięcznego okresu wypowiedzenia ze skutkiem na koniec miesiąca kalendarzowego […], W razie naruszenia przez Dostawcę lub Odbiorcę postanowień niniejszej umowy, strona może rozwiązać umowę z zachowaniem trzydziestodniowego okresu wypo- wiedzenia , - co jest niezgodne z art. 8 ust. 1 ustawy z dnia 7 czerwca 2001 r. o zbiorowym za- opatrzeniu w wodę i zbiorowym odprowadzaniu ścieków (teks. jedn. Dz. U. z 2006 r. Nr 123, poz. 858 z późn. zm.) 2 B. Umowa Nr ... /DTUR?2011 na odprowadzanie ścieków bytowych, Umowa Nr … /DTUR/2011 na dostawę wody, Umowa Nr ... /DTUR/2011 na dostawę wody i od- prowadzenie ścieków bytowych - postanowienia o treści: Umowa może być zmieniona lub rozwiązana [...], a jednostronnie za uprzednim trzymiesięcznym okresem wypowiedzenia , co jest niezgodne z art. 8 ust. 1 ustawy z dnia 7 czerwca 2001 r. o zbiorowym zaopatrzeniu w wodę i zbiorowym odprowa- dzaniu ścieków; i przyjęciu zobowiązania ww. przedsiębiorcy do podjęcia działań zmierzających do zaniechania naruszenia zbiorowych interesów konsumentów, nakłada się na „Zakład Wodociągów i Kanalizacji” Sp. z o.o. z siedzibą w Drawsku Pomorskim obowiązek wykonania tego zobowiązania poprzez: – podpisywanie z konsumentami – od dnia uprawomocnienia się niniejszej de- cyzji – umów dotyczących zbiorowego zaopatrzenia w wodę i/lub zbiorowego odprowadzania ścieków w oparciu o nowe wzorce, nie zawierające zakwestionowanych zapisów, – przekazanie konsumentom – w terminie trzech miesięcy od dnia uprawo- mocnienia się niniejszej decyzji – aneksów zmieniających kwestionowane postanowienia w umowach wykonywanych. II. Na podstawie art. 28 ust. 3 ustawy z dnia 16 lutego 2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz. U. Nr 50, poz. 331 ze zm.), stosownie do art. 33 ust. 6 ww. usta- wy i § 5 ust. 1 rozporządzenia Prezesa Rady Ministrów z dnia 1 lipca 2009 r. w sprawie właściwości miejscowej i rzeczowej delegatur Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsu- mentów (Dz. U. Nr 107 poz. 887) – działając w imieniu Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów – nakłada się na „Zakład Wodociągów i Kanalizacji” Sp. z o.o. z siedzibą w Drawsku Pomorskim obowiązek przekazania w terminie czterech miesięcy od uprawomocnienia się niniejszej decyzji – informacji o realizacji przyjętego zobowią- zania. UZASADNIENIE W 2011 r. Prezes Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów (zwany dalej: Prezesem UOKiK lub Prezesem Urzędu) przeprowadził postępowanie wyjaśniające (sygn. sprawy: RGD. – 401/3/11/IW), mające na celu zbadanie sektora usług zbiorowego zaopatrzenia w wodę i zbiorowego odprowadzania ścieków w zakresie jego organizacji i regulacji. Analiza treści stosowanych przez Zakład Wodociągów i Kanalizacji Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością w Drawsku Pomorskim (zwana dalej: Spółką, przedsiębiorcą lub ZWiK) wzorców umów zawieranych z konsumentami, regulujących zasady świadczenia usług zbiorowego zaopatrzenia w wodę i zbiorowego odprowadzania ścieków, dała podstawę do podejrzenia, iż niektóre postanowienia stosowanych przez Spółkę wzorców umów zawie- ranych z konsumentami są sprzeczne z przepisami ustawy o zbiorowym zaopatrzeniu w wodę i zbiorowym odprowadzaniu ścieków (tekst jednolity: Dz. U. z 2006 r. Nr 123, poz. 858 z późn. zm.), a tym samym mogą stanowić praktykę naruszającą zbiorowe interesy konsumentów, o której mowa w art. 24 ust. 1 i ust. 2 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów. Mając to na uwadze Postanowieniem nr 47, w dniu 17 lutego 2012 r., wszczęto z urzędu postępowanie w sprawie stosowania przez Zakład Wodociągów i Kanalizacji Spółka z ogra- 3 niczoną odpowiedzialnością w Drawsku Pomorskim, praktyk naruszających zbiorowe inte- resy konsumentów, polegających na stosowaniu we wzorcach umów zatytułowanych: A. Umowa Nr … /DTUR/2011 o dostawę wody i odprowadzenie ścieków – postanowień o treści: 1. Dostawca nie ponosi odpowiedzialności odszkodowawczej za szkody powstałe na skutek zalania wodą lub ścieki, a spowodowane: […] 2. Awarią instalacji i przyłączy posiada- nych przez Odbiorcę usług, co jest niezgodne z art. 415 w zw. z art. 361 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks Cywilny (Dz. U nr 16, poz. 93 ze zm.) i stanowi naruszenie z art. 24 ust. 1 i ust. 2 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów; 2. Umowa może być rozwiązana przez każdą ze stron z zachowaniem trzymiesięcznego okresu wypowiedzenia ze skutkiem na koniec miesiąca kalendarzowego […]; W razie naruszenia przez Dostawcę lub Odbiorcę postanowień niniejszej umowy, strona może rozwiązać umowę z zachowaniem trzydziestodniowego okresu wypowie- dzenia , - co jest niezgodne z art. 8 ust. 1 ustawy z dnia 7 czerwca 2001 r. o zbiorowym zaopa- trzeniu w wodę i zbiorowym odprowadzaniu ścieków (teks. jedn. Dz. U. z 2006 r. Nr 123, poz. 858 z późn. zm.). B. Umowa Nr ... /DTUR?2011 na odprowadzanie ścieków bytowych, Umowa Nr …/DTUR/2011 na dostawę wody, Umowa Nr ... /DTUR/2011 na dostawę wody i od- prowadzenie ścieków bytowych - postanowienia o treści: Umowa może być zmieniona lub rozwiązana [...], a jednostronnie za uprzednim trzymiesięcznym okresem wypowiedzenia , co jest niezgodne z art. 8 ust. 1 ustawy z dnia 7 czerwca 2001 r. o zbiorowym zaopatrzeniu w wodę i zbiorowym odprowadzaniu ścieków; W pismach z dnia 5 marca 2012 r. i 15 marca 2012 r. Spółka przyznała, że wyniki analizy wzorców umów, dokonanej z uwzględnieniem zarzutów określonych w zawiadomienia o wszczęciu postępowania prowadzą do wniosku, iż istotnie wzorce te zawierają zapisy mo- gące stanowić naruszenie przepisów ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów. W związku z tym przedsiębiorca oświadczył, że zakwestionowane przez Prezesa Urzędu zapisy zostaną niezwłocznie usunięte ze wzorców umów i nie będą w przyszłości stosowa- ne. Zakład Wodociągów i Kanalizacji zobowiązał się również do podjęcia działań zmierza- jących do zapobieżenia stosowaniu praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów w przyszłości oraz do wprowadzenia zmian lub usunięcia kwestionowanych zapisów z obo- wiązujących umów. Zobowiązując się do zmiany treści kwestionowanych przez Prezesa UOKiK postanowień wzorców umów Spółka do pisma z dnia 5 marca 2012 r. załączyła zmienione, nowe wzor- ce umów na dostawę wody i/lub odprowadzanie ścieków. Natomiast w piśmie z dnia 15 marca 2011 r. Spółka, doprecyzowała, iż przesłane wraz z pismem z dnia 5 marca 2012 r. wzorce umów zawierają propozycję zmian, które Zakład Wodociągów i Kanalizacji zobo- wiązuje się wprowadzić po uzyskaniu akceptacji Prezesa Urzędu. 4 Z nowo opracowanych wzorców umów, stanowiących załączniki do pisma z dnia 5 marca 2012 r., wykreślono postanowienia o treści: - Dostawca nie ponosi odpowiedzialności odszkodowawczej za szkody powstałe na skutek zalania wodą lub ścieki, a spowodowane: […] awarią instalacji i przyłączy posiadanych przez Odbiorcę usług; - Umowa może być rozwiązana przez każdą ze stron z zachowaniem trzymie- sięcznego okresu wypowiedzenia ze skutkiem na koniec miesiąca kalendarzo- wego […]; - W razie naruszenia przez Dostawcę lub Odbiorcę postanowień niniejszej umo- wy, strona może rozwiązać umowę z zachowaniem trzydziestodniowego okre- su wypowiedzenia; - Umowa może być zmieniona lub rozwiązana […], a jednostronnie za uprzed- nim trzymiesięcznym okresem wypowiedzenia. W uzupełnieniu, złożonego w pismach z dnia 5 i 15 marca 2012 r. zobowiązania, Spółka wraz z pismem z dnia 27 kwietnia 2012 r. przekazała ostateczną wersję nowoopracowa- nych wzorców umów, w których dodatkowo zamieszczono postanowienie umowne o tre- ści: 2. Umowa niniejsza może być rozwiązana przez odbiorcę za uprzednim 3 miesięcznym okresem wypowiedzenia ze skutkiem na koniec miesiąca kalendarzowego . 3. Dostawca może rozwiązać niniejszą umowę jeżeli zostaną spełnione poniższe warunki: 1) Zaistnieje przyczyna odcięcia dostawy wody lub zamknięcia przyłącza kanalizacyj- nego: a) przyłącze wodociągowe lub przyłącze kanalizacyjne wykonano niezgodnie z przepi- sami prawa, b) odbiorca usług nie uiścił należności za pełne dwa okresy obrachunkowe, następu- jące pod dniu otrzymania upomnienia w sprawie uregulowania zaległej opłaty, c) jakość wprowadzonych ścieków nie spełnia wymogów określonych w przepisach prawa lub stwierdzono celowe uszkodzenie albo pominięcie urządzenia pomiaro- wego, d) został stwierdzony nielegalny pobór wody lub nielegalne odprowadzanie ścieków, to jest bez zawarcia umowy, jak również przy celowego uszkodzonych albo pomi- niętych wodomierzach lub urządzeniach pomiarowych. 2) Wobec zaistnienia przesłanek wymienionych w pkt 1) Dostawca odetnie dostawę wody lub zamknie przyłącze kanalizacyjne. 3) Odbiorca zostanie pisemnie wezwany do usunięcia zaistniałej przyczyny odcięcia do- stawy wody lub zamknięcia przyłącza kanalizacyjnego w terminie 30 dni od dnia otrzymania wezwania pod rygorem wypowiedzenia niniejszej umowy. 5 4) Pomimo otrzymania wezwania kreślonego w pkt. 3) Odbiorca nie usunie przyczyny odcięcia dostawy wody lub zamknięcia przyłacza kanalizacyjnego w określonym terminie. Postanowieniem nr 88 z dnia 6 kwietnia 2012 r. Prezes Urzędu zaliczył w poczet dowodów w postępowaniu w sprawie praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów, pro- wadzonego przeciwko przedsiębiorcy: „Zakład Wodociągów i Kanalizacji” Spółka z ograni- czoną odpowiedzialnością z siedzibą w Drawsku Pomorskim pod sygn. sprawy RGD. 61/5/12/IPW, uzyskane, w toku postępowania wyjaśniającego, o sygn. sprawy: RGD. 401/3/11/IW, pismo - Kwestionariusz „Zakładu Wodociągów i Kanalizacji” Spółki z o.o. z siedzibą w Drawsku Pomorskim wraz załącznikami (wpływ do Urzędu 28 lipca 2011 r.). Pismem z dnia 4 czerwca 2012 r. Prezes Urzędu zawiadomił przedsiębiorcę o zakończeniu postępowania dowodowego w sprawie oraz o prawie zapoznania się ze zgromadzonym materiałem i wypowiedzenia się w tym przedmiocie w wyznaczonym terminie. Przedsię- biorca oświadczył, iż odstępuje od prawa zapoznawania się z aktami zebranymi w trakcie postępowania. Prezes Urzędu ustalił, co następuje. Zakład Wodociągów i Kanalizacji Spółka z o.o. z siedzibą w Drawsku Pomorskim, której udziały w 100% należą do Gminy Drawsko Pomorskie, jest zarejestrowana w KRS pod numerem 0000057523. Prowadzi ona działalność gospodarczą polegającą na świadczeniu usług zbiorowego zaopatrzenia w wodę i zbiorowego odprowadzania ścieków na terenie Gminy Drawsko Pomorskie. W ramach prowadzonej działalności związanej ze zbiorowym zaopatrzeniem w wodę i zbiorowym odprowadzaniem ścieków, Spółka podpisuje z odbiorcami usług umowy zaty- tułowane: Umowa Nr … /DTUR/2011 o dostawę wody i odprowadzenie ścieków, Umowa Nr ... /DTUR/2011 na odprowadzanie ścieków bytowych, Umowa Nr ... /DTUR/2011 na dostawę wody, Umowa Nr ... /DTUR/2011 na dostawę wody i odprowadzenie ścieków by- towych . Wzorce tych umów zawierały postanowienia zakwestionowane przez Prezesa Urzędu w postanowieniu o wszczęciu postępowania w sprawie naruszenia zbiorowych inte- resów konsumentów. Prezes Urzędu zważył, co następuje. Dla rozstrzygnięcia sprawy w oparciu o przepisy ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów niezbędne jest uprzednie ustalenie, czy na skutek działań przedsiębiorcy zagrożony został interes publicznoprawny, bowiem bez spełnienia tego warunku Prezes Urzędu nie jest upoważniony do realizacji zasadniczego celu ustawy, który, zgodnie z jej art. 1 ust. 1, jest definiowany jako określenie warunków rozwoju i ochrony konkurencji oraz zasad podejmowanej w interesie publicznoprawnym ochrony interesów przedsiębior- ców i konsument ó w. Warunkiem koniecznym do zastosowania tej ustawy jest, aby działa- nie przedsiębiorcy – któremu zarzucono naruszenie jej przepisów – stanowiły potencjalne zagrożenie interesu publicznego, nie zaś jednostki lub grupy. Zdaniem Prezesa Urzędu rozpatrywana sprawa ma charakter publicznoprawny, albowiem działania Spółki nie były 6 ograniczone do określonych odbiorców, lub ich grupy. Dotyczyły wszystkich aktualnych i potencjalnych odbiorców wody i dostawców ścieków na terenie działania Spółki. Zgodnie z art. 24 ust. 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów zakazane jest sto- sowanie praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów. Stosownie do art. 24 ust. 2 ww. ustawy przez praktykę naruszającą zbiorowe interesy konsumentów rozumie się godzące w nie bezprawne działanie przedsiębiorcy, w szczególności: 1) stosowanie posta- nowień wzorców umów, które zostały wpisane do rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone, o którym mowa w art. 479 45 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. Nr 43, poz. 296 z późn. zm.); 2) naruszanie obowiązku udzielania konsumentom rzetelnej, prawdziwej i pełnej informacji; 3) nieuczci- we praktyki rynkowe lub czyny nieuczciwej konkurencji. Art. 24 ust. 3 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów przewiduje natomiast, że nie jest zbiorowym interesem kon- sumentów suma indywidualnych interesów konsumentów. Odpowiednio do art. 4 pkt 12 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów i art. 22 1 Ko- deksu cywilnego za konsumenta uważa się osobę fizyczną dokonującą czynności prawnej nie związanej bezpośrednio z jej działalnością gospodarczą lub zawodową. Zbiorowe interesy konsumentów podlegają zatem ochronie przed wymierzonymi w nie naruszeniami polegającymi na sprzecznych z prawem działaniach przedsiębiorców. Uznanie określonego działania przedsiębiorcy za niezgodne z zakazem stosowania praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów wymaga wykazania, że spełnione zostały kumulatywnie następujące przesłanki: − oceniane zachowanie musi być podejmowane przez podmiot będący przedsiębiorcą w rozumieniu przepisów ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, − praktyka godzi w zbiorowe interesy konsumentów, − zachowanie przedsiębiorcy nosi znamiona bezprawności. Status przedsiębiorcy Zgodnie z art. 4 pkt 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów przez przedsiębiorcę rozumie się przedsiębiorcę w rozumieniu przepisów o swobodzie działalności gospodarczej. Z art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 2 lipca 2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej (tj. Dz. U. z 2010 r. Nr 220, poz. 1447) wynika, że przedsiębiorcą jest osoba fizyczna, osoba prawna oraz jednostka organizacyjna niebędąca osobą prawną, która we własnym imieniu wykonuje działalność gospodarczą. W przedmiotowej sprawie Zakład Wodociągów i Kanalizacji Sp. z o.o. z siedzibą w Drawsku Pomorskim, będący stroną postępowania, bez wątpienia posiada status przed- siębiorcy, gdyż jest to spółką prawa handlowego, prowadzącą działalność gospodarczą na podstawie wpisu do rejestru przedsiębiorców Krajowego Rejestru Sądowego, a więc jest to podmiot prawa wyodrębniony organizacyjnie i majątkowo, prowadzący we własnym imie- niu działalność gospodarczą. Zachowania Spółki podlegają zatem kontroli dokonywanej na gruncie ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów. 7 Naruszenie zbiorowych interesów konsumentów Kolejną przesłanką, jaką należy wziąć pod uwagę w niniejszej sprawie jest wykazanie, iż kwestionowane zachowania przedsiębiorcy godzą w interesy konsumentów oraz, że za- grożone są zbiorowe interesy konsumentów. Ustawa o ochronie konkurencji i konsumentów nie objaśnia znaczenia pojęć godzenia w interesy konsumentów oraz zbiorowego interesu konsumentów. Należy przyjąć, że inte- resem, który podlega ochronie na podstawie art. 24 ustawy jest interes prawny, rozumia- ny jako określone potrzeby konsumenta uznane przez ustawodawcę za godne ochrony. Działanie przedsiębiorcy godzi w interesy konsumentów wtedy, gdy wywołuje negatywne skutki w sferze ich praw i obowiązków. Nie jest zbiorowym interesem suma indywidual- nych interesów konsumentów. W wyroku z dnia 10 kwietnia 2008 r. (sygn. akt III SK 27/07) Sąd Najwyższy wskazał, iż wystarczające dla stwierdzenia, że ma miejsce naruszenie zbiorowych interesów konsu- mentów powinno być ustalenie, że zachowanie przedsiębiorcy nie jest podejmowane w stosunku do zindywidualizowanych konsumentów, lecz względem członków danej grupy (określonego kręgu podmiotów) wyodrębnionych spośród ogółu konsumentów za pomocą wspólnego dla nich kryterium. W pojęciu praktyki naruszającej zbiorowe interesy konsu- mentów mieści się działanie przedsiębiorcy, które jest skierowane do oznaczonych, ale dostatecznie licznych konsumentów, o ile przy tym łączy ich wspólna cecha rodzajowa, np. przyłączenie do tej samej sieci wodociągowo-kanalizacyjnej 1 . W wyroku tym Sąd Najwyż- szy stanął na stanowisku, iż sformułowanie: nie jest zbiorowym interesem konsumentów suma indywidualnych interesów konsumentów należy rozumieć w ten sposób, że liczba indywidualnych konsumentów, których interesy zostały naruszone nie decyduje o tym, czy dana praktyka narusza zbiorowe interesy konsumentów. Praktyką naruszającą zbiorowe interesy konsumentów jest bowiem takie zachowanie przedsiębiorcy, które podejmowane jest w warunkach wskazujących na powtarzalność zachowania w stosunku do indywidual- nych konsumentów wchodzących w skład grupy, do której adresowane są zachowania przedsiębiorcy w taki sposób, iż potencjalnie ofiarą takiego zachowania może być każdy konsument będący klientem lub potencjalnym klientem przedsiębiorcy. Zgodnie ze stano- wiskiem Sądu Najwyższego, przez interes zbiorowy należy rozumieć zatem interes doty- czący konsumentów jako określonej zbiorowości. Naruszenie zbiorowego interesu konsu- mentów ma miejsce wówczas, gdy negatywnymi skutkami działań przedsiębiorcy dotknięty jest szerszy krąg uczestników rynku, mających status konsumentów. Do naruszenia zbio- rowego interesu konsumentów konieczne jest, żeby działanie przedsiębiorcy było skiero- wane nie do konkretnej osoby, lecz do grupy adresatów wyodrębnionych za pomocą wspólnego dla nich kryterium. Działanie o takim charakterze jest w stanie wywołać nieko- rzystne następstwa nie tylko w odniesieniu do konkretnych konsumentów, lecz wobec każ- dego z członków danej zbiorowości. Przy tym zaistnienie przesłanki naruszenia zbiorowego interesu konsumenta nie jest bezpośrednio uzależnione od liczby konsumentów, których interesy zostały rzeczywiście naruszone wskutek działań przedsiębiorcy. Istotne jest to, że 1 C. Banasiński, E. Piontek „ Ustawa o ochronie konkurencji i konsumentów. Komentarz ”, LexisNexis Warsza- wa 2009, str. 454. 8 przedmiotowe działanie może zagrozić, przynajmniej potencjalnie, interesom pewnego kręgu nieprofesjonalnych uczestników rynku. W przedmiotowej sprawie zakwestionowane zachowania Zakładu Wodociągów i Kanalizacji dotyczą zbiorowych interesów konsumentów, gdyż skierowane są do szero- kiego ich kręgu. Stosowane praktyki wymierzone są zatem we wszystkich rzeczywistych odbiorców świadczonych przez Spółkę usług, z którymi zawarto umowy określające zasady świadczenia na ich rzecz usług zbiorowego zaopatrzenia w wodę i zbiorowego odprowa- dzania ścieków na podstawie wzorców zakwestionowanych w toku prowadzonego postę- powania, jak również w jej potencjalnych i przyszłych kontrahentów. Zakwestionowane zachowania podejmowane są w sposób powtarzalny i powszechny, co wynika zresztą z samej natury wzorców umowy, jakimi posługuje się Spółka w obrocie gospodarczym. Wzorce umów skierowane są do szerokiego kręgu odbiorców, co z założenia oznacza, iż działanie przedsiębiorcy jest ustalone, jednakowe i powtarzalne we wszystkich przypadkach, gdy dany wzór umowy znajduje zastosowanie. Wskazuje to na naruszenie interesu publicznego, przez który należy rozumieć prawo wszystkich odbiorców przedsiębiorstwa (konsumentów) do korzystania z jego usług, którego to prawa mogą zo- stać pozbawieni wyłącznie na podstawie przepisów prawa. Bezprawność działań Ostatnią z przesłanek, jakie należy rozważyć w celu uprawdopodobnienia naruszenia zaka- zu określonego w art. 24 ust. 1 i 2 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, jest bezprawność podejmowanych przez przedsiębiorcę zachowań. Bezprawność ujmowana jest jako sprzeczność z obowiązującymi przepisami prawa. Prak- tyki przedsiębiorcy, by zakwalifikować je jako naruszające zbiorowe interesy konsumentów (…) muszą być zatem wymierzone w uprawnienia, jakie konsumentom przyznają obowią- zujące przepisy prawa” 2 . Porządek prawny, którego naruszenie może wypełniać dyspozycję art. 24 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, obejmuje normy prawa powszechnie obowiązują- cego, a także nakazy i zakazy wynikające z zasad współżycia społecznego i dobrych oby- czajów 3 . Same przepisy ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów nie regulują kon- strukcji bezprawności działań przedsiębiorcy. Artykuł 24 tej ustawy nie ma samodzielnego znaczenia prawnego, lecz powinien być interpretowany oraz stosowany w określonym kon- tekście normatywnym. W związku z tym, w celu konkretyzacji przesłanki bezprawności należy sięgnąć do przepisów innych ustaw. Na ich podstawie możliwe jest dokonanie oce- ny działań przedsiębiorcy w aspekcie ich zgodności z prawem 4 . W art. 24 ust. 2 ustawodawca wskazał przykładowe rodzaje praktyk, które naruszają zbiorowe interesy konsumentów, zaliczając do nich stosowanie postanowień wzorców umów, które zostały wpisane do Rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za nie- 2 Uchwała SN z dnia 13 lipca 2006 r. (sygn. akt III SZP 3/06), OSNP 2007/1-2/35. Por. również: M. Szydło: Publicznoprawna ochrona zbiorowych interesów konsumentów, Monitor Prawniczy nr 2004/17/791. 3 Wyrok SOKiK z dnia 13 listopada 2007 r. (sygn. akt XVII AmA 45/07). 4 Por. wyrok SOKiK z dnia 23 czerwca 2006 r. (sygn. akt XVIII AmA 32/05). 9 dozwolone, o którym mowa w art. 479 45 Kodeksu postępowania cywilnego, naruszanie obowiązku udzielania konsumentom rzetelnej, prawdziwej i pełnej informacji, nieuczciwe praktyki rynkowe lub czyny nieuczciwej konkurencji. Katalog ten nie jest jednak wyczerpu- jący. Ustawodawca posłużył się tutaj terminem w szczególności, co oznacza, że ma on charakter przykładowy. Zamiarem ustawodawcy było uznanie za praktykę określoną w art. 24 ust. 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów działań, które naruszyły przepisy innych aktów prawnych. Jak na to wskazuje ugruntowane orzecznictwo z zakresu praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów, oprócz praktyk literalnie wskazanych bez- pośrednio przez ustawodawcę w ustawie o ochronie konkurencji i konsumentów za prak- tyki naruszające zbiorowe interesy konsumentów można uznać zachowania naruszające przepisy innych ustaw, które nakładają na przedsiębiorcę określone obowiązki względem konsumenta. Zdaniem Sądu Najwyższego zachowania takie (…) stanowią bowiem jedno- cześnie zachowania bezprawne i skutkują zniesieniem, ograniczeniem lub zniekształceniem praw konsumentów, wpływając tym samym na chronioną przez przepis obowiązującego prawa sferę ich interesów. 5 Podkreślenia wymaga także, że bezprawność jest kategorią obiektywną. Rozważenia przy ocenie bezprawności wymaga zatem kwestia, czy zachowanie przedsiębiorcy było zgodne, czy też niezgodne z obowiązującymi zasadami porządku prawnego. O bezprawności dzia- łania decyduje całokształt okoliczności konkretnego stanu faktycznego 6 . Dla stwierdzenia bezprawności działania przedsiębiorcy bez znaczenia pozostaje ponadto strona podmioto- wa czynu, a zatem wina sprawcy (w znaczeniu subiektywnym, oznaczającym wadliwość procesu decyzyjnego sprawcy) i stopień tej winy (umyślność bądź nieumyślność), a także świadomość istnienia naruszonych norm prawnych. Bezprawność działań przedsiębiorcy i naruszenie zbiorowych interesów konsumentów wykazano poniżej, osobno dla każdego ze stawianych zarzutów. Stosownie do art. 26 ust. 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, jeżeli Prezes Urzędu stwierdzi naruszenie zakazu określonego w art. 24 tej ustawy wydaje decyzję o uznaniu praktyki za naruszającą zbiorowe interesy konsumentów i nakazującą zaniechanie jej stosowania. Zgodnie z art. 27 ust. 1 i 2 ww. ustawy decyzji, o której mowa w art. 26 nie wydaje się, jeżeli przedsiębiorca zaprzestał stosowania praktyki, o której mowa w art. 24. W takim przypadku Prezes Urzędu wydaje decyzję o uznaniu praktyki za naruszającą zbiorowe interesy konsumentów i stwierdzającą zaniechanie jej stosowania. Stosownie natomiast do art. 28 ust. 1 ww. ustawy, jeżeli w toku postępowania w sprawie praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów zostanie uprawdopodobnione – na pod- stawie okoliczności sprawy, informacji zawartych w zawiadomieniu, o którym mowa w art. 100 ust. 1, lub innych informacji będących podstawą wszczęcia postępowania – że przed- siębiorca stosuje praktykę, o której mowa w art. 24, a przedsiębiorca, któremu jest zarzu- cane naruszenie tego przepisu, zobowiąże się do podjęcia lub zaniechania określonych działań zmierzających do zapobieżenia tym naruszeniom, Prezes Urzędu może, w drodze decyzji, nałożyć obowiązek wykonania tych zobowiązań. 5 Uchwała SN z dnia 13 lipca 2006 r. (sygn. akt III SZP 3/06), OSNP 2007/1-2/35. 6 Wyrok SN z dnia 8 maja 2002 r. (sygn. akt I PKN 267/2001). 10 Postawiony w przedmiotowej sprawie Zakładowi Wodociągów i Kanalizacji zarzut stosowania praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów, o których mowa w art. 24 ust. 1 i ust. 2 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, dotyczy zamieszczenia w stosowanych w obrocie z konsumentami wzorcach umów zatytułowanych: A. Umowa Nr … /DTUR/2011 o dostawę wody i odprowadzenie ścieków – postanowień o treści: • Dostawca nie ponosi odpowiedzialności odszkodowawczej za szkody powsta- łe na skutek zalania wodą lub ścieki, a spowodowane: […] 2. Awarią instala- cji i przyłączy posiadanych przez Odbiorcę usług; • Umowa może być rozwiązana przez każdą ze stron z zachowaniem trzymie- sięcznego okresu wypowiedzenia ze skutkiem na koniec miesiąca kalenda- rzowego […]; • W razie naruszenia przez Dostawcę lub Odbiorcę postanowień niniejszej umowy, strona może rozwiązać umowę z zachowaniem trzydziestodniowego okresu wypowiedzenia; B. Umowa Nr ... /DTUR?2011 na odprowadzanie ścieków bytowych, Umowa Nr … /DTUR/2011 na dostawę wody, Umowa Nr ... /DTUR/2011 na dostawę wody i od- prowadzenie ścieków bytowych – postanowienia o treści: Umowa może być zmieniona lub rozwiązana [...], a jednostronnie za uprzednim trzymiesięcznym okresem wypowiedzenia. Ad A.1 Podstawą dochodzenia naprawienia szkody wyrządzonej czynem niedozwolonym jest art. 415 kodeksu cywilnego. Zgodnie z art. 415 w zw. z art. 361 kodeksu cywilnego, podmiot który wyrządził z własnej winy szkodę obowiązany jest do jej naprawienia w pełnej wyso- kości. Kwestionowane postanowienia zawarte w ww. wzorcach wykluczają natomiast z góry w sposób zupełny, odpowiedzialność przedsiębiorstwa wodociągowego za szkody powstałe na skutek zalania wodą lub ściekami, a spowodowane awarią instalacji i przyłączy posia- danych przez Odbiorcę usług, co może oznaczać, iż odpowiedzialność przedsiębiorstwa będzie wyłączona także w sytuacji, gdy owa awaria nastąpiła z jego winy, co może stanowić bezprawne działanie, o którym mowa w art. 24 ust. 1 i ust. 2 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów. Podkreślić bowiem należy, iż sam fakt posiadania instalacji i przyłączy nie determinuje auto- matycznie, iż winę za ich awarię ponosić będzie w każdej sytuacji właśnie Odbiorca usług. Możliwe są bowiem, zdaniem Prezesa Urzędu, sytuacje , w których awaria instalacji i przyłą- czy posiadanych przez Odbiorcę spowodowana będzie działaniem Zakładu Wodociągów i Kanalizacji, dokonanym bez udziału Odbiorcy. Ad A. 2 oraz B. Analizując przesłankę bezprawności kwestionowanych zachowań Zakładu Wodociągów i Kanalizacji należy wskazać, iż zgodnie z art. 6 ust. 1 ustawy o zbiorowym zaopatrzeniu, dostarczanie wody lub odprowadzanie ścieków odbywa się na podstawie pisemnej umowy o zaopatrzenie w wodę lub odprowadzanie ścieków zawartej przez przedsiębiorstwo wodo- ciągowo-kanalizacyjne i odbiorcę usług. Zgodnie z art. 8 ustawy o zbiorowym zaopatrzeniu przedsiębiorstwo wodociągowo-kanalizacyjne może odciąć dostawę wody lub zamknąć przyłącze kanalizacyjne, jeżeli: 11 1) przyłącze wodociągowe lub kanalizacyjne wykonano niezgodnie z przepisami pra- wa; 2) odbiorca usług nie uiścił należności za pełne dwa okresy obrachunkowe, następu- jące po dniu otrzymania upomnienia w sprawie uregulowania zaległej opłaty; 3) jakość odprowadzanych ścieków nie spełnia wymogów określonych w przepisach prawa lub stwierdzono celowe uszkodzenie albo pominięcie urządzenia pomiaro- wego; 4) został stwierdzony nielegalny pobór wody, to jest bez zawarcia umowy, jak rów- nież przy celowo uszkodzonych albo pominiętych wodomierzach lub urządzeniach pomiarowych. Formułując powyższy przepis ustawodawca nie posłużył się terminem w szczególności lub podobnym. Oznacza to, że ww. katalog ma charakter zamknięty. Przedsiębiorstwo wodo- ciągowo-kanalizacyjne nie może zaprzestać świadczenia usług na rzecz odbiorców w in- nych przypadkach niż określone w ustawie. Skoro tylko w wymienionych enumeratywnie przypadkach przedsiębiorstwo wodociągowo-kanalizacyjne może odciąć wodę lub zamknąć przyłącze kanalizacyjne, to też tylko w tych samych przypadkach można umowę wypowie- dzieć. Przyczyny wypowiedzenia umowy przez przedsiębiorstwo wodociągowo- kanalizacyjne są więc enumeratywnie wyliczone. Rozwiązanie umowy oznacza praktycznie zaprzestanie świadczenia usługi dostarczania wody lub odprowadzania ścieków. W ocenie Prezesa Urzędu, brzmienie postanowienia umownego, zgodnie z którym umowa może być rozwiązana przez każdą ze stron z zachowaniem 3 miesięcznego bądź 30 dnio- wego okresu wypowiedzenia nie znajduje odzwierciedlenia w brzmieniu art. 8 ust. 1 usta- wy o zbiorowym zaopatrzeniu. Zdarzenia, objęte hipotezami powołanego wyżej przepisu obejmują bowiem ściśle określone sytuacje, w których może nastąpić odcięcie dostawy wody lub zamknięcie przyłącza kanalizacyjnego i nie dopuszczają rozwiązania umowy przez przedsiębiorcę z dowolnej przyczyny. Oznacza to, że kwestionowane postanowienie umowne może statuować możliwość prze- kroczenia przez Zakład Wodociągów i Kanalizacji jej ustawowych kompetencji jako do- stawcy usług wodociągowych i kanalizacyjnych w zakresie możliwości wstrzymania świad- czenia usług. Postanowienie to przewiduje bowiem możliwość podjęcia działań powodują- cych odcięcie dostaw wody lub zamknięcie przyłącza kanalizacyjnego, bez określenia przy- czyn rozwiązania umowy, a więc także w sytuacjach, które nie zostały objęte art. 8 ust. 1 ustawy o zbiorowym zaopatrzeniu. Stąd, w ocenie Prezesa Urzędu, pozbawienie konsumentów przysługującej im z mocy ustawy ochrony przed zaprzestaniem przez przedsiębiorstwo wodociągowo – kanalizacyjne świadczenia usług, będącego skutkiem rozwiązania umowy na skutek wypowiedzenia jej przez przedsiębiorcę, może być sprzeczne z art. 8 ust. 1 ww. ustawy. Zachowania Zakładu Wodociągów i Kanalizacji mogą godzić w interesy konsumentów, gdyż stosowanie w ww. wzorcach umów kwestionowanej klauzuli może pozbawiać odbior- ców możliwości korzystania z usługi o charakterze powszechnym, niezbędnej dla prawi- dłowego funkcjonowania każdego gospodarstwa domowego. Działanie przedsiębiorcy, nie respektującego tej ochrony, przewidzianej w powszechnie obowiązujących przepisach 12 prawa, może być uznane za godzące w interesy konsumentów, gdyż może wywoływać negatywne skutki w sferze uprawnień konsumentów, a tym samym może stanowić bez- prawne działanie, o którym mowa w art. 24 ust. 1 i ust. 2 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów. W niniejszej sprawie za spełnioną należy uznać także trzecią przesłankę. Wzorce umów zawierające kwestionowane postanowienie skierowane są nie do ściśle zindywidualizowa- nego konkretnego konsumenta, lecz do z góry nieokreślonej, niemożliwej do zidentyfiko- wania liczby konsumentów, których sytuacja jest identyczna i wspólna. Tak więc kwestio- nowane działania Zakładu Wodociągów i Kanalizacji godzą w zbiorowe interesy konsumen- tów. W tym stanie rzeczy stwierdza się, iż wszystkie wskazane wcześniej przesłanki, wynikające z art. 24 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, zostały uprawdopodobnione. Stosownie do art. 28 ust. 1 ww. ustawy, jeżeli w toku postępowania w sprawie praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów zostanie uprawdopodobnione – na pod- stawie okoliczności sprawy, informacji zawartych w zawiadomieniu, o którym mowa w art. 100 ust. 1, lub innych informacji będących podstawą wszczęcia postępowania – że przed- siębiorca stosuje praktykę, o której mowa w art. 24, a przedsiębiorca, któremu jest zarzu- cane naruszenie tego przepisu, zobowiąże się do podjęcia lub zaniechania określonych działań zmierzających do zapobieżenia tym naruszeniom, Prezes Urzędu może, w drodze decyzji, nałożyć obowiązek wykonania tych zobowiązań, a stosownie do art. 28 ust. 2 mo- że też określić termin ich wykonania. Wobec tego, że naruszenie przez Zakład Wodociągów i Kanalizacji Sp. z o.o. z siedzibą w Drawsku Pomorskim zakazu wynikającego z art. 24 ust. 1 i ust. 2 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów zostało w postępowaniu uprawdopodobnione, a skarżony przedsiębiorca zobowiązał się do podjęcia działań, które w sposób wystarczający zmierzają do usunięcia tego naruszenia, Prezes Urzędu stwierdził, iż zaistniały niezbędne przesłanki do wydania decyzji na podstawie art. 28 ust. 1 i 2 ustawy. Przyjmując zobowiązanie Za- kładu Wodociągów i Kanalizacji do podjęcia działań zmierzających do zaniechania naruszenia zbiorowych interesów konsumentów Prezes UOKiK nałożył na Spółkę obowiązek jego wykonania poprzez: – podpisywanie z konsumentami – od dnia uprawomocnienia się niniejszej decyzji – umów dotyczących zbiorowego zaopatrzenia w wodę i/lub zbiorowego odprowadza- nia ścieków w oparciu o nowe wzorce, nie zawierające zakwestionowanych zapisów, – przekazanie konsumentom – w terminie trzech miesięcy od dnia uprawomocnienia się niniejszej decyzji – aneksów zmieniających kwestionowane postanowienia w umowach wykonywanych. Zdaniem Prezesa określony w decyzji termin na wykonanie przyjętego zobowiązania jest wystarczający do skutecznego podjęcia przez Spółkę niezbędnych czynności, biorąc pod uwagę działania przedsiębiorcy w tym zakresie, jak również jego możliwości organizacyjne i techniczne. Wobec powyższego orzeczono jak w punkcie I sentencji decyzji. 13 Ad. II Odpowiednio do art. 28 ust. 3 ustawy, w decyzji, o której mowa w ust. 1 tego artykułu, Prezes Urzędu nakłada na przedsiębiorcę obowiązek składania w wyznaczonym terminie informacji o stopniu realizacji zobowiązań. Biorąc pod uwagę powyższą konstatację Prezes UOKiK nałożył na Spółkę, na podstawie art. 28 ust. 3 ustawy, obowiązek przekazania - w terminie czterech miesięcy od uprawo- mocnienia się niniejszej decyzji - informacji dotyczących realizacji przyjętego zobowiąza- nia. Prezes UOKiK uznał, że określony wyżej termin na przekazanie informacji o stopniu realizacji przyjętego zobowiązania jest wystarczający. Wobec powyższego orzeczono jak w punkcie II sentencji decyzji. POUCZENIE: Stosownie do treści art. 81 ust. 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów w związku z art. 479 28 § 2 k.p.c. – od niniejszej decyzji przysługuje odwołanie do Sądu Okręgowego w Warszawie – Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów, w terminie dwu- tygodniowym od dnia jej doręczenia, za pośrednictwem Prezesa Urzędu Ochrony Konku- rencji i Konsumentów – Delegatury Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów w Gdań- sku. Z UP . P REZESA U RZĘDU O CHRONY K ONKURENCJI I K ONSUMENTÓW R OMAN J ARZĄBEK D YREKTOR D ELEGATURY UOK I K W G DAŃSKU Otrzymuje: Zakład Wodociągów i Kanalizacji Sp. z o.o. w Drawsku Pomorskim ul. Podmiejska 3 78 – 500 Drawsko Pomorskie