RLU-22/2003

PREZES URZĘDU OCHRONY KONKURENCJI I KONSUMENTÓW DELEGATURA URZĘDU OCHRONY KONKURENCJI I KONSUMENTÓW W LUBLINIE 20-074 Lublin, ul. Spokojna 9a Tel. (0-81) 532-35-31, 532-54-48, Tel/Fax (0-81) 532-08-26 E-mail: lublin@uokik.gov.pl Lublin , dnia 07 sierpnia 2003 r. RLU – 56S-12/03/MW DECYZJA RLU – 22/03 Na podstawie art. 9 w związku z art.89 ustawy z dnia 15 grudnia 2000 r. o ochronie konkurencji i konsumentów ( tekst jednolity Dz. U. z 2003 r. Nr 86 poz. 804 ), oraz stosownie do art. 28 ust. 6 tej ustawy i par 6 rozporządzenia Prezesa Rady Ministrów z dnia 19 lutego 2002 r. w sprawie określenia właściwości miejscowej i rzeczowej delegatur Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów (Dz.U. nr18 poz. 172 ze zm . ), po przeprowadzeniu postępowania antymonopolowego wszczętego z urzędu , przeciwko Samodzielnemu Publicznemu Zakładowi Opieki Zdrowotnej w Świdniku , działając w imieniu Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów : uznaje się za ograniczającą konkurencję i naruszającą zakaz , o którym mowa w art. 8 ust. 1 i 2 ust.1 ustawy wymienionej wyŜej , praktykę polegającą na pobieraniu przez SP ZOZ w Świdniku ryczałtowej opłaty od rodzin osób zmarłych w szpitalu tytułem udostępnienia pomieszczeń do wydawania zwłok w wysokości 183 zł ( brutto) i nakazuje zaniechania jej stosowania . Uzasadnienie W dniu 23.05.2003r. Prezes Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów podjął postępowanie wyjaśniające w sprawie pobieranych przez Samodzielny Publiczny Zespół Opieki Zdrowotnej w Świdniku (zwany dalej SP ZOZ ) opłat o rodzin osób zmarłych w tym szpitalu. W toku postępowania SPZOZ wyjaśnił i udokumentował, Ŝe pobiera od 2 rodzin osób zmarłych w szpitalu zryczałtowaną opłatę w wysokości 150 zł (netto ) za udostępnienie pomieszczeń do wydawania zwłok. Wyjaśnił, Ŝe jest to kwota związana z kosztami, które ponosi szpital w związku z utrzymaniem tego typu pomieszczeń. Koszty te to : - koszty osobowe pracownika zatrudnionego i zajmującego się wydawaniem zwłok, - koszty eksploatacyjne pomieszczeń 103, 66 m2 ( wraz z chłodnią zwłok ), - energia elektryczna i cieplna, - remonty , środki czystościowe, - podatki. SP ZOZ wyjaśnił ponadto, Ŝe zatrudniony pracownik nieodpłatnie przygotowuje zwłoki do pogrzebu, zgodnie z Instrukcją Nr 35/61 Ministra Zdrowia i Opieki Społecznej z dnia 9.06.1961 r. ( Dz.Urz.MZ o OS Nr 13 poz. 89). Wg stanowiska SP ZOZ, zgon nie jest procedurą medyczną , Kasa Chorych ( obecnie Narodowy Fundusz Zdrowia ) płaci tylko za procedury medyczne. Rodzina zmarłego otrzymuje od ZUS środki finansowe na pokrycie kosztów związanych z pogrzebem. W tej sytuacji SP ZOZ jako jednostka samofinansująca się zmuszona jest pobierać opłaty, które w minimalnym stopniu pokrywają koszty związane z wydaniem zwłok i pogrzebem. Wg wyjaśnień SPZOZ opłata ryczałtowa pobierana jest za to, Ŝe rodzinie osoby zmarłej w szpitalu nie ogranicza się dostępu do pomieszczeń do wydawania zwłok i rodzina sama decyduje o ceremonii pogrzebowej. SP ZOZ przedstawił ponadto : - regulamin wewnętrzny kostnicy, - zgodę Starostwa jako organu załoŜycielskiego na pobieranie opłat- pismo EKZ I 8022/6-4/02 z dnia 16.05.2002 r. - pismo Z VII 16/04/2002 r. z dnia 16.04.2002 r. - informację dla osób odbierających zwłoki z dnia 18.02.2003 r. W świetle zebranych informacji fakt pobierania opłaty ryczałtowej w wysokości 183 zł brutto od rodziny osób zmarłych w tym szpitalu przez ZP ZOZ w Świdniku był bezsporny. W związku z powyŜszym, organ antymonopolowy pismem z dnia12.06.2003 r. zwrócił się do Ministerstwa Zdrowia w Warszawie, z zapytaniem , czy SPZOZ moŜe pobierać od rodzin osób zmarłych w 3 szpitalu opłatę ryczałtową za udostępnienie pomieszczeń do wydawania zwłok , a jeŜeli tak to na jakiej podstawie prawnej? W odpowiedzi, organ antymonopolowy uzyskał stanowisko Ministerstwa Zdrowia Departament Organizacji Ochrony Zdrowia w powyŜszej kwestii , które pismem z dnia 24.06. 2003 r. znak OZO-3734-073/71/AL wskazywało na bezpodstawność i bezprawność pobierania przez SPZOZ takiej opłaty. Mając powyŜsze na względzie, a równieŜ biorąc pod uwagę dotychczasowe orzecznictwo w sprawach antymonopolowych, organ antymonopolowy stanął na stanowisku, Ŝe pobieranie opłaty ryczałtowej od rodzin osób zmarłych w szpitalu tytułem udostępnienia pomieszczeń do wydawania zwłok stanowi bezsporne naruszenie ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, poprzez naruszenie zakazu naduŜywania pozycji dominującej na rynku, polegające na bezpośrednim narzucaniu nieuczciwych cen, a więc stanowi naruszenie art. 8 ust.1 i ust. 2 pkt. 1 cyt. ustawy. W ocenie Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów w sprawie zaszły przesłanki do zastosowania art. 89 ustawy, a mianowicie sprawa powyŜsza jest sprawą mniejszej wagi dla ochrony konkurencji i konsumentów. W dniu 14 lipca 2003 r. Prezes Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów wszczął postępowanie administracyjne przeciwko Samodzielnemu Publicznemu Zakładowi Opieki Zdrowotnej w Świdniku, zarzucając mu naruszenie art. 8 ust. 1 i 2 pkt.1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów , poprzez naduŜywanie pozycji dominującej na lokalnym rynku usług prosektoryjnych w Świdniku, poprzez narzucanie rodzinom osób zmarłych w szpitalu nieuczciwych cen. Powołując się w uzasadnieniu Postanowienia równieŜ na stanowisko Ministerstwa Zdrowia – Departament Prawny w przedmiotowej sprawie, mając na względzie dyspozycję art. 89 ust. 1 ustawy zwrócił się do SP ZOZ w Ś. o przyznanie się do naruszenia w/w przepisów ustawy oraz poinformował o konsekwencjach prawnych takiego przyznania. Pismem z dnia 28.07.2003 r. SP ZOZ w Świdniku ustosunkowując się do zarzutów przedstawionych we wszczęciu postępowania przyznał się do stosowania zarzucanych mu czynów oraz do naruszenia przepisów ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów - art. 8 ust. 1i 2 pkt. 1 . Wyjaśnił równieŜ , Ŝe z dniem 01.08. 2003 r. zaprzestaje pobierania opłat ryczałtowych za udostępnienie pomieszczeń do wydawania zwłok. 4 W związku z powyŜszym , Prezes Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów , rezygnując z przeprowadzenia postępowania dowodowego ustalił i zwaŜył co następuje : Bezspornym jest fakt pobierania przez SP ZOZ w Świdniku opłaty ryczałtowej w wysokości 183 zł brutto od rodzin osób zmarłych w szpitalu tytułem udostępnienia pomieszczeń do wydawania zwłok. Opłata ta pobierana była od maja 2002 r. Opłata powyŜsza ustalona została w celu pokrycia kosztów utrzymania tego typu pomieszczeń, w tym kosztów osobowych zatrudnionego pracownika zajmującego się wydawaniem zwłok, kosztów eksploatacyjnych pomieszczeń wraz z chłodnią , energii elektrycznej i cieplnej , remontów, środków czystościowych i podatków. Przyjmując ( na podstawie wyjaśnień strony) , Ŝe w SPZOZ w Świdniku średnio w miesiącu umiera 15 osób , do SP ZOZ w Świdniku tytułem pobieranej opłaty wpływała kwota 2 745 zł (brutto). SPZOZ w Świdniku jest w posiadaniu jedynej na terenie Świdnika a chłodni do przechowywania zwłok oraz pomieszczeń związanych z wykonywaniem usługi przygotowywania zwłok do pogrzebu. Zgodnie z procedurami szpitalnymi określonymi w Ramowym Regulaminie Postępowania w Czasie Śmierci Chorego w Szpitalu, a zawartymi w Instrukcji Nr 35 /61 Ministra Zdrowia i Opieki Społecznej (Dz.Urz.MZ i OS Nr 13 poz. 89 wraz ze zm. ) zwłoki wszystkich osób, które umrą w szpitalu są przewoŜone do pomieszczeń kostnicy, tamŜe są przechowywane w chłodni, oraz w tych pomieszczeniach wykonywana jest usługa przygotowywania zwłok do pogrzebu, polegająca na myciu, goleniu, ubieraniu oraz włoŜeniu do trumny. Ponadto, SP ZOZ w Świdniku posiada pomieszczenie – kaplicę, która słuŜy do organizowania usługi uroczystego poŜegnania zwłok z rodziną. Opłata ryczałtowa w wysokości 183 zł brutto pobierana jest od wszystkich rodzin osób zmarłych, niezaleŜnie od rodzaju i ilości świadczonych usług oraz niezaleŜnie od tego jak długo zwłoki są przechowywane w chłodni. Art. 8 . ust. 1 ustawy stanowi , Ŝe zakazane jest naduŜywanie pozycji dominującej na rynku właściwym przez jednego lub kilku przedsiębiorców. Art. 8 ust.2 pkt.1 stanowi, Ŝe naduŜywanie pozycji dominującej polega w szczególności na bezpośrednim lub pośrednim narzucaniu cen, w tym cen nadmiernie wygórowanych albo raŜąco 5 niskich, odległych terminów płatności lun innych warunków zakupu albo sprzedaŜy towarów . Jak wykazano wyŜej, SPZOZ w Świdniku będąc uŜytkownikiem i dysponentem jedynych w tym mieście pomieszczeń do przechowywania zwłok posiada pozycję dominującą na lokalnym rynku usług związanych z przechowywaniem zwłok ludzkich oraz przygotowaniem ich do pogrzebu w odniesieniu do zwłok osób, które zmarły w szpitalu. W przedmiotowej sprawie SP ZOZ świadcząc usługi prosektoryjne działa w warunkach pozbawionych konkurencji , a więc w stosunkach z kontrahentami oraz konsumentami moŜe wykorzystywać swoją siłę rynkową narzucając im warunki umowy, w tym warunki cenowe. Przejawem naduŜycia tej pozycji przez SP ZOZ, w opinii Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów jest narzucanie rodzinom osób zmarłych w szpitalu nieuczciwych cen, poprzez narzucenie opłaty ryczałtowej w wysokości 183 zł tytułem udostępniania pomieszczeń do wydawania zwłok. W/w przepis ustawy nie wymienia wszystkich kryteriów ceny nieuczciwej, jedynie przykładowo wskazując elementy ceny nieuczciwej takie jak : cenę nadmiernie wygórowaną albo raŜąco niską, odległe terminy płatności albo inne warunki zakupu lub sprzedaŜy towaru. Zdaniem Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów cena ryczałtowa stosowana przez SP ZOZ w Świdniku jest ceną nieuczciwą z następujących względów : 1. Art. 2 ust. 1 ustawy o cenach z dnia 05.07.2001 r. ( Dz.U. 2001 Nr 87 poz. 1050 ze zm. ) stanowi, Ŝe ceny towarów i usług uzgadniają strony zawierające umowę. Definicja usług zawarta w art. 3 ust.1 pkt. 10 tej ustawy mówi, Ŝe usługą jest czynność świadczona odpłatnie wymieniona w klasyfikacji wydanych na podstawie przepisów o statystyce publicznej. Wspomniane przepisy to ustawa o statystyce publicznej z dnia 29.06.1995 r. ( Dz.U.1995 Nr 88 poz. 439 ze zm. ), która wprowadza obowiązek stosowania standardów klasyfikacyjnych, w tym równieŜ Klasyfikację Wyrobów i Usług (KwiU). Zatem, przedsiębiorca moŜe pobierać opłatę za świadczoną usługę, o ile tytuł usługi wymieniony jest we wspomnianej Klasyfikacji Wyrobów i Usług. W przedmiotowej sprawie tytuł usługi, za który SPZOZ pobiera opłatę „ udostępnienie pomieszczeń do wydawania zwłok” nie jest wymieniony w KW i U . Wnioskować więc naleŜy , Ŝe SP ZOZ nie ma prawa pobierać opłaty ryczałtowej pod w/w tytułem. 6 W konkluzji więc, stosowanie cen w sposób bezprawny stanowi o tym , Ŝe stosowana cena jest ceną nieuczciwą . 2. Jak wynika z ustalonego stanu faktycznego cena ryczałtowa w wysokości 183 zł pobierana od rodzin osób zmarłych w szpitalu przez SPZOZ w Świdniku skalkulowana została w ten sposób, by opłaty z tytułu udostępniania pomieszczeń do wydawania zwłok pokryły koszty eksploatacji tych pomieszczeń łącznie z kosztami zatrudnienia pracownika. Jednocześnie SPZOZ w Świdniku deklaruje, Ŝe usługę przygotowania zwłok do pogrzebu, a polegającą na myciu, goleniu, ubieraniu, włoŜeniu zwłok do trumny wykonuje bezpłatnie. Wykonując usługę przygotowania zwłok do pogrzebu wykorzystuje oczywiście pomieszczenia kostnicy i zatrudnionego tam pracownika. Deklaracja SPZOZ jest więc sprzeczna z wyjaśnieniami dotyczącymi składników kosztowych opłaty ryczałtowej. Z powyŜszego wynika, Ŝe rodziny osób zmarłych w szpitalu wnosząc ryczałtowa opłatę w wysokości 183 zł pokrywają wszystkie koszty wynikające z funkcjonowania kostnicy, a więc płacą równieŜ za mycie, golenie, ubieranie oraz włoŜenie zwłok do trumny . W opinii Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów pobieranie w/w opłat od rodzin osób zmarłych w szpitalu jest działaniem bezprawnym. Stanowisko to potwierdzone zostało w/w pismem Ministerstwa Zdrowia w Warszawie. Usługi takie, zdaniem organu antymonopolowego, wykonywane w stosunku do osób zmarłych w szpitalu, powinny być wykonywane bezpłatnie. Wynika to, wobec braku szczegółowych regulacji prawnych w tym zakresie, z treści art. 354 par 1 k.c., który stanowi , Ŝe dłuŜnik powinien wykonać zobowiązanie zgodnie z jego treścią i w sposób odpowiadający jego celowi społeczno – gospodarczemu oraz zasadom współŜycia społecznego , a jeŜeli istnieją w tym zakresie ustalone zwyczaje – takŜe w sposób odpowiadający tym zwyczajom. Ustalonym zwyczajem tego typu jest – czemu nie zaprzecza SP ZOZ w Świdniku , Ŝe obowiązki takie obciąŜają szpital, który powinien wykonywać je bezpłatnie w ramach świadczeń zdrowotnych. Zwyczaj ten ukształtował się w wyniku kilkudziesięcioletniego obowiązywania, aktualnie juŜ nieobowiązującej, Instrukcji 35/61 Ministra Zdrowia i Opieki Społecznej w sprawie regulaminów szpitalnych ( Dz.Urz.MziOS Nr 13, poz. 89) z dnia 9 czerwca 1961 r. , zgodnie z którą w par. 20 „ personel szpitala obowiązany jest zwłoki osób zmarłych w szpitalu przed włoŜeniem do trumny umyć, ogolić, ubrać w odzieŜ w której zmarły przybył do szpitala”. O istnieniu zwyczaju w tym zakresie 7 świadczy fakt, Ŝe wspomniany sposób postępowania jest powszechnie stosowany przez ogół szpitali, w tym równieŜ był stosowany w SP ZOZ w Świdniku, znany i aprobowany przez społeczeństwo. PowyŜsze stanowisko uzasadnione jest takŜe celem społeczno – gospodarczym usług zdrowotnych, albowiem usługi te w stosunku do osób ubezpieczonych powinny być wykonywane bezpłatnie ( wyrok Sądu Okręgowego w Warszawie – Sądu Antymonopolowego z dnia 20 lutego 2002 r. – sygn. akt XVII Ama 15/01).. Uwagi powyŜsze dotyczą równieŜ usługi przechowywania zwłok w chłodni przez okres potrzebny do przygotowania pogrzebu. Zatem, pobieranie przedmiotowych opłat przez dysponenta prosektorium jest bezprawne . Skoro usługi powyŜsze powinny być świadczone przez pracowników prosektorium bezpłatnie , to bezpodstawne jest równieŜ pobieranie opłat od rodziny osoby zmarłej w SP ZOZ za udostępnienie pomieszczeń w celu przygotowania przez nią osobiście zwłok do pogrzebu. PrzecieŜ rodzina zmarłego „wyręcza” pracowników prosektorium z wykonywania usług o charakterze bezpłatnym. Skoro pobieranie opłat za usługi, które powinny być wykonywane bezpłatnie jest bezprawne, to cena w wysokości 183 zł, która pokrywa koszty równieŜ tej usługi wykonywanej przez SPZOZ, jest ceną nieuczciwą . 3. W opinii Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów stosowanie jednej ryczałtowej opłaty w wysokości 183 zł od rodziny osoby zmarłej w szpitalu , niezaleŜnie od rodzaju, charakteru i ilości wykonywanych czynności przy zmarłym oraz świadczonych usług jest ceną nieuczciwą, gdyŜ nie ma Ŝadnego odniesienia kosztowego do treści usługi i wykonywanych czynności. W tej sytuacji, rodzina osoby zmarłej, której zwłoki przechowywane były w chłodni przez kilka godzin i wobec której zakres wykonanych usług obejmował jedynie minimum, czyli obowiązkowe przygotowanie zwłok do pogrzebu (zresztą wykonywane wg oświadczenia SP ZOZ bezpłatnie) płaci taką samą opłatę jak rodzina osoby zmarłej, której ciało przechowywane było w chłodni np. 3 doby oraz która np. korzystała z kaplicy. Jasne jest więc, Ŝe ujednolicenie opłaty powoduje, Ŝe rodziny osób zmarłych, które z minimalnym zakresie korzystają z usług SP ZOZ substydiują rodziny zmarłych, których zakres zlecenia usług SP ZOZ jest szeroki. Tym samym pobieranie ryczałtowej a więc jednolitej opłaty od rodzin osób zmarłych w szpitalu stanowi o nierównym finansowym traktowaniu przez SP ZOZ rodzin osób zmarłych, a wobec powyŜszego stosowana cena jest nieuczciwa . 8 Ze względu na przyznanie się SP ZOPZ w Świdniku do stosowania zarzucanych mu czynów, organ antymonopolowy nie podejmuje polemiki z argumentacją przestawioną przez SP ZOZ w odpowiedzi na wszczęcie postępowania. Mając powyŜsze na względzie, Prezes Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów stwierdził naruszenia zakazu określonego w art. 8 ust. 1 i 2 pkt. 1 ustawy i nakazał zaniechanie stosowania praktyki. Jednocześnie, Prezes Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów, zwaŜywszy na przyznanie się SPZOZ w Świdniku do stosowania zarzucanych mu praktyk, na podstawie art. 89 ust. 2 nie nałoŜył kary pienięŜnej na przedsiębiorcę z tytułu stosowania w/w praktyki. Stosownie do treści art. 89 ust. 3 ustawy o ochronie (... ) od decyzji niniejszej odwołanie nie przysługuje. Informujemy, Ŝe w przedmiotowej sprawie, zmieniona została sygnatura pod która była prowadzona. Sygnatura RLU –4226- 2/03/MW została zmieniona na RLU-56S-12/03/MW. Z upowaŜnienia Prezesa UOKIK Dyrektor Delegatury w Lublinie Ewa Wiszniowska