RPZ-29/2003

PREZES URZ Ę DU OCHRONY KONKURENCJI I KONSUMENTÓW DELEGATURA UOKiK W POZNANIU ul. Zielona 8, 61-851 Pozna ń Tel. (0-61) 852-15-17, 852-77-50, Fax (0-61) 851-86-44 E-mail: poznan@uokik.gov.pl Pozna ń , dnia 18 grudnia 2003 r. RPZ-536 –w/4/03/MK DECYZJA nr RPZ 29/2003 Na podstawie art. 9 w zwi ą zku z art. 8 ust. 1 ustawy z dnia 15 grudnia 2000r. o ochronie konkurencji i konsumentów (tekst jednolity – Dz. U. z 2003r., Nr 86, poz. 804) oraz stosownie do art. 28 ust. 6 tej ustawy i par. 6 rozporz ą dzenia Prezesa Rady Ministrów z dnia 19 lutego 2002r. w sprawie okre ś lenia w ł a ś ciwo ś ci miejscowej i rzeczowej delegatur Urz ę du Ochrony Konkurencji i Konsumentów (Dz. U. Nr 18, poz. 172 ze zm.), po przeprowadzeniu post ę powania antymonopolowego wszcz ę tego na wniosek Miejskiego Rzecznika Konsumentów w Koninie przeciwko Automatic – Serwis sp. z o.o. z siedzib ą w Brodnicy, przy ulicy Wyspia ń skiego 10A, - w imieniu Prezesa Urz ę du Ochrony Konkurencji i Konsumentów: uznaje si ę za praktyk ę ograniczaj ą c ą konkurencj ę okre ś lon ą w art. 8 ust. 1 ww. ustawy, nadu ż ywanie przez Automatic – Serwis sp. z o.o. pozycji dominuj ą cej na lokalnych rynkach dostarczania programów telewizyjnych na terenie osiedli Konin Zatorze oraz Konin Starówka, poprzez jednostronn ą zmian ę warunków umownych dotycz ą cych ilo ś ci oferowanych programów i wysoko ś ci op ł aty abonamentowej z naruszeniem przepisu art. 384 1 kodeksu cywilnego formu ł uj ą cego zasady wprowadzania zmian w tre ś ci wzorców umownych i nakazuje zaniechanie jej stosowania. Uzasadnienie W zwi ą zku z wnioskiem Miejskiego Rzecznika Konsumentów w Koninie z dnia 20 sierpnia 2003r. Urz ą d Ochrony Konkurencji i Konsumentów – Delegatura w Poznaniu wszcz ął post ę powanie antymonopolowe przeciwko Automatic – Serwis sp. z o.o. z siedzib ą w Brodnicy (zwanej dalej Spó ł k ą ). We wniosku Rzecznik zarzuca ł Spó ł ce jednostronn ą zmian ę istotnych warunków umownych, co narusza ć mog ł o interesy jej kontrahentów- konsumentów. Automatic – Serwis sp. z o.o. jest spó ł k ą wpisan ą do Krajowego Rejestru S ą dowego w dniu 30 stycznia 2002r., pod numerem 0000086484. Spó ł ka prowadzi dzia ł alno ść polegaj ą c ą na ś wiadczeniu us ł ugi dostarczania sygna ł u telewizji kablowej w Koninie, Inowroc ł awiu, Kruszwicy, Mogilnie, Ż ninie, Trzemesznie, Nakle, Szubinie, Brodnicy oraz Strzelnie. 2 W dniu 27 lutego 2003r. Spó ł ka przej ęł a wszelkie prawa i obowi ą zki operatora Telewizji Kablowej sp. z o.o. z siedzib ą w Inowroc ł awiu na skutek po łą czenia tych spó ł ek, b ę d ą c spó ł k ą przejmuj ą c ą w rozumieniu art. 492 par. 1 pkt 1 k.s.h. Spó ł ka ś wiadczy wi ę c us ł ugi telewizji kablowej m.in. by ł ym abonentom Telewizji Kablowej sp. z o.o. z siedzib ą w Inowroc ł awiu (karta 39 akt adm.). Z dniem 1 marca 2003r. wraz ze wzbogaceniem oferty programowej (z 29 do 42 programów) Spó ł ka wprowadzi ł a now ą op ł at ę abonamentow ą w kwocie 25 z ł (poprzednio 12,90 z ł ). Zmiany te oraz sposób ich wprowadzenia sta ł y si ę przedmiotem skarg abonentów. Niektóre z nich, jako materia ł dowodowy, za łą czone zosta ł y do wniosku Rzecznika o wszcz ę cie post ę powania. Uznaj ą c wniosek Miejskiego Rzecznika Konsumentów za zasadny, Urz ą d wszcz ął w dniu 16 pa ź dziernika br. post ę powanie antymonopolowe o czym zawiadomi ł Spó ł k ę . Zgodnie z art. 8 ust.1 ustawy z dnia 15 grudnia 2000r. o ochronie konkurencji i konsumentów (tekst jednolity – Dz. U. z 2003r., Nr 86, poz. 804) zakazane jest nadu ż ywanie pozycji dominuj ą cej na rynku w ł a ś ciwym przez jednego lub kilku przedsi ę biorców . W uj ę ciu produktowym rynkiem w ł a ś ciwym b ę d ą te wszystkie towary lub us ł ugi, które ze wzgl ę du na ich przeznaczenie, cen ę , w ł a ś ciwo ść , w tym jako ść , s ą uznawane przez ich nabywców za substytuty (art. 4 pkt 8 ww. ustawy). W uj ę ciu geograficznym rynkiem w ł a ś ciwym jest ten obszar, na którym ze wzgl ę du na rodzaj i w ł a ś ciwo ś ci towarów lub us ł ug, istnienie barier dost ę pu do rynku, preferencje konsumentów, znacz ą ce ró ż nice cen i koszty transportu, panuj ą zbli ż one warunki konkurencji (art. 4 pkt 8 ww. ustawy). W kontek ś cie powy ż szych definicji uznano, i ż w przedmiotowym post ę powaniu rynkiem w ł a ś ciwym jest rynek dystrybucji sygna ł u telewizji kablowej do odbiorców ko ń cowych – abonentów zamieszka ł ych w Koninie na osiedlach Zatorze oraz Starówka. Dokonuj ą c ustale ń w odniesieniu do rynku produktowego w ł a ś ciwego w sprawie Urz ą d kierowa ł si ę nast ę puj ą cymi przes ł ankami: -dost ę pno ść telewizji kablowej jest ograniczona. Telewizja kablowa jest przede wszystkim obecna na terenach zurbanizowanych. Im wi ę ksza liczba abonentów na mniejszym obszarze tym bardziej op ł acalna staje si ę dzia ł alno ść operatora telewizji kablowej. Mo ż liwo ść skorzystania z us ł ug operatora telewizji kablowej uzale ż niona jest wszak ż e od tego, czy na okre ś lonym obszarze istnieje ju ż wymagana infrastruktura techniczna. Natomiast p ł atna telewizja cyfrowa b ą d ź satelitarna jest w zasadzie dost ę pna na terenie ca ł ego kraju, równie ż na mniej zaludnionych terenach wiejskich, -porównuj ą c zawarto ść programow ą telewizji nadawanej drog ą satelitarn ą i kablow ą nale ż y zauwa ż y ć , ż e w ofercie operatorów satelitarnych nie zamieszcza si ę , ciesz ą cych si ę du żą ogl ą dalno ś ci ą programów lokalnych. Ponadto, pakiet po ś redni (mini) proponowany przez operatora telewizji kablowej, nie stanowi nawet cz ęś ci oferty programowej w najmniejszym z pakietów rozprowadzanych drog ą satelitarn ą , 3 -abonenci pragn ą cy korzysta ć z us ł ug operatora satelitarnych platform cyfrowych zmuszeni s ą do poniesienia wi ę kszych nak ł adów jednorazowych, które zwi ą zane s ą z konieczno ś ci ą zakupu anteny satelitarnej oraz dekodera, -stanowisko S ą du Najwy ż szego aprobuj ą cego w sprawie o podobnym charakterze w ą skie uj ę cie rynku produktowego, jako rynku us ł ug telewizji kablowej (wyrok SN z dnia 24 czerwca 2003r., sygn. akt I CKN 408/01). Rynki geograficzne w tym post ę powaniu to obszary osiedli: Konin Zatorze oraz Konin Starówka. W przypadku systemów telewizji kablowej zasi ę g infrastruktury technicznej operatora wyznacza granice rynku. Dla mieszka ń ców tych osiedli sie ć telewizji kablowej nale żą cej do Spó ł ki jest technicznie wyodr ę bniona od innych sieci kablowych. Abonenci korzystaj ą cy z us ł ug maj ą teoretycznie takie same warunki odbioru wynikaj ą ce z zawartych umów i oferty programowej b ę d ą cej ich integraln ą cz ęś ci ą . Na osiedlach tych istniej ą wprawdzie techniczne warunki dla ś wiadczenia us ł ug telewizji kablowej przez kolejnego operatora, niemniej wi ąż e si ę to z konieczno ś ci ą budowy w ł asnej sieci i poniesieniem znacznych kosztów inwestycyjnych. Stanowi to istotn ą barier ę dla potencjalnych konkurentów. Podkre ś lenia wymaga fakt, ż e czasie stosowania kwestionowanych, opisanych ni ż ej praktyk abonenci nie mieli mo ż liwo ś ci wyboru innego operatora, jedynym dostawc ą przedmiotowych us ł ug by ł a Spó ł ka . Na tak wyznaczonym rynku w ł a ś ciwym Automatic – Serwis sp. z o.o. nie spotyka si ę z konkurencj ą ze strony innych operatorów telewizji kablowej. Mo ż e dzia ł a ć w znacznym zakresie niezale ż nie od konkurentów, kontrahentów i konsumentów, co pozwala na wniosek, i ż Automatic – Serwis sp. z o.o. posiada pozycj ę dominuj ą c ą . Ustawa antymonopolowa nie zakazuje posiadania pozycji dominuj ą cej. Niedozwolone jest natomiast nadu ż ywanie silnej pozycji rynkowej. Poj ę cie „nadu ż ywania” pozycji dominuj ą cej nie zosta ł o zdefiniowane w ustawie o ochronie konkurencji i konsumentów. W odczytaniu intencji ustawodawcy pomocne jest pos ł u ż enie si ę przyk ł adow ą list ą (katalogiem otwartym) praktyk b ę d ą cych przejawem nadu ż ywania pozycji przez przedsi ę biorc ę . Jako nadu ż ywanie potraktowano np.: narzucanie przez przedsi ę biorc ę uci ąż liwych warunków umów, przynosz ą cych mu nieuzasadnione korzy ś ci, bezpo ś rednie lub po ś rednie narzucanie nieuczciwych cen, w tym cen nadmiernie wygórowanych albo ra żą co niskich. W ocenie Urz ę du naruszenie obowi ą zuj ą cych przepisów przez podmiot zajmuj ą cy na rynku w ł a ś ciwym pozycj ę dominuj ą c ą wskazuje na niew ł a ś ciwe korzystanie z posiadanej si ł y rynkowej – jest nadu ż yciem rynkowej pozycji. Uci ąż liwo ść zachowa ń przedsi ę biorcy podejmuj ą cego arbitralne decyzje, w braku poszanowania przepisów prawa, nie zosta ł aby zaakceptowana przez konsumentów na rynku konkurencyjnym. Konsument maj ą cy mo ż liwo ść zmiany swego kontrahenta porówna ł by oferty przedsi ę biorców i uwzgl ę dni ł atrakcyjniejsz ą . Podmiot posiadaj ą cy na rynku pozycj ę dominuj ą c ą nie musi obawia ć si ę utraty klienta niezadowolonego z warunków zmienionej umowy. Arbitralno ść decyzji przedsi ę biorcy w przedmiotowej sprawie przejawia si ę w naruszeniu przepisów znajduj ą cych zastosowanie w przypadku dokonywania zmian warunków umowy uj ę tych w formie wzorca. Podkre ś lenia wymaga fakt, i ż Urz ą d nie kwestionuje prawa operatora do podwy ż szania ceny czy te ż zwi ę kszania ilo ś ci dost ę pnych programów. Zmiany takie, o ile nie przynosz ą operatorowi nieuzasadnionych korzy ś ci oraz 4 wprowadzane s ą w sposób zgodny z prawem, s ą oczywi ś cie dopuszczalne. W przedmiotowej sprawie Spó ł ka wprowadzi ł a nowe warunki dotycz ą ce ilo ś ci oferowanych programów oraz now ą op ł at ę abonamentow ą , z pomini ę ciem wymaga ń formalnych wskazanych w przepisach kodeksu cywilnego. Zgodnie z art. 384 1 k.c., wzorzec wydany w czasie trwania stosunku umownego o charakterze ci ą g ł ym wi ąż e drug ą stron ę , je ż eli zosta ł y zachowane wymagania okre ś lone w art. 384 k.c., a strona nie wypowiedzia ł a umowy w najbli ż szym terminie wypowiedzenia. W art. 384 k.c. jako warunek obowi ą zywania wzorca umowy (ogólnych warunków umów, wzorów umów, regulaminów) wskazano konieczno ść jego dor ę czenia przy zawarciu umowy. Dor ę czenie w obrocie konsumenckim nie jest wymagane w przypadku umów powszechnie zawieranych w drobnych bie żą cych sprawach ż ycia codziennego. Poj ę cie drobnych bie żą cych spraw ż ycia codziennego interpretowa ć nale ż y z wykorzystaniem wyk ł adni identycznego zwrotu z art. 14 k.c. S ą to wi ę c umowy dotycz ą ce bagatelnych spraw, podejmowane ze wzgl ę du na potrzeby ż ycia codziennego. Do takich umów, w ocenie Urz ę du, nie mo ż na zaliczy ć umów o ś wiadczenie us ł ug telewizji kablowej Wed ł ug przytoczonego przepisu, zmienione warunki umowne obowi ą zuj ą wówczas gdy strona nie wypowie umowy w najbli ż szym terminie wypowiedzenia. Sformu ł owanie to nale ż y rozumie ć jako wskazanie konsumentowi terminu do namys ł u (wyra ż enia zgody na akceptacje propozycji). Do tego czasu istnieje stan zawieszenia stosowania wzorca. O d ł ugo ś ci tego terminu decyduj ą postanowienia umowne (por. E. Łę towska, Ochrona niektórych praw konsumentów. Komentarz, wyd. C.H.Beck, Warszawa 2001, str. 97), okre ś laj ą ce umowny okres wypowiedzenia. W zwi ą zku z przej ę ciem sieci telewizji kablowej nale żą cej do Telewizji Kablowej sp. z o.o. Spó ł ka nie podpisywa ł a nowych umów. Umowy podpisa ł a jedynie z tymi abonentami ([usuni ę to] osób), którzy po wprowadzeniu pakietyzacji wyrazili ch ęć odbioru programów oferowanych w pakiecie po ś rednim (karta 56 akt adm.). Stosunki umowne łą cz ą ce Spó ł k ę z abonentami regulowane s ą wi ę c równie ż na podstawie umów podpisanych z operatorami ś wiadcz ą cymi us ł ugi przed Spó ł k ą , tj. PHU TV Zatorze s.c. (karty 60-67 akt adm.) oraz Telewizj ą Kablow ą sp. z o.o. (karty 42-44 akt adm.). W zwi ą zku z ró ż norodno ś ci ą stosowanych wzorców umownych abonentów obowi ą zuj ą ró ż ne terminy wypowiedzenia umowy abonenckiej: 52% umów przewiduje 1 miesi ę czny termin, 44% umów przewiduje 4 miesi ę czny termin i 4% umów wyznacza 6 miesi ę cy. Powy ż sze terminy powinny zosta ć zachowane przez Spó ł k ę przy zmienianiu wysoko ś ci op ł at abonenckich oraz przy zwi ę kszeniu i modyfikacji oferty programowej. W art. 35 ust. 3 ustawy z dnia 21 lipca 2000r. Prawo Telekomunikacyjne (Dz. U. nr 73, poz. 852) postanowiono, aby operator zmieniaj ą cy ceny us ł ug telekomunikacyjny powiadomi ł o tym na pi ś mie konsumenta z wyprzedzeniem co najmniej jednego okresu rozliczeniowego. Celem tego przepisu jest ustalenie minimalnego okresu niezb ę dnego dla konsumenta, w którym podejmuje on decyzj ę czy korzysta ć z us ł ug na zmienionych warunkach. Przepis ten znajduje zastosowanie dopiero wówczas gdy warunki umowne s ą mniej korzystne dla abonenta b ą d ź w ogóle nie okre ś laj ą terminu wypowiedzenia. Wed ł ug Spó ł ki informacje o zmianie ilo ś ci programów oraz wysoko ś ci op ł aty abonenckiej przekazywane by ł y w telegazecie oraz dor ę czane by ł y osobi ś cie przez pracowników Spó ł ki przy rachunkach na prze ł omie stycznia i lutego (karty 12, 31, 32, 50, 51 5 akt adm.). W ulotce informacyjnej przewidziano tak ż e mo ż liwo ść , w przypadku du ż ego zainteresowania abonentów, wprowadzenia od maja 2003r. ograniczonej oferty programowej. Opisany stan faktyczny (data wprowadzenia zmian oraz termin informowania o planowanych zmianach) wskazuje wi ę c na arbitralne skrócenie czasu do namys ł u przys ł uguj ą cego abonentom. Równie ż korespondencja b ę d ą ca w posiadaniu Urz ę du, prowadzona pomi ę dzy Spó ł k ą a niezadowolonymi abonentami, w niekorzystnym ś wietle przedstawia zachowanie Spó ł ki. Spó ł ka jednostronnie zwi ę kszy ł a ofert ę o 45% i cen ę o 100% nie licz ą c si ę z opini ą konsumentów. Faktury za miesi ą c marzec wystawione zosta ł y na kwot ę 25 z ł . Opornym co do zap ł aty abonentom gro ż ono od łą czeniem sygna ł u telewizji kablowej (karty 8, 23 akt adm.). W wielu przypadkach, w ś wietle postanowie ń zawartej umowy, nowe warunki umowne jeszcze nie wi ą za ł y, nie mo ż liwe wi ę c by ł o obci ąż anie konsumenta za opó ź nienie w p ł atno ś ci. Powy ż sze dowodzi, ż e konsumenci zmuszeni zostali do przyj ę cia nowych istotnych warunków umowy w czasie wyznaczonym przez Spó ł k ę . Termin ten jako narzucony i zbyt krótki narusza zdaniem Urz ę du interesy konsumentów, w tym prawo do namys ł u oraz pewno ść co do trwa ł o ś ci i obowi ą zywania postanowie ń podpisanych umów. Takie dzia ł anie Spó ł ki nale ż a ł o zakwalifikowa ć jako praktyk ę ograniczaj ą c ą konkurencj ę , o której mowa w art. 8 ust. 1 ww. ustawy. Od przedsi ę biorcy, który przejmuje prawa i obowi ą zki wzgl ę dem konsumentów i jednocze ś nie nie zawiera nowych umów wymaga si ę szczególnej staranno ś ci. Przestrzega ć bowiem musi warunków zawartych w poszczególnych ró ż ni ą cych si ę umowach. Ró ż norodno ść umów, w tym funkcjonuj ą cych terminów wypowiedzenia to niew ą tpliwie utrudnienie dla przedsi ę biorcy. Zlekcewa ż enie ró ż nic w tre ś ci umów i podj ę cie dzia ł a ń wygodnych dla przedsi ę biorcy – ustalenie jednego terminu do namys ł u dla wszystkich abonentów, stanowi naruszenie prawa. Ponadto, do dobrych obyczajów zaliczy ć nale ż y udzielanie przez profesjonalist ę informacji konsumentom o przys ł uguj ą cych im uprawnieniach, w tym przypadku o prawie wypowiedzenia umowy. Ś wiadomo ść prawna konsumentów jest bowiem zwykle znacznie ni ż sza ni ż przedsi ę biorcy a warunkach ograniczonej konkurencji, konsumenci s ą szczególnie nara ż eni na nadu ż ycia ze strony swego kontrahenta. Podstaw ą odst ą pienia Urz ę du od na ł o ż enia kary pieni ęż nej na Spó ł k ę jest fakt, i ż uwzgl ę dni ł a żą dania abonentów i wcze ś niej ni ż planowa ł a (od maja 2003r.) wprowadza ł a pakiet po ś redni b ę d ą cy alternatyw ą dla tych, którzy nie byli zainteresowani marcow ą ofert ą . Spó ł ka przyzna ł a, i ż wobec nacisków ze strony w ł a ś cicieli zasobów mieszkaniowych oraz abonentów wprowadzano sukcesywnie od marca do czerwca pakiet po ś redni oferuj ą c 29 programów za 16z ł (karta 31, 57 akt adm.). Wprowadzenie tego pakietu znacz ą co ł agodzi skutki decyzji Spó ł ki w sprawie nowych warunków umownych, które obowi ą zywa ł y od marca 2003r. Proces pakietyzacji roz ł o ż ony zosta ł w czasie a to z uwagi na przej ś cie na cz ę stotliwo ść kana ł u do 860 MHz, dotychczas do 450 MHz. Skutkowa ł o to konieczno ś ci ą modernizacji istniej ą cych sieci oraz budow ę nowej. Zdaniem Spó ł ki ju ż w lutym (680 abonentów), marcu (311) i kwietniu (991) abonenci zg ł aszali ch ęć prze łą czenia na pakiet po ś redni. Ostatecznie cen ę tego pakietu, po zminimalizowaniu kosztów reemisji programów, ustalono na poziomie 15 z ł . Na dzie ń 3 listopada Spó ł ka oferowa ł a dwa pakiety: po ś redni obejmuj ą cy 34 programy za 15 z ł oraz podstawowy obejmuj ą cy 58 programów za 25 z ł . W wyja ś nieniach Spó ł ka przyznaje, ż e w trakcie pakietyzacji mia ł y miejsce przypadki pomy ł kowego obci ąż enia abonentów pakietu po ś redniego stawk ą pakietu pe ł nego. Z chwil ą ujawnienia b łę dy by ł y jednak na bie żą co korygowane (karta 81akt adm.). 6 W ś wietle art. 1 ust. 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, Prezes Urz ę du dzia ł aj ą c w interesie publicznym, chroni interesy przedsi ę biorców oraz konsumentów. Prawid ł owe funkcjonowanie rynku nie jest mo ż liwe gdy naruszony zostaje interes konsumentów, licznej grupy uczestników rynku. Ze wzgl ę du na eksploatacyjny charakter zakwestionowanej przez Urz ą d praktyki, orzeczono jak na wst ę pie. Stosownie do tre ś ci art. 78 ust. 1 ww. ustawy w zwi ą zku z art. 479 28 par. 2 k.p.c. – od niniejszej decyzji przys ł uguje odwo ł anie do S ą du Okr ę gowego w Warszawie - S ą du Ochrony Konkurencji i Konsumentów, w terminie dwutygodniowym od dnia jej dor ę czenia, za po ś rednictwem Prezesa Urz ę du Ochrony Konkurencji i Konsumentów – Delegatury Urz ę du Ochrony Konkurencji i Konsumentów w Poznaniu. Z upowa ż nienia Prezesa Urz ę du Ochrony Konkurencji i Konsumentów Dyrektor Delegatury w Poznaniu Edward Stawicki Otrzymuje: Automatic – Serwis sp. z o.o. Ul. Wyspia ń skiego 10A 87 – 300 Brodnica