RPZ-32/2010

1 Poznań, dnia 27 grudnia 2010r. RPZ- 61/17/10/AR DECYZJA nr RPZ 32/2010 Stosownie do art. 33 ust. 6 ustawy z dnia 16 lutego 2007r. o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz.U. nr 50 poz. 331 ze zm.), po przeprowadzeniu postępowania w sprawie praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów, wszczętego z urzędu wobec WyŜszej Szkoły Hotelarstwa i Gastronomii w Poznaniu - w imieniu Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów I. na podstawie art. 26 ust. 1 ww. ustawy uznaje się za praktyki naruszające zbiorowe interesy konsumentów, określone w art. 24 ust. 1 i 2 pkt 1 ww. ustawy, bezprawne działania WyŜszej Szkoły Hotelarstwa i Gastronomii w Poznaniu, polegające na stosowaniu we wzorcu o nazwie „umowa”, obowiązującego na studiach stacjonarnych I i II stopnia oraz studiach niestacjonarnych I i II stopnia postanowień, które zostały wpisane do rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone, o którym mowa w art. 479 45 kpc, o treści: 1. § 4 „Student zgłaszając wolę podjęcia studiów w Uczelni wpłaca jednorazowo kwotę 500 PLN (pięćset złotych) tytułem wpisowego, które nie podlega zwrotowi w przypadku nie zawarcia przez strony umowy o odbywaniu studiów, bądź rozwiązania umowy w trybie § 11 jej treści, oraz ukończenia studiów. Wpisowe pokrywa koszty administracyjne związane z przyjęciem Kandydata na studia” 2. § 12 „W przypadku odstąpienia od umowy przed rozpoczęciem pierwszego roku studiów, w terminie do 15 września Student traci wpisowe w kwocie 500 PLN (…)” i nakazuje się zaniechanie ich stosowania. II. na podstawie art. 27 ust. 2 w zw. z art. 27 ust. 1 ww. ustawy uznaje się za praktykę naruszającą zbiorowe interesy konsumentów, określoną w art. 24 ust. 1 i 2 pkt 1 ww. ustawy, bezprawne działania WyŜszej Szkoły Hotelarstwa i Gastronomii, polegające na stosowaniu we wzorcu o nazwie „umowa”, obowiązującego na studiach stacjonarnych I i II stopnia oraz studiach niestacjonarnych I i II stopnia postanowienia, które zostało wpisane do rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone, o którym mowa w art. 479 45 kpc, o treści: § 9 ust. 2 „Rektor ma prawo skreślić Studenta z listy Studentów, jeŜeli pozostanie on w zwłoce z opłatą czesnego przez kolejne dwa miesiące według § 8 umowy. W przypadku złoŜenia przez Studenta uzasadnionego odwołania i zgody Rektora na reaktywację, Student zobowiązany jest do opłacenia kosztów reaktywacyjnych wg decyzji Rektora”; PREZES URZĘDU OCHRONY KONKURENCJI I KONSUMENTÓW DELEGATURA UOKiK W POZNANIU ul. Zielona 8, 61-851 Poznań Tel. (0-61) 852-15-17, 852-77-50, Fax (0-61) 851-86-44 E-mail: poznan@uokik.gov.pl 2 i stwierdza się zaniechanie jej stosowania z dniem 15 września 2010 r. III. na podstawie art. 26 ust. 1 ww. ustawy uznaje się za praktyki naruszające zbiorowe interesy konsumentów, określone w art. 24 ust. 1 i 2 ww. ustawy, bezprawne działania WyŜszej Szkoły Hotelarstwa i Gastronomii w Poznaniu, polegające na pobieraniu opłaty za wydanie indeksu, legitymacji, ksiąŜeczki zdrowia oraz dyplomu ukończenia studiów wraz z dwoma odpisami w wysokości stanowiącej równowartość 100 Euro, co narusza § 20 ust. ust. 1 i 2 pkt 1, 2, 3 i 4 rozporządzenia Ministra Nauki i Szkolnictwa WyŜszego z dnia 2 listopada 2006 r. w sprawie dokumentacji przebiegu studiów (Dz. U. Nr 224, poz. 1634 ze zm.), i nakazuje się zaniechania jej stosowania IV. na podstawie art. 106 ust. 1 pkt 4 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, nakłada się na WyŜszą Szkołę Hotelarstwa i Gastronomii: 1) w związku z naruszeniem zakazu, o którym mowa w art. 24 ust. 1 i 2 pkt 1 ww. ustawy, w zakresie opisanym w pkt I sentencji niniejszej decyzji, karę pienięŜną w wysokości 13 153 zł (słownie: trzynaście tysięcy sto pięćdziesiąt trzy złote), płatną do budŜetu państwa; 2) w związku z naruszeniem zakazu, o którym mowa w art. 24 ust. 1 i 2 pkt 1 ww. ustawy, w zakresie opisanym w pkt II sentencji niniejszej decyzji karę pienięŜną w wysokości 5 115 zł (słownie: pięć tysięcy sto piętnaście zł), płatną do budŜetu państwa;. 3) w związku z naruszeniem zakazu, o którym mowa w art. 24 ust. 1 i 2 ww. ustawy, w zakresie opisanym w pkt III sentencji niniejszej decyzji, karę pienięŜną w wysokości 14 614 zł (słownie: czternaście tysięcy sześćset czternaście zł), płatną do budŜetu państwa. Uzasadnienie W związku z otrzymaną skargą konsumencką Prezes Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów- Delegatura w Poznaniu (dalej: Prezes Urzędu) wszczął postępowanie wyjaśniające, mające na celu wstępne ustalenie, czy działania WyŜszej Szkoły Hotelarstwa i Gastronomii w Poznaniu (dale takŜe: WSHiG, Szkoła, Uczelnia) związane ze świadczeniem usług edukacyjnych mogą uzasadniać wszczęcie postępowania w sprawie praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów. Przedmiotem tego postępowania było w szczególności ustalenie, czy Uczelnia stosuje postanowienia wzorców umów, które zostały wpisane do rejestru postanowień wzorców umów uznanych za niedozwolone, o którym mowa w art. 479 45 k.p.c. W toku postępowania Szkoła przedłoŜyła stosowane aktualnie w obrocie prawnym wzorce umów o naukę dla studiów stacjonarnych i niestacjonarnych I i II stopnia oraz wzorce obowiązujących regulaminów i zarządzeń określających prawa i obowiązki studentów. Uczelnia poinformowała takŜe, Ŝe w oparciu o przedłoŜone wzorce w latach akademickich 2008 – 2010 zawarła łącznie […] umowy o naukę. Jednocześnie Szkoła wskazała, iŜ w ww. okresie rozwiązano ze studentami, w związku z rezygnacją studentów z nauki, […] umów, w tym […] przed rozpoczęciem roku akademickiego i […] po rozpoczęciu roku akademickiego. Regulamin studiów WyŜszej Szkoły Hotelarstwa i Gastronomii w Poznaniu został natomiast zatwierdzony decyzją Ministra Nauki i Szkolnictwa WyŜszego z dnia 1 marca 2007 r. 3 Nadto, w toku postępowania wyjaśniającego, poprzedzającego wszczęcie niniejszego postępowania, Rektor Uczelni podniósł, Ŝe w 2004 r. Prezes Urzędu przeprowadził, pod. sygn. akt RPZ-62/11/04, kontrolę stosowanych przez Uczelnię wzorców umów. W ocenie WyŜszej Szkoły Hotelarstwa i Gastronomii, w toku przedmiotowego postępowania doszło do pozytywnego uzgodnienia z Prezesem Urzędu treści ww. wzorców Mając na uwadze ustalenia poczynione w toku postępowania wyjaśniającego, Prezes Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów postanowieniem z dnia 2 lutego 2010 r. wszczął postępowanie w związku z podejrzeniem stosowania przez WSHiG praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów określonych w: 1. art. 24 ust. 1 i 2 pkt 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, polegających na stosowaniu we wzorcach umów o świadczenie usług edukacyjnych postanowień, wpisanych do rejestru postanowień wzorców umów uznanych za niedozwolone, o których mowa w art. 479 45 k.p.c., o treści: a) § 4 „Student zgłaszając wolę podjęcia studiów w Uczelni wpłaca jednorazowo kwotę 500 PLN (pięćset złotych) tytułem wpisowego, które nie podlega zwrotowi w przypadku nie zawarcia przez strony umowy o odbywaniu studiów, bądź rozwiązania umowy w trybie § 11 jej treści, oraz ukończenia studiów. Wpisowe pokrywa koszty administracyjne związane z przyjęciem Kandydata na studia” b) § 12 „W przypadku odstąpienia od umowy przed rozpoczęciem pierwszego roku studiów, w terminie do 15 września Student traci wpisowe w kwocie 500 PLN (…)” c) § 9 ust. 2 „Rektor ma prawo skreślić Studenta z listy Studentów, jeŜeli pozostanie on w zwłoce z opłatą czesnego przez kolejne dwa miesiące według § 8 umowy. W przypadku złoŜenia przez Studenta uzasadnionego odwołania i zgody Rektora na reaktywację, Student zobowiązany jest do opłacenia kosztów reaktywacyjnych wg decyzji Rektora”. 2. art. 24 ust. 1 i 2 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, polegającej na pobieraniu opłaty za wydanie indeksu, legitymacji, ksiąŜeczki zdrowia oraz dyplomu ukończenia studiów wraz z dwoma odpisami w wysokości stanowiącej równowartość 100 Euro, co moŜe naruszać § 20 ust. ust. 1 i 2 pkt 1, 3 i 4 rozporządzenia Ministra Nauki i Szkolnictwa WyŜszego z dnia 2 listopada 2006 r. w sprawie dokumentacji przebiegu studiów (Dz. U. Nr 224, poz. 1634 ze zm.), zgodnie z którym uczelnia moŜe pobierać opłatę wyłącznie za wydanie legitymacji studenckiej, indeksu, dyplomu oraz dokumentu stwierdzającego ukończenie studiów podyplomowych i to w wysokości zgodnej z poniesionymi kosztami wykonania ww. dokumentów, nie wyŜszej jednak niŜ odpowiednio: 4 zł za indeks, 5 zł za legitymację studencką oraz 60 zł za dyplom ukończenia studiów wraz z dwoma jego odpisami. Ustosunkowując się do przedstawionych zarzutów, pismem z dnia 15 września 2010 r., Uczelnia podniosła, Ŝe kwota 500 zł wpisowego uwzględnia faktyczne koszty ponoszone przez Szkołę, a związane z przyjęciem kandydata na studia. Przedstawiła takŜe szczegółową kalkulację ww. opłaty, w której uwzględniono m.in. koszty reklamy Uczelni w mediach, koszty opracowania, wydrukowania i rozpowszechniania informatora dla kandydatów na studia, koszty osobowe działu obsługi studenta, działu dokumentacji, Rektoratu wraz z wynagrodzeniem Rektora podejmującego decyzję o przyjęciu kandydata na studia. Opłata ta obejmuje równieŜ koszty mediów za okres naboru kandydatów (lipiec – wrzesień danego roku) oraz kwoty najmu lokali uŜytkowych dla potrzeb Szkoły. Równocześnie Rektor ww. Uczelni wskazał, Ŝe aby 4 przyszły student Szkoły mógł podjąć „wyraŜoną i uzasadnioną” decyzję o chęci lub podjęciu nauki w WSHiG, ewidentnie ponoszone są koszty osobowe i bezosobowe, które Uczelnia pokrywa wyłącznie z własnych statutowych wpływów. Jako uczelnia niepubliczna, Szkoła nie otrzymuje Ŝadnych dotacji i tym samym musi kalkulować przychody i koszty na cały rok akademicki z rocznym, a nawet trzyletnim wyprzedzeniem związanym z okresem przebiegu studiów licencjackich (3 lata) i magisterskich (5 lat). Szkoła powołała się równieŜ na odpowiedź Ministra Nauki i Szkolnictwa WyŜszego na interpelację poselską nr 1769 z dnia 31 marca 2008r., w której ww. minister stwierdził, Ŝe zgodnie z treścią art. 99 ust. 4 ustawy z dnia 27 lipca 2005 r. Prawo o szkolnictwie wyŜszym, zasady i wysokość opłat związanych z przebiegiem studiów określa organ wskazany w statucie. Odnosząc się z kolei do zakwestionowanego przez Prezesa Urzędu postanowienia § 9 ust. 2 wzorców umów o naukę, Uczelnia podkreśliła, Ŝe w kaŜdym przypadku zalegania studenta z opłatą czesnego przez okres kolejnych dwóch miesięcy, skreślenie z listy studentów poprzedzone jest dodatkowym wezwaniem studenta do zapłaty zaległości. Niemniej jednak Szkoła z dniem 15 września 2010 r. zmieniła treść kwestionowanego wzorca poprzez dodanie do treści pierwszego zdania tego ustępu następującej treści: „i mimo wezwania na piśmie do zapłaty zaległego czesnego za co najmniej dwumiesięczny okres, nie zapłaci zaległej kwoty w terminie 14 dni od daty doręczenia wezwania”. W zakresie zarzutu naruszenia § 20 ust. 1 i 2 rozporządzenia Ministra Nauki i Szkolnictwa WyŜszego z dnia 2 listopada 2006 r. w sprawie dokumentacji przebiegu studiów, Uczelnia zajęła stanowisko, iŜ na podstawie art. 99 ust. 4 ustawy Prawo o szkolnictwie wyŜszym, przywołane rozporządzenie w części dotyczącej opłat związanych z wydaniem określonych w nim dokumentów dotyczy wyłącznie uczelni publicznych, które w całości lub w znacznej części pokrywają w tym zakresie koszty z dotacji publicznych. WyŜsza Szkoła Hotelarstwa i Gastronomii w Poznaniu jako uczelnia niepubliczna, pokrywa wszystkie koszty z własnych przychodów (czesnego) oraz innych opłat związanych z przebiegiem studiów, które to opłaty leŜą w gestii statutowych organów Uczelni. Szkoła przedłoŜyła nadto kalkulację pobieranych od studentów opłat. Z przedmiotowej kalkulacji wynika, iŜ łączny koszt wydania określonych w rozporządzeniu dokumentów, a dodatkowo sporządzenia kart egzaminacyjnych, protokołów egzaminacyjnych oraz obsługi techniczno – personalnej, w przeliczeniu na jednego studenta, wynosi […] zł. Pismem z dnia 21 grudnia 2010 r., zajmując końcowe stanowisko w sprawie, Uczelnia oświadczyła, Ŝe postanowiła wykreślić z treści zakwestionowanego przez Prezesa Urzędu postanowienia § 4 wzorców umów o naukę następującą treść: „które nie podlega zwrotowi w przypadku nie zawarcia przez strony umowy o odbywaniu studiów”. Ostatecznie zatem ww. postanowienie otrzymało brzmienie: „student zgłaszając wolę podjęcia studiów w Uczelni wpłaca jednorazowo kwotę 500 PLN (pięćset złotych) tytułem wpisowego, która nie podlega zwrotowi w przypadku rozwiązania umowy w trybie § 11 jej treści, oraz ukończenia studiów. Wpisowe pokrywa koszty administracyjne związane z przyjęciem Kandydata na studia”. Równocześnie Szkoła poinformowała, Ŝe w praktyce nigdy nie wystąpiły przypadki, aby kandydat na studenta, po uiszczeniu wpisowego nie podpisał umowy o naukę i utracił wpłacone wpisowe. Prezes Urzędu ustalił, co następuje: WyŜsza Szkoła Hotelarstwa i Gastronomii w Poznaniu jest uczelnią niepubliczną wpisaną do rejestru uczelni niepublicznych i związków uczelni niepublicznych prowadzonego przez Ministra Nauki i Szkolnictwa WyŜszego pod nr 29. Uczelnia prowadzi działalność edukacyjną w zakresie: wyŜszych studiów zawodowych i studiów magisterskich. 5 W ramach prowadzonej działalności edukacyjnej Uczelnia zawiera umowy z konsumentami posługując się 4 wzorcami umów (dalej: umowy o naukę), których postanowienia są co do zasady identyczne, a róŜni je tylko wskazanie trybu stacjonarnego i niestacjonarnego, stopień studiów, informacyjna wysokość czesnego oraz wskazanie tytułu naukowego, który uzyskuje absolwent ww. studiów. W pozostałym zakresie postanowienia ww. umów o naukę są toŜsame. W roku akademickim 2008-2010 w oparciu o ww. wzorce zawarto łącznie […] umowy o naukę, z czego […] umów o naukę w roku akademickim 2008/2009 i […] umów o naukę w roku akademickim 2009/2010. W aktualnym roku akademickim Uczelnia podpisała ze studentami […] umów (dane na dzień 2 września 2010 r.). W roku akademickim 2008/2009 r. rozwiązano łącznie […] umów, zaś w kolejnym roku akademickim […] umowy. W prowadzonym postępowaniu Prezes Urzędu ustalił, Ŝe przytoczone powyŜej postanowienia wzorców umów o naukę są toŜsame z postanowieniami wpisanymi do rejestru niedozwolonych postanowień umownych. W rejestrze niedozwolonych postanowień umownych zamieszczono postanowienia o treści: Poz. 1297. Opłaty w postaci wpisowego oraz czesne nie podlegają zwrotowi (wpis na podstawie wyroku Sądu Okręgowego w Warszawie- Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów- dalej: SOKiK z dnia 3 kwietnia 2006r. sygn. akt XVII Amc 19/05). Poz. 426. Wpłacona w momencie zapisu kwota 150 zł jest przeznaczona na pokrycie kosztów administracyjnych i dystrybucyjnych i nie podlega zwrotowi (wpis na podstawie wyroku SOKiK z dnia 9 czerwca 2003r. sygn. akt XVII Amc 44/02). Poz. 392. Wszelkie wniesione przez kursanta opłaty nie podlegają zwrotowi (wpis na podstawie wyroku SOKiK z dnia 16 grudnia 2004r. sygn. akt XVII Amc 19/04) Poz. 393. Wpłaty dokonane przez słuchacza nie podlegają zwrotowi (wpis na podstawie wyroku SOKiK z dnia 16 grudnia 2004r. sygn. akt XVII Amc 19/04). Poz. 726. Nieusprawiedliwione zaleganie z uiszczeniem czesnego lub innych opłat spowoduje skreślenie z listy studentów (wpis na podstawie wyroku SOKiK z dnia 27 lutego 2006r. sygn. akt XVII Amc 105/04). Nadto, w toku postępowania, ustalono, Ŝe w oparciu o § 7 wzorców umów o naukę, Uczelnia pobiera równowartość 100 Euro tytułem opłaty za wydanie legitymacji studenckiej, indeksu, ksiąŜeczki zdrowia oraz dyplomu ukończenia studiów wraz z dwoma jego odpisami. Prezes Urzędu zwaŜył, co następuje: Stosownie do art. 1 ust. 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów ochrona interesów przedsiębiorców i konsumentów podejmowana w ramach działań Prezesa Urzędu jest prowadzona w interesie publicznym. Działania oparte na przepisach niniejszej ustawy są zatem podejmowane w interesie publicznym, w celu ochrony interesów zbiorowości, a nie wprost poszczególnych, indywidualnych uczestników rynku. Naruszenie interesu publicznego stanowi bezwzględny warunek do uznania kompetencji Prezesa Urzędu do rozstrzygnięcia określonej sprawy. Interes publiczny zostaje naruszony wówczas, gdy oceniane działania godzą w interesy ogólnospołeczne i dotykają szerokiego kręgu uczestników rynku i poprzez to powodują 6 zaburzenia w jego prawidłowym funkcjonowaniu. Do naruszenia interesu publicznego dochodzi, gdy skutki określonych działań maja charakter powszechny, dotykają wszystkich potencjalnych podmiotów na danym rynku. W ocenie Prezesa Urzędu, rozpatrywana sprawa ma charakter publicznoprawny, albowiem wiąŜe się z ochroną interesu wszystkich konsumentów, którzy byli lub mogli stać się studentami Uczelni. Z uwagi na to, Ŝe w niniejszej sprawie wyŜej opisana przesłanka została spełniona, istnieje moŜliwość poddania zachowania Szkoły dalszej ocenie pod kątem stosowania przez nią praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów. Zgodnie z art. 24 ust. 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, przez praktykę naruszającą zbiorowe interesy konsumentów rozumie się godzące w nie bezprawne działanie przedsiębiorcy. Stwierdzenie istnienia przedmiotowej praktyki wymaga więc spełnienia dwóch przesłanek: - naruszenia zbiorowego interesu konsumentów oraz - bezprawności działania. W pierwszej kolejności naleŜy wskazać, Ŝe naruszenie zakazu, o którym mowa w art. 24 ustawy, moŜe zostać przypisane jedynie takiemu podmiotowi, który posiada status przedsiębiorcy w rozumieniu przepisów ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów. Zgodnie z art. 4 pkt 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, ilekroć w ustawie jest mowa o przedsiębiorcy rozumie się przez to przedsiębiorcę w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 2 lipca 2004r. o swobodzie działalności gospodarczej (t.j. Dz.U. z 2007r., nr 155, poz. 1095), jak równieŜ osobę fizyczną, osobę prawną, a takŜe jednostkę organizacyjną nie mającą osobowości prawnej, której ustawa przyznaje zdolność prawną, organizującą lub świadczącą usługi o charakterze uŜyteczności publicznej, które nie są działalnością gospodarczą w rozumieniu przepisów o swobodzie działalności gospodarczej. Zgodnie z art. 12 ustawy z dnia 27 lipca 2005r. Prawo o szkolnictwie wyŜszym (Dz.U. nr 164, poz. 1365 ze zm.), Uczelnia ma osobowość prawną. Art. 13 ust. 1. tej ustawy wskazuje, Ŝe podstawowymi zadaniami uczelni jest m.in. kształcenie studentów w celu ich przygotowania do pracy zawodowej oraz kształcenie w celu zdobywania i uzupełniania wiedzy. Jak słusznie wywiódł Sąd Apelacyjny w Warszawie w wyroku z dnia 6 lipca 2007r. sygn. akt VI ACa 295/2007, niepubliczna szkoła wyŜsza świadcząca odpłatnie usługi edukacyjne ma status przedsiębiorcy i nie stoi powyŜszemu na przeszkodzie przepis art. 106 ustawy Prawo o szkolnictwie wyŜszym, który stanowi, Ŝe prowadzenie przez uczelnię działalności dydaktycznej, naukowej, badawczej, doświadczalnej, artystycznej, sportowej, diagnostycznej, rehabilitacyjnej lub leczniczej nie stanowi działalności gospodarczej w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 2 lipca 2004r. o swobodzie działalności gospodarczej (Dz. U. nr 173, poz. 1807 ze zm.). Sąd Apelacyjny podkreślił, Ŝe za przedsiębiorcę w rozumieniu ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów uwaŜa się nie tylko przedsiębiorcę w rozumieniu przepisów o swobodzie działalności gospodarczej (pojęcie przedsiębiorcy w wąskim słowa znaczeniu), ale takŜe m.in. osobę prawną organizującą lub świadczącą usługi o charakterze uŜyteczności publicznej, które nie są działalnością gospodarczą w rozumieniu przepisów o swobodzie działalności gospodarczej, do której to szeroko rozumianej kategorii przedsiębiorców zaliczyć naleŜy uczelnię niepubliczną. Niepubliczna szkoła wyŜsza organizuje i świadczy usługi edukacyjne, które ze względu na ich charakter i przydatność ukierunkowane są na zaspokajanie potrzeb społeczeństwa w zakresie edukacji. Są to więc, w ocenie Sądu Apelacyjnego, usługi o charakterze uŜyteczności publicznej (…). Niepubliczna szkoła wyŜsza prowadzi działalność w zakresie organizowania i świadczenia usług edukacyjnych odpłatnie, systematycznie, we własnym imieniu, na rachunek uczelni jako odrębnej osoby prawnej, zawodowo, w sposób zorganizowany i ciągły, przez uprawnionych pracowników uczelni, profesjonalnie działalność ta podporządkowana jest regułom opłacalności i 7 racjonalnego gospodarowania, co łącznie czyni taki podmiot uczestnikiem obrotu gospodarczego w określonym przedmiotowo zakresie. TakŜe SOKiK we wcześniejszym wyroku z dnia 5 lutego 2003r. sygn. akt XVII Ama 36/02 stwierdził, Ŝe usługi edukacyjne o charakterze zarobkowym świadczone przez szkołę wyŜszą są działalnością o charakterze uŜyteczności publicznej, zbliŜoną do działalności gospodarczej, a podmiot świadczący te usługi jest przedsiębiorcą w rozumieniu art. 4 pkt 1 a ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów (por. takŜe wyrok Sądu NajwyŜszego z dnia 7 kwietnia 2004r. sygn. akt III SK 22/04 oraz wyroki SOKiK z dnia 28 września 2005r. sygn. akt XVII Amc 18/05 i 12 grudnia 2005r. sygn. akt XVII Amc 80/2004.). W świetle powyŜszego, skoro WyŜsza Szkoła Hotelarstwa i Gastronomii jako niepubliczna szkoła wyŜsza posiada osobowość prawną i na zasadzie odpłatności organizuje i świadczy usługi edukacyjne, które są usługami o charakterze uŜyteczności publicznej uznać naleŜy, Ŝe posiada status przedsiębiorcy na gruncie przepisów ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów. Przechodząc do rozwaŜań dotyczących wypełnienia przez WyŜszą Szkołę Hotelarstwa i Gastronomii w Poznaniu przesłanki naruszenia zbiorowych interesów konsumentów, w pierwszej kolejności podkreślić naleŜy, iŜ studenci, z którymi uczelnia zawiera umowy o odpłatną naukę na studiach stacjonarnych i niestacjonarnych, są konsumentami w rozumieniu art. 22 1 k.c., tj. osobami fizycznymi dokonującymi czynności prawnej niezwiązanej bezpośrednio z ich działalnością zawodową lub gospodarczą, a zatem, stosownie do przepisu art. 4 ust. 12 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, są takŜe konsumentami w rozumieniu tej ustawy. Wszelkie działania wymierzone w interesy tej grupy podmiotów mogą być więc oceniane w aspekcie naruszania przepisu art. 24 ust. 1 i 2 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów. Niezbędne jest ponadto wykazanie, Ŝe bezprawne działanie Przedsiębiorcy godzące w interes konsumentów dotyczy tzw. zbiorowego interesu konsumentów. W uzasadnieniu wyroku z dnia 10 kwietnia 2008r. sygn. akt III SK 27/07, Sąd NajwyŜszy wyjaśnił, Ŝe gramatyczna wykładnia tego pojęcia prowadzi do wniosku, Ŝe chodzi o zachowanie przedsiębiorcy, które godzi w interesy grupy osób stanowiących określony zbiór. Rezultaty tej wykładni modyfikuje zastrzeŜenie, Ŝe nie jest zbiorowym interesem konsumentów suma interesów indywidualnych. Sąd NajwyŜszy stanął na stanowisku, Ŝe przy konstruowaniu pojęcia „zbiorowy interes konsumentów” nie moŜna opierać się tylko i wyłącznie na tym, czy oceniana praktyka skierowana jest do nieoznaczonego z góry kręgu podmiotów. W ocenie Sądu NajwyŜszego, wystarczające powinno być ustalenie, Ŝe zachowanie przedsiębiorcy nie jest podejmowane w stosunku do zindywidualizowanych konsumentów, lecz względem członków danej grupy (określonego kręgu podmiotów), wyodrębnionych spośród ogółu konsumentów, za pomocą wspólnego dla nich kryterium. Sąd NajwyŜszy uznał zatem, Ŝe praktyką naruszającą zbiorowe interesy konsumentów jest (...) takie zachowanie przedsiębiorcy, które podejmowane jest w warunkach wskazujących na powtarzalność zachowania w stosunku do indywidualnych konsumentów wchodzących w skład grupy, do której adresowane są zachowania przedsiębiorcy, w taki sposób, Ŝe potencjalnie ofiarą takiego zachowania moŜe być kaŜdy konsument będący klientem lub potencjalnym klientem przedsiębiorcy . Opisane sentencji niniejszej decyzji, działania WyŜszej Szkoły Hotelarstwa i Gastronomii w Poznaniu godzą w interesy nieograniczonej liczby konsumentów, których nie da się zidentyfikować. Niezgodnymi z prawem działaniami moŜe bowiem zostać dotknięta nieograniczona liczba osób, tzn. wszyscy konsumenci, którzy zawarli z Uczelnią umowy o naukę oraz wszyscy jej potencjalni kontrahenci. W tym wypadku, z samej istoty posługiwania się przez Uczelnię wzorcami umownymi wynika powtarzalność jego zachowania wobec takich osób. 8 Z kolei bezprawność, do której odwołuje się ustawodawca, tradycyjnie ujmowana jest jako sprzeczność z prawem. Stanowisko takie znajduje teŜ oparcie w uzasadnieniu rządowego projektu ustawy z dnia 5 lipca 2002 r. o zmianie ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, ustawy - Kodeks postępowania cywilnego oraz ustawy o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji. (Dz. U. Nr 129, poz. 1102) [pogląd ten odnosi się co prawda do poprzednio obowiązującej ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, ale pozostaje równieŜ aktualny na gruncie obowiązującej ustawy], która wprowadziła do ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów przepisy regulujące postępowanie w sprawie praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów, zgodnie z którym „same przepisy art. 23a – 23d ustawy nie regulują konstrukcji bezprawności działań przedsiębiorcy. Działania te mogą okazać się bezprawne w razie ustalenia, Ŝe doszło do naruszenia przepisów innych ustaw, takŜe zasad współŜycia społecznego i dobrych obyczajów”. Pojęcie „porządek prawny” obejmuje zatem nakazy i zakazy wynikające z normy prawnej, a takŜe nakazy i zakazy wynikające z norm moralnych i obyczajowych określanych jako zasady współŜycia społecznego. Bezprawność jest kategorią obiektywną. Przy jej ocenie rozwaŜyć naleŜy kaŜdorazowo kwestię, czy czyn sprawcy był zgodny, czy teŜ niezgodny z obowiązującymi zasadami porządku prawnego. Źródłem tych zasad są normy prawa powszechnie obowiązującego - jako reguły postępowania wyznaczone przez nakazy i zakazy wynikające z norm prawa pozytywnego (w szczególności prawa cywilnego, karnego, administracyjnego, pracy, finansowego, ustaw i aktów prawnych regulujących poszczególne dziedziny gospodarki, itp.) oraz nakazy i zakazy wynikające z zasad współŜycia społecznego, czyli tzw. dobre obyczaje (por.: G. Bieniek, Komentarz do Kodeksu cywilnego. Księga III. Zobowiązania. Tom I, Warszawa 2006, takŜe Lex Polnica). O bezprawności działania decyduje całokształt okoliczności konkretnego stanu faktycznego (uzasadnienie do I PKN 267/2001 wyrok Sądu NajwyŜszego – Izba Administracyjna – Lex Polonica). Sąd NajwyŜszy wskazał, Ŝe o bezprawności działania moŜna mówić wówczas, gdy nie zachodzi Ŝadna ze szczególnych okoliczności usprawiedliwiających określone działanie, tj. działanie dozwolone przez obowiązujące przepisy, wykonywanie prawa podmiotowego, zgoda pokrzywdzonego lub działanie w obronie uzasadnionego interesu (wyrok Sądu NajwyŜszego z dnia 19.10.1989 r. II CR 419/89 OSP 1990/11-12 poz. 377). W art. 24 ust. 2 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów zamieszczono przykładowe wyliczenie praktyk zakazanych przez ustawodawcę. W odniesieniu do zarzutów określonych w pkt I i II sentencji niniejszej decyzji, a postawionych WyŜszej Szkole Hotelarstwa i Gastronomii w Poznaniu, bezprawność przypisanej praktyki wynika z toŜsamości stosowanych postanowień umownych z postanowieniami wpisanymi do rejestru niedozwolonych postanowień umownych. W art. 24 ust. 2 pkt 1 cyt. wyŜej ustawy, ustawodawca wskazał bowiem, Ŝe praktyką naruszającą zbiorowe interesy konsumentów jest stosowanie postanowień wzorców umów, które zostały wpisane do rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone, o którym mowa w art. 479 45 Kodeksu postępowania cywilnego. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem sądowym, Prezes Urzędu moŜe stwierdzić stosowanie praktyki określonej w art. 24 ust. 1 i 2 pkt 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów równieŜ w odniesieniu do przedsiębiorcy, który nie był stroną postępowania sądowego zakończonego wpisaniem danej klauzuli do rejestru niedozwolonych postanowień umownych. 9 Sąd Apelacyjny w Warszawie w wyroku z dnia 2 grudnia 2005r. sygn. akt VI ACa 760/05 podkreślił, Ŝe praktyką naruszającą zbiorowe interesy konsumentów jest posługiwanie się postanowieniem wpisanym do rejestru w oderwaniu od zagadnienia, czy wpis do rejestru powstał w związku ze stosowaniem wzorca umowy przez podmiot, co do którego bada się stosowanie praktyki. Naruszenie interesów konsumentów moŜe nastąpić, jak wskazał Sąd, w wyniku działań podmiotów, które stosują klauzule abuzywne juŜ wpisane do rejestru, przy czym wpis taki związany był z działaniami innych przedsiębiorców. Z kolei w wyroku z dnia 25 maja 2005r. sygn. akt XVII Ama 46/04, SOKiK wyraził pogląd, Ŝe dla uznania określonej klauzuli za niedozwolone postanowienie umowne wystarczy stwierdzenie, Ŝe mieści się ona w hipotezie klauzuli wpisanej do rejestru i nie jest konieczna literalna zgodność porównywanych klauzul. Czynnikiem przesądzającym o podobieństwie klauzul powinien być bowiem zamiar, cel, jakiemu ma słuŜyć kwestionowane postanowienie. Jeśli więc cel utworzenia spornej klauzuli odpowiada celowi sformułowania klauzuli uznanej za niedozwoloną, oba zapisy moŜna uznać za toŜsame. Przedstawione powyŜej orzecznictwo potwierdza uchwała 7 sędziów Sądu NajwyŜszego z dnia 13 lipca 2006r. sygn. akt III SZP 3/2006, w której uznano, Ŝe stosowanie postanowień wzorców umów o treści toŜsamej z treścią postanowień uznanych za niedozwolone prawomocnym wyrokiem Sądu Okręgowego w Warszawie- Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów i wpisanych do rejestru, o którym mowa w art. 479 45 Kodeksu postępowania cywilnego, moŜe być uznane w stosunku do innego przedsiębiorcy za praktykę naruszającą zbiorowe interesy konsumentów w rozumieniu art. 23a 1 . Odwołując się do argumentów o charakterze celowościowym oraz kierując się potrzebą zapewnienia skuteczności tego przepisu, Sąd NajwyŜszy podkreślił, Ŝe praktyka naruszająca zbiorowe interesy konsumentów obejmuje równieŜ przypadki wprowadzenia jedynie zmian kosmetycznych, polegających na przestawieniu szyku wyrazów lub zastąpieniu jednych wyrazów innymi, jeŜeli tylko wykładnia postanowienia pozwoli stwierdzić, Ŝe jego treść mieści się w hipotezie zakazanej klauzuli. Stosowanie klauzuli o zbliŜonej treści do klauzuli wpisanej do rejestru, która wywołuje takie same skutki godzi przecieŜ tak samo w interesy konsumentów, jak stosowanie klauzuli identycznej co wpisana do rejestru. (…) MoŜliwość uznania zachowania przedsiębiorcy, polegającego na stosowaniu postanowień wzorców umownych, które nie mają identycznego brzmienia jak postanowienia wpisane do rejestru, za praktykę naruszającą zbiorowe interesy konsumentów w sposób istotny zwiększa skuteczność obu instytucji (tj. niedozwolonych postanowień umownych oraz praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumenta), zniechęcając przedsiębiorców do obchodzenia wpisów dokonanych w rejestrze niedozwolonych postanowień. Nie jest więc konieczna dokładna, literalna zbieŜność klauzuli wpisanej do rejestru i klauzuli z nią porównywanej. Niedozwolone będą równieŜ takie postanowienia umów, które mieszczą się w hipotezie klauzuli wpisanej do rejestru, których treść zostanie ustalona w oparciu o dokonaną wykładnię. Analizując działania Szkoły polegające na stosowaniu niedozwolonych klauzul umownych naleŜy odnieść się na wstępie do zarzutu Szkoły dotyczącego uzgodnienia stosowanych wzorców umów z Prezesem Urzędu. Wymaga podkreślenia, Ŝe kwestionowane w toku niniejszego postępowania postanowienia zostały uznane za toŜsame z klauzulami uznanymi przez SOKiK za abuzywne i wpisanymi do rejestru niedozwolonych postanowień dopiero pod koniec 2004 r. i z datą późniejszą. Tymczasem abstrakcyjna kontrola stosowanych przez Uczelnię wzorców umów (sygn. akt RPZ-62/11/04/AC) została przeprowadzona w drugiej połowie 2004 r. i zakończyła się 20 listopada 2004 r. W okresie przeprowadzania przedmiotowej kontroli SOKiK nie 1 W obowiązującej obecnie ustawie z dnia 16.02.2007r. o ochronie konkurencji i konsumentów, praktyka naruszająca zbiorowe interesy konsumentów uregulowana została w art. 24. 10 kwestionował postanowień dotyczących bezzwrotności uiszczonej opłaty wpisowego, czy skreślenia z listy studentów bez uprzedniego pisemnego wezwania do zapłaty zaległości z tytułu opłaty czesnego. Aktualnie jednak orzecznictwo ww. Sądu przyjmuje stanowisko, Ŝe podmiot świadczący usługi edukacyjne nie moŜe zastrzec w stosowanym przez siebie wzorcu, Ŝe nie zwraca kontrahentowi opłaty wpisowego bez względu na to, z czyjej winy dojdzie do rozwiązania umowy. Uczelnia musi bowiem liczyć się z moŜliwością poniesienia strat w sytuacji rezygnacji studenta ze studiów i jako podmiot profesjonalnie prowadzący działalność gospodarczą nie moŜe przenosić ryzyka gospodarczego na studenta. Nadto, w orzecznictwie SOKiK podkreśla się, Ŝe dobre obyczaje wymagają, aby w przypadku niewykonywania zobowiązań finansowych przez studenta zastosowanie znalazł art. 491 § 1 Kodeksu cywilnego. NaleŜy równieŜ zauwaŜyć, Ŝe rejestr niedozwolonych postanowień umownych jest dynamiczny, wpisywane są do niego nowe klauzule, a przedsiębiorca powinien monitorować jego treść i dostosowywać swoje wzorce do wymogów prawa. I. W prowadzonym postępowaniu administracyjnym, Prezes Urzędu uznał za niedozwolone postanowienia przewidujące bezzwrotny charakter opłat wnoszonych przez konsumenta w związku z rekrutacją, o treści: „Student zgłaszając wolę podjęcia studiów w Uczelni wpłaca jednorazowo kwotę 500 PLN (pięćset złotych) tytułem wpisowego, które nie podlega zwrotowi w przypadku nie zawarcia przez strony umowy o odbywaniu studiów, bądź rozwiązania umowy w trybie § 11 jej treści, oraz ukończenia studiów. Wpisowe pokrywa koszty administracyjne związane z przyjęciem Kandydata na studia ”(§4 umowy o naukę) , W przypadku odstąpienia od umowy przed rozpoczęciem pierwszego roku studiów, w terminie do 15 września Student traci wpisowe w kwocie 500 PLN (…)” (§12 umowy o naukę). Wyrokiem z dnia 3 kwietnia 2006r. sygn. akt XVII Amc 19/05, SOKiK orzekł, Ŝe niedozwolone jest postanowienie o treści: Opłaty w postaci wpisowego oraz czesne nie podlegają zwrotowi. Postanowienie to zostało następnie wpisane w poz. 1297 rejestru niedozwolonych postanowień umownych. Z kolei, na podstawie wyroku z dnia 9 czerwca 2003r. sygn. akt XVII Amc 44/02, SOKiK uznał za niedozwolone postanowienie w brzmieniu: Wpłacona w momencie zapisu kwota 150 zł jest przeznaczona na pokrycie kosztów administracyjnych i dystrybucyjnych i nie podlega zwrotowi w przypadku rezygnacji (poz. 426 rejestru). Zasadę bezzwrotności opłat wnoszonych przez konsumentów na rzecz szkoły SOKiK zakwestionował takŜe w wyroku z dnia 16 grudnia 2004r. sygn. akt XVII Amc 19/04 uznając za niedozwolone postanowienia o treści: Wszelkie wniesione przez kursanta opłaty nie podlegają zwrotowi (poz. 392 rejestru) oraz Wpłaty dokonane przez słuchacza nie podlegają zwrotowi (poz. 393 rejestru). We wszystkich wskazanych wyrokach SOKiK zakwalifikował ww. postanowienia jako niedozwolone na podstawie art. 385 3 pkt 12 i 13 Kodeksu cywilnego. SOKiK uznał, Ŝe postanowienia te wyłączają obowiązek zwrotu konsumentowi uiszczonej zapłaty za świadczenie nie spełnione w całości lub części, jeŜeli konsument rezygnuje z zawarcia umowy lub jej wykonania oraz przewidują utratę prawa Ŝądania zwrotu świadczenia konsumenta spełnionego wcześniej niŜ świadczenie kontrahenta, gdy strony wypowiadają, rozwiązują lub odstępują od umowy. W uzasadnieniu pierwszego z powołanych wyŜej wyroków, SOKiK zwrócił uwagę, Ŝe tego rodzaju klauzule jednoznacznie i bezwarunkowo stanowią, Ŝe przedsiębiorca nie ma obowiązku zwrotu wpisowego w Ŝadnym wypadku, w tym w szczególności w przypadku rezygnacji konsumenta z zawarcia lub wykonania umowy, a takŜe odstąpienia od umowy lub jej rozwiązania. SOKiK podkreślił, Ŝe klauzula tej treści nie zawiera w tym zakresie Ŝadnych wyjątków. Z kolei uzasadniając wyrok z dnia 16 grudnia 2004r. sygn. akt XVII Amc 19/04, SOKiK podzielił argumentację Prezesa Urzędu, Ŝe klauzule te mogą takŜe naruszać zasady współŜycia takie jak: zaufanie, Ŝyczliwość i uczciwość i kolidować z dobrymi obyczajami kupieckimi. Brak moŜliwości otrzymania zwrotu wpłaconych środków, pomimo rezygnacji 11 słuchacza przed rozpoczęciem wykonywania umowy tj. przed rozpoczęciem zajęć, jest bowiem nieadekwatny do ochrony kupca przed pochopnością decyzji i działań konsumenta. W ocenie Prezesa Urzędu, postanowienia stosowane przez WyŜszą Szkołę Hotelarstwa i Gastronomii są toŜsame ze wskazanymi wyŜej klauzulami wpisanymi do rejestru niedozwolonych postanowień umownych. Podobnie jak ww. klauzule, bezwarunkowo i w kaŜdej sytuacji wyłączają obowiązek zwrotu konsumentowi uiszczonych opłat. NaleŜy zauwaŜyć, Ŝe zgodnie z zakwestionowanymi postanowieniami, studentom nie przysługuje zwrot wpisowego nawet wówczas, kiedy do zawarcia umowy nie dojdzie z winy szkoły. Wzorce umów o naukę nie przewidują takŜe zwrotu wpisowego w sytuacji, gdy przyczyny rezygnacji z nauki (rozwiązania umowy) występują wprawdzie po stronie studenta, ale nie moŜna przypisać mu jakiejkolwiek winy. W tym zakresie więc postanowienia te bezwarunkowo wyłączają obowiązek zwrotu uiszczonej przez konsumenta opłaty wpisowej. W toku postępowania Uczelnia podniosła, Ŝe zakwestionowane przez Prezesa Urzędu postanowienia uwzględniają faktyczne kwoty ponoszone przez Uczelnię w związku z procesem rekrutacji nowych studentów i słuchaczy. Nabór wiąŜe się bowiem z kosztami zarówno osobowymi i bezosobowymi, które Uczelnia pokrywa wyłącznie z własnych statutowych wpływów, gdyŜ nie otrzymuje Ŝadnych dotacji. Równocześnie Uczelnia przywołała oświadczenie Ministra Nauki i Szkolnictwa WyŜszego stanowiące odpowiedź na interpelację poselską nr 1769 z dnia 31 marca 2008 r., w której ww. Minister stwierdził, iŜ w oparciu o art. 99 ust. 4 ustawy z dnia 27 lipca 2005 r. – Prawo o szkolnictwie wyŜszym, zasady i wysokość opłat związanych z przebiegiem studiów określa organ wskazany w statucie i dotyczy to wszystkich opłat edukacyjnych związanych z przebiegiem studiów. W ocenie Prezesa Urzędu takie stanowisko Szkoły uznać naleŜy za bezzasadne. Przyjęcie, Ŝe Uczelnia musi kalkulować przychody i koszty na cały rok akademicki ze stosownym wyprzedzeniem nie moŜe oznaczać przenoszenia całego ryzyka prowadzenia działalności gospodarczej, jaką niewątpliwie jest świadczenie odpłatnych usług edukacyjnych, na konsumenta. Ustosunkowując się do zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, Uczelnia, w piśmie z dnia 21 grudnia 2010 r., poinformowała o zmianie treści zakwestionowanego postanowienia § 4 wzorców umów o naukę, które po modyfikacji otrzyma brzmienie: „Student zgłaszając wolę podjęcia studiów w Uczelni wpłaca jednorazowo kwotę 500 PLN (pięćset złotych) tytułem wpisowego, która nie podlega zwrotowi w przypadku rozwiązania umowy w trybie § 11 jej treści, oraz ukończenia studiów. wpisowe pokrywa koszty administracyjne związane z przyjęciem na studia”. Zgodnie z oświadczeniem Szkoły, zmiana treści ww. postanowienia miała zostać obwieszczona stosownym zarządzeniem Rektora w ogólnodostępny sposób na terenie Uczelni. Uczelnia oświadczyła równieŜ, iŜ nie zdarzyła się sytuacja, w której kandydat na studenta Uczelni, po wpłaceniu wpisowego, nie podpisał umowy o naukę, a tym samym utracił wpłacone wpisowe. Analizując treść zmodyfikowanego postanowienia § 4 wzorców umów o naukę, Prezes Urzędu doszedł jednak do wniosku, Ŝe nowa treść tego paragrafu nie niweluje abuzywności ww. postanowienia. W tym miejscu odnieść się naleŜy do treści przywołanego przez Uczelnię postanowienia § 11 wzorców umów o naukę, który stanowi o kosztach, jakimi obciąŜany jest student w przypadku rezygnacji z nauki. W treści przedmiotowego postanowienia Uczelnia zwalnia studenta rezygnującego z nauki do 15 września kaŜdego roku akademickiego, z wszelkich opłat za okres objęty umową po tym terminie. Z kolei w przypadku rezygnacji albo skreślenia z listy, po 15 września danego roku akademickiego, student zobowiązany jest do uiszczenia szacunkowo określonej kwoty stanowiącej równowartość poniesionych przez Szkołę kosztów. Podkreślić naleŜy, Ŝe mimo zmienionej treści postanowienia zamieszczonego w § 4 ww. wzorców, w dalszym ciągu wyłącza obowiązek zwrotu studentowi lub słuchaczowi uiszczonej zapłaty za 12 świadczenie nie spełnione w całości lub części, jeŜeli konsument rezygnuje z wykonania umowy o naukę. Oznacza to, Ŝe student, który podpisze z Uczelnią umowę o naukę, a następnie jeszcze przed rozpoczęciem zajęć (do 15 września danego roku akademickiego) złoŜy pisemną rezygnację ze studiów, nie będzie mógł domagać się zwrotu uiszczonego wpisowego. Zmodyfikowane postanowienie w dalszym ciągu nie stanowi podstawy do zwrotu spornego wpisowego, gdy do rozwiązania umowy dojdzie co prawda na skutek przyczyn leŜących po stronie studenta, aczkolwiek przez niego niezawinionych. Biorąc pod uwagę powyŜsze orzeczono jak w pkt I sentencji niniejszej decyzji. II . Zarzut stosowania niedozwolonych postanowień umownych objął równieŜ postanowienie, które przyznaje WSHiG prawo do rozwiązania umowy w trybie natychmiastowym- bez zachowania okresu wypowiedzenia- w sytuacji, gdy student pozostaje w zwłoce w zapłacie czesnego przez kolejne dwa miesiące (§ 9 ust. 2 umowy o naukę). W ocenie Prezesa Urzędu, postanowienie to mieści się w hipotezie klauzuli niedozwolonej wpisanej w poz. 726 rejestru, o treści: Nieusprawiedliwione zaleganie z uiszczeniem czesnego lub innych opłat spowoduje skreślenie z listy studentów (wpis na podstawie wyroku SOKiK z dnia 27 lutego 2006r. sygn. akt XVII Amc 105/04). Zdaniem Prezesa Urzędu, obydwa porównywane postanowienia wywołują toŜsame skutki prawne, wiąŜąc prawo uczelni do skreślenia konsumenta z listy studentów z niewykonaniem przez konsumenta zobowiązania finansowego, bez uprzedniego wyznaczenia mu dodatkowego terminu do jego wykonania. W ocenie Prezesa Urzędu, dobre obyczaje we wzajemnych relacjach WSHiG i konsumentów wymagają, aby w przypadku niewykonywania zobowiązań finansowych przez konsumenta zastosowanie znalazł przepis art. 491 §1 Kodeksu cywilnego. Zgodnie z tym przepisem, jeŜeli jedna ze stron dopuszcza się zwłoki w wykonaniu zobowiązania z umowy wzajemnej, druga strona moŜe wyznaczyć jej odpowiedni dodatkowy termin do wykonania z zagroŜeniem, iŜ w razie bezskutecznego upływu wyznaczonego terminu będzie uprawniona do odstąpienia od umowy. Dopiero zatem po upływie dodatkowego, wyznaczonego konsumentowi terminu do wykonania świadczenia pienięŜnego, Uczelnia winna mieć zapewnione prawo do skreślenia studenta z listy. Niewyznaczenie natomiast konsumentowi dodatkowego terminu do wykonania zobowiązania przesądza o ukształtowaniu jego praw i obowiązków w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami i raŜąco narusza jego interesy (art. 385 1 § 1 Kodeksu cywilnego). Biorąc pod uwagę powyŜsze, spełnione zostały obie przesłanki niezbędne do uznania, Ŝe Szkoła stosuje praktykę naruszającą zbiorowe interesy konsumentów; wykazana została zarówno bezprawność jej działań jak i naruszenie zbiorowego interesu konsumentów. Zgodnie z art. 27 ust. 1 i 2 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, nie wydaje się decyzji o uznaniu praktyki za naruszającą zbiorowe interesy konsumentów i nakazującą zaniechanie jej stosowania, jeŜeli przedsiębiorca zaprzestał stosowania praktyki, o której mowa w art. 24. W takim przypadku Prezes Urzędu wydaje decyzję o uznaniu praktyki za naruszającą zbiorowe interesy konsumentów i stwierdzającą zaniechanie jej stosowania, przy czym cięŜar udowodnienia okoliczności zaniechania stosowania zarzucanej praktyki spoczywa na przedsiębiorcy (art. 27 ust. 3). W toku prowadzonego postępowania Uczelnia podniosła, Ŝe skreślenie studenta z listy, w przypadku, gdy pozostaje on w zwłoce z opłatą czesnego przez kolejne dwa miesiące, w praktyce zawsze było poprzedzane dodatkowym wezwaniem do zapłaty zaległego czesnego, z pouczeniem o skreśleniu z listy studentów w przypadku niezastosowania do treści doręczonego wezwania. Jednocześnie Uczelnia wskazała, Ŝe w dniu 15 września 2010 r., zmieniła w stosowanych wzorcach umów treść zakwestionowanego postanowienia, dodając do niego następującą treść: „i 13 mimo wezwania na piśmie do zapłaty zaległego czesnego za co najmniej dwumiesięczny okres, nie zapłaci zaległej kwoty w terminie 14 dni od daty doręczenia wezwania”. W świetle podjętych przez Uczelnię działań Prezes Urzędu uznał, Ŝe z dniem 15 września 2010r. WyŜsza Szkoła Hotelarstwa i Gastronomii w Poznaniu zaprzestała stosowania przypisanej jej praktyki naruszającej zbiorowe interesy konsumentów, polegającej na stosowaniu we wzorcu umowy o naukę niedozwolonego postanowienia umownego zamieszczonego w § 9 ust. 2. Biorąc pod uwagę powyŜsze, naleŜało orzec jak w pkt II sentencji niniejszej decyzji. III. W zakresie zarzutu określonego w pkt III sentencji niniejszej decyzji, bezprawność działania WyŜszej Szkoły Hotelarstwa i Gastronomii w Poznaniu naleŜy wywieść z przepisów rozporządzenia Ministra Nauki i Szkolnictwa WyŜszego z dnia 2 listopada 2006 r. w sprawie dokumentacji przebiegu studiów. Zgodnie z § 20 ust. 1 ww. aktu prawnego, Uczelnia pobiera opłaty za wydanie następujących dokumentów: legitymacji studenckiej i jej duplikatu, indeksu i jego duplikatu, dyplomu ukończenia studiów, jego duplikatu oraz dodatkowego odpisu w tłumaczeniu na język polski oraz dokumentu stwierdzającego ukończenie studiów podyplomowych i jego duplikatu. W ust. 2 przywołanego paragrafu rozporządzenia szczegółowo określono wysokość opłat za wszystkie ww. dokumenty i tak: za wydanie legitymacji studenckiej opłata ta wynosi 5 zł ( w przypadku elektronicznej legitymacji studenckiej – odpowiednio 17 zł), , za indeks - 4 zł, za dyplom ukończenia studiów wraz z dwoma jego odpisami – 60 zł, za tłumaczenie dyplomu – 40 zł, za dokument poświadczający ukończenie studiów podyplomowych – 30 zł. Z kolei na mocy § 20 ust. 3 tego rozporządzenia, za duplikaty wszystkich ww. dokumentów szkoła wyŜsza moŜe pobierać opłatę w wysokości o połowę wyŜszą niŜ za wydanie oryginału. W przedmiotowej sprawie WyŜsza Szkoła Hotelarstwa i Gastronomii pobiera opłatę za: indeks, legitymację, ksiąŜeczkę zdrowia oraz polski dyplom ukończenia studiów w kwocie stanowiącej równowartość 100 Euro. Z przedłoŜonej przez nią kalkulacji opłat wynika, iŜ wydanie legitymacji studenckiej kosztuje Szkołę […] zł, za wydanie indeksu Uczelnia płaci […] zł, z kolei koszt wydania ksiąŜeczki zdrowia studenta kształtuje się na poziomie […] zł, wydanie dyplomów z odpisami to wydatek rzędu […] zł. Oprócz kosztów związanych z wydaniem ww. dokumentów Uczelnia obciąŜa studentów jeszcze kosztami kart egzaminacyjnych oraz protokołów egzaminacyjnych, które w przeliczeniu na wszystkich studentów wynoszą łącznie odpowiednio: […] zł i .[…] zł. Uczelnia ponosi równieŜ koszty osobowe i bezosobowe pracowników administracji zaangaŜowanych w przygotowanie i prowadzenie dokumentów, a takŜe ewidencji przebiegu studiów, wpisów w albumach studentów, księgi dyplomów, elektronicznej dokumentacji przebiegu studiów oraz informatycznego administrowania siecią Szkoły, które według szacunku Uczelni wynoszą […] zł. Łącznie koszt wydania dokumentów i obsługi studentów w ww. zakresie Szkoła oszacowała na kwotę […] zł. Zakładając, Ŝe na rok akademicki 2009/2010 Szkoła podpisała […] umów o świadczenie usług edukacyjnych, koszt ponoszony w związku z wydaniem ww. dokumentów i z uwzględnieniem ww. czynności wynosi […] zł w przeliczeniu na jednego studenta. Równocześnie Uczelnia podniosła, iŜ zgodnie z art. 99 ust. 4 ustawy Prawo o szkolnictwie wyŜszym, przywołane przez Prezesa Urzędu rozporządzenie w części dotyczącej wysokości ww. opłat dotyczy wyłącznie uczelni publicznych, które w całości lub w znacznej części pokrywają w tym zakresie koszty z dotacji budŜetowych. Uczelnia podkreśliła nadto, iŜ jako uczelnia niepubliczna nie jest dotowana z budŜetu państwa, tym samym nie uzyskuje Ŝadnych środków na wykonanie ww. dokumentów dla studentów. Zdaniem Uczelni ustawodawca, w oparciu o art. 99 ust. 4 cyt. ustawy Prawo o szkolnictwie wyŜszym, ustawodawca pozostawił te opłaty dla statutowych organów Uczelni. Odnosząc się do stanowiska WSHiG, naleŜy zauwaŜyć, iŜ szkolnictwo wyŜsze podlega przepisom ustawy z dnia 27 lipca 2005 r. - Prawo o szkolnictwie wyŜszym (Dz. U. z 2005 r. Nr 14 164, poz. 1365 ze zm.), która zgodnie z art. 1 ust. 1, ma zastosowanie do publicznych i niepublicznych uczelni akademickich i zawodowych oraz rozporządzeniom wydanym na jej podstawie, a więc równieŜ rozporządzeniu Ministra Nauki i Szkolnictwa WyŜszego z dnia 2 listopada 2006 r. w sprawie dokumentacji przebiegu studiów. W związku z powyŜszym, kaŜda uczelnia naleŜącą do ww. kategorii, a więc równieŜ WyŜsza Szkoła Hotelarstwa i Gastronomii w Poznaniu, zobligowana jest do przestrzegania przepisów ww. aktów prawnych. Dlatego teŜ pobieranie opłat za wydanie ww. dokumentów w wysokości wyŜszej niŜ przewidział to ustawodawca, naleŜy uznać za zachowanie bezprawne. Biorąc pod uwagę powyŜsze orzeczono jak w pkt III sentencji niniejszej decyzji. IV. Zgodnie z art. 106 ust. 1 pkt 4 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, Prezes Urzędu moŜe w drodze decyzji nałoŜyć na przedsiębiorcę, który dopuścił się stosowania praktyki naruszającej zbiorowe interesy konsumentów, w rozumieniu art. 24 ustawy, karę pienięŜną w wysokości nie większej niŜ 10% przychodu osiągniętego w roku rozliczeniowym poprzedzającym rok nałoŜenia kary. Z powołanego wyŜej przepisu wynika, Ŝe kara pienięŜna ma charakter fakultatywny. Zatem o tym, czy w konkretnej sprawie w odniesieniu do wskazanego przedsiębiorcy zasadne jest nałoŜenie kary pienięŜnej decyduje, w ramach uznania administracyjnego, Prezes Urzędu. Zwrócić naleŜy uwagę, iŜ przepisy ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów nie określają jakichkolwiek przesłanek, od których uzaleŜnione byłoby podjęcie decyzji o nałoŜeniu kary. Ustawodawca wskazał jedynie w art. 111 cyt. ustawy te okoliczności, które Prezes Urzędu winien uwzględnić decydując o wymiarze kary pienięŜnej, wymieniając okres, stopień oraz okoliczności naruszenia przepisów ustawy, a takŜe uprzednie naruszenie przepisów ustawy. Biorąc pod uwagę okoliczności sprawy, przede wszystkim charakter zarzucanych Uczelni praktyk, w tym liczbę klauzul niedozwolonych, których stosowanie jej przypisano, Prezes Urzędu uznał, Ŝe nałoŜenie kary pienięŜnej na WyŜszą Szkołę Hotelarstwa i Gastronomii w Poznaniu jest w pełni uzasadnione. Okolicznością przemawiającą za zastosowaniem wobec Uczelni kary pienięŜnej, w zakresie stosowania niedozwolonych postanowień umownych, jest ponadto fakt, iŜ jako szkoła wyŜsza Uczelnia powinna mieć świadomość, Ŝe nie moŜe stosować klauzul uznanych za niedozwolone i wpisanych do rejestru niedozwolonych postanowień umownych. Rejestr ten, co wymaga podkreślenia, jest jawny i powszechnie dostępny, a stosowanie postanowień do niego wpisanych oznacza wprowadzenie do umowy elementu bezwzględnie przez prawo zakazanego. Szkoła winna zatem zdawać sobie sprawę z konieczności konstruowania wzorców umownych z uwzględnieniem przepisów art. 385 1 i nast. Kodeksu cywilnego, jak równieŜ konieczności dostosowywania wykorzystywanych przez siebie wzorców do treści wpisów zamieszczanych w rejestrze. Nie bez znaczenia dla oceny przesłanek uzasadniających nałoŜenie kary jest równieŜ fakt, iŜ Prezes Urzędu prowadził juŜ abstrakcyjną kontrolę stosowanych przez Uczelnię wzorców umów. Przedmiotowe postępowanie RPZ-62/11/04, zakończyło się dobrowolnym zaniechaniem stosowania niedozwolonych postanowień umownych zakwestionowanych przez Prezesa Urzędu. Szkoła powinna zatem dołoŜyć naleŜytej staranności i na bieŜąco monitorować rejestr niedozwolonych postanowień umownych, celem eliminowania ze stosowanych przez nią wzorców zapisów toŜsamych z klauzulami uznanymi przez SOKiK za niedozwolone. Ustalenie kar w przedmiotowej sprawie miało charakter wieloetapowy, co spowodowane było zaistnieniem w postępowaniu licznych okoliczności mających wpływ na jej wysokość. Ustalając wymiar kary pienięŜnej Prezes Urzędu w pierwszej kolejności dokonał oceny wagi 15 stwierdzonych praktyk i na tej podstawie ustalił kwoty bazowe, stanowiące podstawę do dalszych ustaleń wysokości kary, a następnie – w oparciu o zaistniałe w sprawie okoliczności mające wpływ na wysokość kary – dokonał gradacji ustalonych w ten sposób kwot bazowych. Przychód osiągnięty przez Uczelnię w 2009r. wyniósł […] zł. W konsekwencji, maksymalna kara pienięŜna, która mogła zostać nałoŜona na Szkołę to w przybliŜeniu […] zł. W prowadzonym postępowaniu przypisano Uczelni stosowanie 3 postanowień, które zostały wpisane do rejestru postanowień niedozwolonych. Postanowienia te zawarte były w formalnie czterech, jednak co do zasady identycznych wzorcach umów. Z uwagi na fakt, iŜ przedmiotowe wzorce róŜnią się wyłącznie określeniem trybu i stopnia studiów (stacjonarne i niestacjonarne oraz I i II stopnia), wynikającą stąd wysokością czesnego oraz wskazaniem tytułu naukowego, który uzyskuje absolwent ww. Uczelni, Prezes Urzędu postanowił wymierzyć dwie kary uznając, iŜ w rzeczywistości Uczelnia posługuje się jednym wzorcem umownym oraz uwzględniając fakt, iŜ stosowania jednego z zakwestionowanych postanowień (§ 9 ust. 2 umowy o naukę) Szkoła zaniechała. Ustalając wysokość kary pienięŜnej w zakresie wskazanym w pkt I sentencji niniejszej decyzji, Prezes Urzędu wziął pod uwagę, Ŝe kwestionowane postanowienia § 4 i 12 naruszają przede wszystkim interes ekonomiczny konsumentów, wyłączając obowiązek zwrotu wpisowego w przypadku nieprzystąpienia studenta do procesu rekrutacji, czy w razie późniejszej jego rezygnacji na dalszym etapie rekrutacji. W ocenie Prezesa Urzędu nie ma wątpliwości, Ŝe postanowienia te są przejawem nierównorzędnego i nierzetelnego traktowania konsumentów i bezpośrednio naruszają ich interesy. Stopień naruszenia interesów konsumentów wyŜej opisanymi działaniami Uczelni jest więc stosunkowo znaczny. Równocześnie wskazać naleŜy, Ŝe postanowienia § 4 i 12 wszystkich analizowanych wzorców umów stosowane były od dnia 25 listopada 2004 r. Przypisana Przedsiębiorcom praktyka miała więc charakter długotrwały. Ww. okoliczności uzasadniają ustalenie kwoty bazowej kary pienięŜnej z tytułu stosowania niedozwolonych postanowień umownych w zakresie wskazanym w punktach I sentencji niniejszej decyzji w wysokości stanowiącej […] % przychodu osiągniętego Uczelnię w 2009 r., tj. w kwocie […] zł (słownie:…). Charakter bezpośrednio naruszający interesy ekonomiczne i prawne konsumenta ma takŜe postanowienie § 9 ust. 2 wzorców umów o naukę, które umoŜliwia skreślenie zalegającego z opłatą czesnego studenta z listy studentów bez uprzedniego pisemnego wezwania go do zapłaty tej kwoty. Prezes Urzędu zwaŜył przy tym na fakt, Ŝe zapis ten był de facto martwy, tzn. Uczelnia przed skreśleniem studenta z listy zawsze wysyłała wezwanie do zapłaty naleŜnego czesnego, wyznaczając studentowi dodatkowy termin do spłaty naleŜności i pouczając go o konsekwencjach niewywiązania się z tego obowiązku. Równocześnie wskazać naleŜy, Ŝe postanowienie § 9 ust. 2 wszystkich analizowanych wzorców umów stosowane było od dnia 25 listopada 2004 r. Przypisana WSHiG praktyka miała więc charakter długotrwały. Biorąc pod uwagę powyŜsze, w ocenie Prezesa Urzędu, zasadne jest ustalenie kwoty bazowej kary pienięŜnej nakładanej w związku ze stosowaniem postanowienia objętego zarzutem określonym w pkt II sentencji niniejszej decyzji, w wysokości stanowiącej […]% przychodu osiągniętego przez Szkołę w 2009 r. tj. w kwocie […] zł (słownie: …złotych). Następnie, miarkując karę pienięŜną Prezes Urzędu rozwaŜył, czy w sprawie występują okoliczności łagodzące lub obciąŜające. 16 Podkreślić naleŜy, iŜ w toku postępowania, Uczelnia niezwłocznie po wszczęciu przeciwko niej postępowania w sprawie stosowania praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów, zaniechała z dniem 15 września 2010 r. stosowania niedozwolonego postanowienia zawartego w § 9 ust. 2 we wszystkich czterech wzorcach umów o naukę. Jednocześnie wprowadziła w treści przedmiotowego postanowienia obowiązek kierowania do studentów zalegających z opłatą czesnego wezwania do zapłaty poprzedzającego skreślenie z listy studentów. Pismem z dnia 21.12.2010r. Uczelnia oświadczyła, Ŝe zmieniła równieŜ treść postanowienia § 4 wzorców o naukę, nadając mu brzmienie przytoczone w ustaleniach faktycznych niniejszej decyzji. Zmodyfikowane postanowienie w dalszym jednak ciągu stanowi, w ocenie Prezesa Urzędu, niedozwolone postanowienie umowne, o którym mowa w art. 385³ pkt 12 i 13 Kodeksu cywilnego. Brak zatem podstaw do przyjęcia, Ŝe Szkoła zaniechała jego stosowania. Z kolei postanowienie § 12 analizowanych wzorców pozostało bez zmian. Uwzględniając wszystkie ww. okoliczności, w zakresie zarzutów opisanych w pkt I sentencji przedmiotowej decyzji, Prezes Urzędu, przyjmując, Ŝe Szkoła podjęła działania zmierzające do zaprzestania stosowania niedozwolonego postanowienia umownego zawartego w § 4 analizowanych wzorców, jakkolwiek nie stanowiące pełnego zaniechania stosowania ww. praktyki naruszającej zbiorowe interesy konsumentów, postanowił obniŜyć ustaloną uprzednio kwotę bazową o 10%. Biorąc pod uwagę powyŜsze, zasadne jest nałoŜenie na Uczelnię kary pienięŜnej, z tytułu stwierdzonych w pkt I sentencji decyzji naruszeń, w kwocie 13 153 zł, co stanowi w przybliŜeniu […] % przychodu Szkoły osiągniętego w 2009 r. i równocześnie […] % kary maksymalnej. Z kolei, w odniesieniu do zarzutu opisanego w pkt II niniejszej decyzji, zasadne jest, w ocenie Prezesa Urzędu, obniŜenie ustalonej uprzednio kwoty bazowej o 30%. W związku z powyŜszym, uzasadnione jest wymierzenie Szkole kary pienięŜnej z tytułu ww. naruszenia w wysokości 5.115 zł (słownie: pięć tysięcy sto piętnaście złotych), co stanowi w przybliŜeniu […] % przychodów osiągniętych przez Uczelnię w 2009 r. i równocześnie około […] % kary maksymalnej. Ustalając wymiar kwoty bazowej kary z tytułu stosowania praktyki opisanej w pkt III sentencji niniejszej decyzji, Prezes Urzędu wziął pod uwagę fakt, iŜ stosowana przez Uczelnię stawka opłaty związanej za wydanie dokumentów związanych z przebiegiem studiów, kilkukrotnie przekracza stawkę określoną w § 20 ust. 2 cyt. wcześniej Rozporządzeniu Ministra Nauki i Szkolnictwa WyŜszego w sprawie dokumentacji przebiegu studiów. W istotny zatem sposób uderza w ekonomiczne interesy konsumentów, a tym samym stopień naruszenia interesów konsumentów jest stosunkowo znaczny. WaŜąc kwotę bazową omawianej praktyki, Prezes Urzędu uwzględnił takŜe okres jej stosowania tj. od dnia 25 listopada 2004 r. (daty wprowadzenia do obrotu prawnego wzorców umów o naukę przewidujących ww. opłatę). Przypisana WSHiG praktyka miała więc charakter długotrwały. Ww. okoliczność uzasadnia, w ocenie Prezesa Urzędu, ustalenie kwoty bazowej kary na poziomie […] % przychodów osiągniętych przez Uczelnię w 2009 r., tj. w kwocie […] zł (słownie: …złotych). W ocenie Prezesa Urzędu, w odniesieniu do działań Uczelni opisanych w pkt III sentencji decyzji, nie występują Ŝadne okoliczności łagodzące ani obciąŜające, które uzasadniałyby zmianę ustalonej kwoty bazowej. Uczelnia nie podjęła bowiem Ŝadnych działań, które zmierzałby do zaniechania stosowania praktyki czy rekompensaty studentom. 17 Biorąc pod uwagę powyŜsze, zdaniem Prezesa Urzędu, zasadne jest wymierzenie WyŜszej Szkole Hotelarstwa i Gastronomii w Poznaniu z tytułu stosowania praktyki naruszającej zbiorowe interesy konsumentów stypizowanej w pkt III sentencji niniejszej decyzji kary w kwocie 14 614 zł stanowiącej równowartość […] % przychodów osiągniętych przez Uczelnię w 2009 r. i […] % kary maksymalnej. Zdaniem Prezesa Urzędu, kary pienięŜne wskazane w pkt IV sentencji niniejszej decyzji prawidłowo spełnią zarówno rolę represyjną jako sankcja i dolegliwość za naruszenie przepisów ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, jak i prewencyjną, zapobiegającą ponownemu ich naruszeniu. Nie bez znaczenia jest teŜ jej walor wychowawczy, w tym wymiar ogólny, odstraszający dla innych przedsiębiorców prowadzących działalność edukacyjną przed stosowaniem w przyszłości tego typu praktyk w obrocie z konsumentami. Mając na uwadze powyŜsze, kara pienięŜna nałoŜona na WSHiG jest adekwatna do okresu oraz stopnia naruszenia przepisów ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów. Z tych teŜ względów orzeczono jak w pkt IV sentencji decyzji Zgodnie z art. 112 ust. 3 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów karę pienięŜną naleŜy uiścić w terminie 14 dni od dnia uprawomocnienia się niniejszej decyzji na konto Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów: NBP O/O Warszawa 51101010100078782231000000. Stosownie do treści art. 81 ust. 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów w związku z art. 479 28 § 2 k.p.c. – od niniejszej decyzji przysługuje odwołanie do Sądu Okręgowego w Warszawie- Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów, w terminie dwóch tygodni od dnia jej doręczenia, za pośrednictwem Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów- Delegatury Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów w Poznaniu. Otrzymuje: 1. WyŜsza Szkoła Hotelarstwa i Gastronomii ul. Nieszawska 19 61-022 Poznań 2. a./a